Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee

Croeso nôl i'n hymchwiliad undydd ar y Gymraeg. Gaf i ofyn i'n tystion nesaf gyflwyno eu hunain ar gyfer y cofnod, plis? Fe wnaf i fynd at Siân Lewis yn gyntaf.

Helo, bore da. Siân Lewis, prif weithredwraig Urdd Gobaith Cymru.

Diolch, Siân. A Betsan nesaf, plis.

Betsan Moses, prif weithredwr Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

Diolch, Betsan. Tegwen.

Tegwen Morris, cyfarwyddwr cenedlaethol Merched y Wawr.

Diolch, Tegwen. A Caryl.

Caryl Haf, cadeirydd Clybiau Ffermwyr Ifanc Cymru.

Mae'n lyfli eich cael chi gyda ni y bore yma. Dŷn ni'n fyr o amser, felly fe wnaf i symud yn syth at gwestiynau, os yw hynny'n ocê, ac fe wnawn ni fynd yn gyntaf at Hefin David.

Diolch, Gadeirydd. Gaf i ofyn beth yw eich blaenoriaethau allweddol dros y pum mlynedd nesaf? A sut mae'r cytundeb cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru yn cael effaith ar eich gwaith a'ch darpariaeth?

Diolch, Hefin. I'r tystion, os dŷch chi eisiau dod i mewn, os gallwch chi jest wneud hyn. Os dydych chi ddim eisiau ateb cwestiwn, mae hynny'n ffein hefyd. Siân yn gyntaf.

Bore da. Diolch, Hefin, am y cwestiwn. Ein blaenoriaethau ni fel mudiad ydy cadw ein lefelau staffio ni ar draws y mudiad. Dŷn ni wedi cael ergyd enfawr oherwydd COVID a cholli llawer iawn o'r gweithlu. Dŷn ni yn ailadeiladu. Felly, sicrhau ein bod ni'n gallu parhau efo'r lefel staffio dŷn ni ei angen, er mwyn ymateb i'r galw cynyddol sydd ar gyfer anghenion plant a phobl ifanc Cymru drwy'r Gymraeg. Dŷn ni eisiau datblygu isadeiledd ein hadran prentisiaethau ni, sydd yn hollbwysig o ran cynnig hyfforddiant yn y Gymraeg i bobl ifanc. Adeiladu ar y gwaith dŷn ni wedi cychwyn ei wneud yn gymunedol. Mae yna ddiffyg iaith wedi bod ymysg plant a phobl ifanc Cymru oherwydd COVID. Mae'n hollbwysig eu bod nhw'n cael y cyfleon yna tu allan i oriau ysgol, ar benwythnosau a chyfnodau gwyliau, ac mae'r gwaith cymunedol yn hanfodol i hynny. Sicrhau ein bod ni'n gorffen ein gwaith cyfalaf yn y gwersylloedd, gwerth bron i £10 miliwn o fuddsoddiad, ac i barhau hefyd i ehangu ar ein cyfleoedd celfyddydol.

Mwy pwysig hefyd, neu'r un mor bwysig inni, ydy ein bod ni'n sicrhau ein bod ni'n fudiad cynhwysol. Dwi'n falch iawn ein bod ni'n gwneud hynny, ond efallai ein bod ni angen dweud ein stori yn well o'r hyn dŷn ni yn ei wneud. Ac o ran y cynhwysol, sicrhau ein bod ni'n agored iawn yn yr ardaloedd difreintiedig. Dŷn ni'n gweithio'n agos iawn mewn sawl ardal o fewn Ceredigion, lle mae yna dlodi gwledig sylweddol, yng Nghaerdydd—yn Grangetown, yn Splott, yn Adamsdown—ac ardaloedd Meirionnydd o dlodi, sef Tywyn a Blaenau Ffestiniog. Parhau'r gwaith ym Mlaenau Gwent, yn Wrecsam, yn Ninbych uchaf. Mae pob math o weithgareddau fel yna lle efallai nad ydy pobl ddim yn deall ac yn ymwybodol efallai.

Blaenoriaeth ydy'r gwaith efo anableddau, sicrhau ein bod ni'n parhau i fod on track i dderbyn y wobr aur am ein gwaith efo anableddau—yr unig gorff trydydd sector yng Nghymru sydd yn cyrraedd y brig yna ar hyn o bryd. Mae ein gwaith ar blant a phobl ifanc bregus, lle dŷn ni'n gwneud llawer iawn o waith yn ein gwersylloedd ni yn Llangrannog ac yng Nglan-llyn efo pobl ifanc bregus yn ein cymdeithas, yn parhau. Ein gwaith ni, yn amlwg, efo ffoaduriaid yn ein gwersylloedd ni, lle byddwn ni'n parhau i gadw'r cyswllt ar ôl iddyn nhw adael. A'n gweithlu ni; sicrhau ein bod ni'n gynhwysol iawn o ran ein gweithlu ni. Ac mae yna straeon o ddenu nifer iawn i'r gweithlu, yn enwedig drwy'r gwaith prentisiaethau, lle nad ydyn nhw wedi ymwneud â'r Gymraeg ar ôl gadael ysgol, ond drwy weithio i'r Urdd a thrwy'r gwaith o weithio yn y sector Gymraeg, maen nhw wedi codi hyder yn defnyddio eu Cymraeg nhw.

O ran y bartneriaeth rhwng Plaid a Llafur, wel, early days yw hwnna, dwi'n meddwl, i ni. Yn sicr, mae'r berthynas adeiladol iawn dŷn ni wedi'i chael efo Llywodraeth Cymru dros gyfnod y pandemig wedi bod yn achubiaeth i'r Urdd, a heb gefnogaeth y Llywodraeth yna, fyddai'r Urdd yn sicr ddim lle dŷn ni heddiw. Dŷn ni wedi cychwyn trafodaethau efo aelodau Plaid. Dŷn ni'n gobeithio cael eu cefnogaeth nhw i wireddu'r cynlluniau i barhau efo'r arian sylweddol dŷn ni ei angen i barhau efo'r refeniw staffio. Felly, ar hyn o bryd, trafodaethau cychwynnol sydd, ond does yna ddim addewidion pendant wedi dod ar hyn o bryd o ran y trafodaethau yna.

Betsan, os ydych chi eisiau dod i mewn. Os gallaf i ofyn am jest ateb mor gryno â phosibl plis, achos dŷn ni'n eithaf—. Dwi'n gwybod bod lot o bethau i'w codi.

Dwi'n credu, yn yr un modd, ailadeiladu'r corff. Mae COVID wedi bod yn andwyol iawn. Rŷn ni'n un o'r cyrff mwyaf entrepreneuraidd, gan mai 12 y cant rŷn ni'n ei gael o'r pwrs cyhoeddus. Pan rŷch chi'n edrych ar gyrff yn y portffolio gyda’r cyngor celfyddydau, mae'n 50 plws, felly mae yna wahaniaeth sylweddol. Dwi'n credu os byddech chi'n dyblu os nad yn treblu ein grant ni, bydden ni'n dal yn llawer mwy gwydn na chyrff y portffolio celfyddydol.

Dwi'n credu hefyd dyfnhau ein ymwneud ni yn y cymunedau, oherwydd mae gwir angen mynd nôl i wneud y gwaith hwnnw, y cyfleoedd hynny o fewn cymunedau. Yr Eisteddfod Genedlaethol yw'r prosiect cymunedol mwyaf yng Nghymru, ac yn wir, ym Mhrydain, ac felly mae'r ymwneud yna—. A hefyd y cyfleoedd yna. Felly, dwi'n mynd i orfod nodi un peth. Mi glywais i'r tystiolaeth ynghynt, a dwi'n credu bod yn rhaid newid y ffocws o un i'r llall. Dwi'n credu hefyd bod rhaid sicrhau bod gwir ddealltwriaeth o beth yw diwylliant. Mae diffiniad cul o ddiwylliant yn gallu bod yn ddamniol ac yn annheg.

A byddwn i'n dadlau hefyd bod gennym ni, megis brand Maes B—. Os ŷch chi eisiau gweld gwir newid gyda'r cyfleoedd—ac o fewn ein strategaeth ni mae hyrwyddo cyfleoedd i bobl ifanc yn un o'n blaenoriaethau ni, ac mae e hefyd yn sicr yn hyrwyddo'r cyfleoedd yna yn y bartneriaeth rhwng Llafur a Plaid. Dwi'n credu bod Maes B yn adnodd anhygoel ar gyfer hynny. Os oes yna un ffordd o sicrhau bod y Gymraeg yn iaith hyfyw, yn iaith fodern, yn gallu cael ei chydnabod a chael ei defnyddio, yna defnydd o adnodd megis Maes B sy'n bwysig. Fe wna i ddim ymhelaethu.

Diolch, Betsan. Oes unrhyw un eisiau ychwanegu unrhyw beth? Caryl.

Dim ond i ategu beth roedd Siân a Betsan wedi crybwyll fanna, i ddweud y gwir, sef dod nôl â'r cymunedau at ei gilydd. Mae mudiad y ffermwyr ifanc yn ganolbwynt i fwyafrif o gymunedau ar draws Cymru. Wrth gwrs, dŷn ni'n mynd ar draws y 12 sir yng Nghymru, gydag aelodaeth rhwng 10 a 28 oed. Mae hefyd yn hollbwysig i iechyd meddwl yr amaethwyr yma eu bod nhw yn gallu trafod trwy gyfrwng y Gymraeg, ond hefyd wyneb yn wyneb. Dŷn ni wedi gweld colli hynny yn ystod y 18 mis diwethaf. Ydyn, dŷn ni yn gallu cwrdd yn rhithiol fel ŷn ni'n gwneud heddiw, ond mae hwnna'n rhywbeth dwi'n credu lle gallwn ni fel mudiad y ffermwyr ifanc, yn ogystal â phawb arall sydd ar yr alwad yma heddiw, a'r Llywodraeth, fod yn cydweithio gyda'n gilydd er mwyn gwneud yn siŵr fod yr iaith Gymraeg yn cael ei phwysleisio wrth feddwl am iechyd meddwl pobl ifanc o fewn eu cymunedau nhw. Diolch.

Diolch, Caryl. Tegwen.

Sicrhau llesiant ein cymunedau ac anelu at gyrraedd pawb drwy gydweithio gyda'n gilydd er lles yr iaith Gymraeg. Ac yn sicr mwy o fuddsoddiad mewn technoleg, a dealltwriaeth o'r angen am dechnoleg mewn lleoliadau megis neuaddau pentref yng nghefn gwlad, fel bod modd cynnal digwyddiadau hybrid i'r dyfodol.

Diolch, Tegwen. Hefin.

Pa feysydd polisi o ran y Gymraeg ddylai'r pwyllgor eu blaenoriaethu yn ystod y chweched Senedd? Efallai'r tri uchaf.

Pwy sydd eisiau—?

Dwi'n credu, o ran gwaith y pwyllgor, y gwaith sgrwtineiddio a sicrhau bod pobl yn cyflawni. Dwi'n credu mai hawdd iawn yw i gyrff a sefydliadau nodi dyhead am ddwyieithrwydd, ond eto i gyd, beth yw, o edrych a gwirio beth yw'r prosesau sydd mewn lle—? Er enghraifft, beth yw datblygiad yr unigolyn o ran ei yrfa drwy gyfrwng y Gymraeg? Beth yw'r cyfleoedd? Dwi'n gweithio mewn sector anferthol, y sector digwyddiadau, ac eto i gyd beth yw'r cyfleoedd ar gyfer y Gymraeg o fewn hynny? Beth yw'r prentisiaethau sy'n gweithio? Hefyd, beth o ran yr artist unigol hefyd? Fel mae yna fodd iddo fe ddatblygu? Dwi'n credu bod yna gyfrifoldeb i wirio hynny. Hawdd iawn yw nodi geiriau blodeuog, ond beth yw, yn wirioneddol, y cyfleoedd sydd ar gael ar gyfer sicrhau bod rhywun yn gallu byw yn ddwyieithog? Ac yn yr un modd mae gwirio eich prosesau chi'ch hun, felly sicrhau, os ydych chi'n creu tystiolaeth drwy ddewis iaith—ydych chi'n gofyn i bawb gyfieithu eu tystiolaeth, neu ai ond y pobl cyfrwng Cymraeg? Felly, mae pethau fel yna. Sicrhau bod normaleiddio, ond hefyd bod yr un chwarae teg. Weithiau, mae yna ofyn yn hwy ar bobl os oes yna ddewis defnyddio'r Gymraeg. A hefyd edrych, os oes rhywun yn dweud fod ganddyn nhw broses ddwyieithog ac y gallwch chi ymgeisio mewn dewis iaith—ydy hynny wirioneddol yn cael ei wirio ac yn cael ei greu yn yr un modd? Felly, mae'r gwaith sgrwtineiddio a sicrhau—. A hefyd, mynd i'r afael a gweld ydy hwn yn gydradd. Ydyn ni wirioneddol yn normaleiddio dwyieithrwydd? A dwi'n credu mai dyna beth yw'r flaenoriaeth—[Torri ar draws.]

Wel, dwi'n trio.

Gwaith ffantastig, Hefin. Caryl.

Diolch. I fi, o ran y blaenoriaethau, os dŷn ni'n mynd am y tri uchaf y bore yma, mae'r tair C yn dod i'r meddwl yn syth i fi. Yr un cyntaf yw cydweithio. Mae hwnna'n rhywbeth rŷn ni fel mudiad yn ei wneud ar draws y 12 sir, ble rŷn ni'n cael, yn amlwg, y gefnogaeth ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ond bod pob un ar draws pob sir yn gallu trafod gyda'i gilydd ynglŷn â sut mae nhw'n mynd ati i hybu'r Gymraeg o fewn eu hardaloedd nhw. Dwi'n byw yng Ngheredigion, sydd yn ardal Gymreigaidd iawn, ond mae gyda ni siroedd wedyn sydd mewn ardaloedd Seisnigaidd iawn. Mae'n braf i weld bod yna gydweithio gyda ni rhwng y siroedd yma er mwyn datblygu'r iaith Gymraeg o fewn ardaloedd sydd yn uniaith Saesneg mewn ambell i fan. Ond rŷn ni yn falch i ddweud fel mudiad eu bod nhw nawr dechrau cystadlu trwy gyfrwng y Gymraeg, gyda chefnogaeth o siroedd eraill o fewn Cymru. Yr ail C i fi yw cyflawni hynny mewn ardaloedd ar draws Cymru, nid yn unig ardaloedd penodedig, ond cofio am Gymru gyfan, o'r gogledd lawr i'r de, o'r dwyrain i'r gorllewin hefyd, felly mae hynny yn hollbwysig. A'r trydydd C, wrth gwrs, yw Cymraeg i bawb. Does dim rhaid bod yn rhugl yn y Gymraeg i fod yn Gymro erbyn hyn. Ac mae hynny'n rhywbeth mae'n rhaid i ni bwysleisio. Dwi'n gweithio mewn siop amaethyddol. Mae gen i nifer o bobl sy'n dod mewn yn dysgu'r iaith, ond mae yna bobl yn cadw i'w cywiro nhw yn ormodol. Mae nhw yna i drio, a dwi'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni yn pwysleisio bod y Gymraeg ar gael i bawb. Diolch.

Diolch. Siân a Tegwen, mae'n flin iawn gen i, bydd rhaid i ni symud ymlaen achos mae cymaint o bethau dŷn ni angen eu trafod. Ond os oes yna bethau ychwanegol y byddwch chi eisiau eu hychwanegu ar ôl y sesiwn, byddwn ni wir yn gwerthfawrogi hynny. Os oes rhywbeth byr iawn dŷch chi eisiau ei ddweud, Siân.

Dwi jest eisiau ategu beth mae Tegwen wedi ei ddweud. Mae gyda ni bryderon ynglŷn â chyllido strategol tymor hir y celfyddydau i blant a phobl ifanc. Mae'n fater o bryder mawr i ni dros y blynyddoedd, a dyw'r gwaith o drio adeiladu'r berthynas ddim wedi gweithio—wedi bod yn ymdrech ond heb weithio. Mae gyda ni arferion da gyda Sport Wales, ond mae'n rhaid i ni gael cefnogaeth cyrff cenedlaethol eraill i ddeall yr angen am ddarpariaeth Gymraeg, nid yn unig i blant a phobl ifanc, ond i bobl yn ein cymunedau, er mwyn bod yr iaith yn cael ei gweld yn iaith fyw.

Diolch, Siân, mae hwnna'n rili bwerus. Diolch yn fawr iawn am hynna. Gwnawn ni symud ymlaen at Heledd Fychan.

Jest i bigo i fyny ar bwynt Siân, ac efallai bod hyn yn berthnasol i'r holl gyrff. Ydych chi'n cael yr argraff eich bod chi'n cael eich gweld fel cyrff cenedlaethol yn yr un modd â mae'r llyfrgell genedlaethol ac Amgueddfa Cymru, o ran Llywodraeth Cymru, ond ddim yn cael eich ariannu i fod yn gyrff cenedlaethol?

Cwestiwn mawr iawn. Mae'r gefnogaeth gan Lywodraeth Cymru yn un cryf iawn, heb os, i'r Urdd. Fel y dywedais i ar y cychwyn, bydden ni ddim lle rydyn ni heddiw heb yr ymyrraeth yna pan ddaeth y Llywodraeth i fewn a'n helpu ni yn y gorffennol. Fel Betsan, o drosiant o £12 miliwn, 9 y cant roedden ni'n ei gael gan Lywodraeth Cymru, ac 19 y cant roedden ni'n cael yn ei gyfanrwydd gan y pwrs cyhoeddus. Felly, mae yna dal llawer iawn o waith i'w wneud i bobl ddeall yn well beth yw gofynion yr Urdd. A dwi'n meddwl, yn aml iawn, mae yna stereoteip bod pobl yn meddwl am yr Urdd fel rhywbeth cerdd dantaidd. Gobeithio fy mod i wedi rhoi ryw fath o drosolwg i chi o sut rŷn ni'n gweithio ymhell, yn ehangach yn ein cymunedau ni na beth mae pobl yn ei feddwl.

Ac mae hwnna'n wir wedyn am sut mae cyrff cenedlaethol cyhoeddus yn ein gweld ni. Mae yna ymdrech enfawr yn cael ei wneud i drio diwallu hwnna a newid agweddau. Ac mae yn straen. Mae gyda ni enghraifft berffaith o fodel partneriaeth dda iawn yr Urdd efo Sport Wales, Chwaraeon Cymru, lle mae nhw'n deall yr angen am y Gymraeg; mae nhw'n deall y gwaith mae'r Urdd yn gallu ei wneud yn ein cymunedau ni, a'r reach sydd gyda ni, ac oherwydd hynny, mae'r ariannu'n deg. Mae o'n gyson efo cyrff eraill, ac mae o'n deg. Mae yna bron £0.5 miliwn o arian cyhoeddus Sport Wales yn dod i'r Urdd, a drwy hynny, dŷn ni'n gallu cyflawni—mae yna 15,000 o blant yn wythnosol yn ymwneud â'n clybiau ni ar draws Cymru. Dŷn ni'n rhedeg prosiectau i bobl ifanc. Dŷn ni'n weithgar mewn gwaith gwirfoddoli, a dŷn ni'n gallu ehangu ar y ddarpariaeth yna oherwydd dealltwriaeth glir.

Dydy hwnna ddim yr un peth, mae'n rhaid i ni fod yn onest, yn y byd celfyddydol. A dwi wedi bod yn y swydd yma am bedair mlynedd nawr, ac rydyn ni wedi trio gwneud llawer iawn o ymdrech i gydweithio a thrafod a chael pobl i ddeall beth rydyn ni'n ei wneud, ond mae yna dal misconception neu ddiffyg ymrwymiad neu ddiffyg appetite i ddeall beth rydyn ni'n ei wneud. Felly, mae yna waith mawr o sgrwtineiddio, dwi'n meddwl, gan y Llywodraeth a gan y pwyllgor yma'n benodol i edrych ar sut y mae cyrff eraill weithiau yn chwarae efo'r gair 'dwyieithrwydd' yma, i drio ategu eu bod nhw'n gwneud y gwaith angenrheidiol efo'r Gymraeg, a dydy hwnna ddim bob tro'n digwydd.

Tegwen, roeddech chi eisiau dod i mewn.

Mae Llywodraeth Cymru yn deg iawn. Mae'n anodd iawn i sefydliad fel ni, serch dydyn ni ddim yn targedu plant a phobl ifainc, yn amlwg rŷn ni'n cefnogi lot o blant a phobl ifainc trwy'n gwaith gwirfoddol ni yn yr eisteddfodau, yn yr amryw o ddigwyddiadau cymunedol rŷn ni'n eu cynnal. Ond ar ddiwedd y dydd, rŷn ni hefyd yn ffodus iawn o gyrff fel y Loteri Cenedlaethol am nawdd er mwyn gallu cynnal prosiectau. Ac o bosibl, efallai bod angen mwy o fuddsoddiad ar brosiectau cydweithio ar draws y sector—ein bod ni'n medru cynorthwyo'n gilydd yn fwy. Dwi hefyd yn credu bod y Llywodraeth yn barod i wrando. Felly, os oes gyda ni broblem neu os ydyn ni yn lobio—ac rŷn ni wedi lobio lot fawr iawn yn ystod y ddwy, dair blynedd olaf yma—mae yna atebion parod yn dod, ac rŷn ni wir yn gwerthfawrogi hynny. Rŷn ni wedi derbyn, dwi'n credu, pedwar o ymatebion yr wythnos hon, ynglŷn â'r iaith, ynglŷn â diwylliant ac ynglŷn â'n pryderon ni am ddiffyg gwasanaethau iechyd trwy gyfrwng y Gymraeg yng Nghymru.

Betsan.

Mi fuaswn i'n dweud yn sicr bod y gefnogaeth rŷn ni'n ei chael wrth y Llywodraeth yn anhygoel, yn ddi-os. Ond o ran ariannu, dwi ddim yn credu bod yna degwch o ran fel y mae cyrff cenedlaethol cyfrwng Cymraeg yn cael eu hariannu yn yr un modd â chyrff cenedlaethol eraill. Felly, pe bai chi ddim ond yn edrych o ran cyrff cenedlaethol celfyddydol, mae yna ddiffyg andwyol rhwng yr hyn rŷn ni'n cael ein hariannu a'r hyn y mae cyrff eraill yn ei dderbyn. A phan rŷch chi'n edrych ar y comisiynu rŷn ni'n ei wneud, a'r gwaith rŷn ni'n ei wneud o ran ein cyrhaeddiad ni o fewn cymunedau, heb sôn am yr wythnos ei hun, buaswn i'n dweud, na, dyw e ddim yn hafal. Ond mae hwnna'n rhywbeth hanesyddol, ac mae hwnna'n rhywbeth, dwi'n credu, y mae angen gwirioneddol i edrych arno fe. Oherwydd, eleni, mi wnaethom ni—. Mi ofynnwyd i ni y llynedd, fe ddylwn i ddweud, i gynorthwyo corff arall wrth iddyn nhw geisio mynd i'r afael â llywodraethiant wrth iddyn nhw fynd trwy'r broses, oherwydd COVID, ac mi wnaethom ni wneud hynny. Felly, mi wnaethom ni wneud ein rôl fel corff cenedlaethol, ond dŷn ni ddim yn cael ein hariannu fel corff cenedlaethol.

Heledd—

Ie, rhywbeth yn debyg i fel roedd Betsan yn sôn, a dweud y gwir, mae mudiad y ffermwyr ifanc efallai'n cael ei ariannu mewn ffordd wahanol, ac wrth gwrs rŷn ni, fel y pedwar sefydliad sydd wedi bod yma heddiw, i gyd wedi bod trwy gyfnod anodd iawn yn ystod y 18 mis diwethaf. Ac rŷn ni, fel mudiad y ffermwyr ifanc, yn anffodus wedi gorfod colli nifer o staff yn ystod y 18 mis diwethaf, ac yn adeiladu hynny yn ôl ar hyn o bryd, ond drwy ariannu hynny ein hunain ar hyn o bryd hefyd. Felly mae'n holl, holl bwysig—. Mae gan y pedwar sefydliad yma yr un math o brosiectau o fewn eu cymunedau. Fel roedd Tegwen yn sôn, mae'n bwysig, bwysig ein bod ni'n pedwar—heb sôn am bawb arall sydd yn ein hardaloedd ni—yn dechrau cydweithio â'n gilydd, ac yn cydweithio â'r Llywodraeth, gan fod ein prosiectau ni, ambell waith, yn cydlynu â'i gilydd, heb ein bod ni'n sylwi efallai hefyd. Dwi'n credu bod yna le ar gyfer cefnogaeth ar gyfer rhywbeth fel hyn ar gyfer y dyfodol sydd o'n blaenau ni.

Diolch. Heledd. O, rŷch chi ar mute.

Sori. Diolch yn fawr iawn. Jest eisiau gofyn, o ran edrych tuag at 2022—yn amlwg, deall yr heriau ac ati—ond eich cynlluniau chi ar gyfer cynnal gweithgareddau a digwyddiadau, a heriau i'w goresgyn.

Ydych chi eisiau i fi fynd yn gyntaf? Mewn gwirionedd, rŷn ni wedi nodi y bydd yna Eisteddfod, ac mae yna gymaint o ddyheu am hynny. Fe wnaethom ni roi tocynnau Maes B allan—y tranche cyntaf—ac mi wnaethon nhw werthu allan o fewn pedwar diwrnod. Rŷn ni wedi rhoi'r ail don, ac mae'r rheini'n gwerthu allan. Felly, mae'n amlwg bod pobl yn dyheu am fynd nôl, bod yna faes, a phob dim. Ond y gwir amdani yw, rŷn ni'n fusnes, ac mae edrych ar fel y mae gwireddu, mae yna gostau ychwanegol ynghlwm â byw gyda COVID, ond hefyd mae chwyddiant yn effeithio arnom ni, mae hefyd cludiant yn effeithio arnom ni, ac mae criwio. Ac mae'n rhaid i ni gofio hefyd fod effaith COVID yn hir dymor. Oherwydd, beth sydd wedi digwydd yn y sector digwyddiadau, lle mae yna gymaint o bobl yn gweithio'n llawrydd yn y maes hwn, oherwydd bod yna—. Mi wnaethom ni geisio cynorthwyo'r artistiaid drwy gydol COVID yn creu drwy AmGen, ond, eto i gyd, o ran yr ochr dechnegol, mi oedd y gwaith wedi sychu, wedi diflannu. Ac felly, oherwydd hynny, mae nifer o bobl a fyddai'n gweithio yn dechnegol yn llawrydd yn y celfyddydau a digwyddiadau, maen nhw wedi mynd i weithio i gwmnïau teledu a phob dim, ac o'r herwydd mae yna argyfwng. Ac mae hwnna'n rhywbeth ble roedd yna sôn cynt, o ran cyfleoedd, mi fyddai fe'n wych pe bai modd i greu adnodd o ran cyfleoedd technegol cyfrwng Cymraeg yn digwydd, a'n bod ni yn gallu bwydo digwyddiadau. Am wlad fach, mae gennym ni gymaint o ddigwyddiadau arobryn, ac rwy'n credu bod hwnna'n rhywbeth a fyddai'n wirioneddol yn wych i allu ei greu yn y cyfnod yma.

Tegwen.

Mae gymaint o ddiffyg hyder ar hyn o bryd, yn enwedig ymysg pobl hŷn. Maen nhw wedi bod yn ymddiriedolwyr ar ein neuaddau pentref, ar weithgareddau, a nawr maen nhw'n ofni ailgychwyn oherwydd yr holl waith deddfwriaethol, papurau sydd angen iddyn nhw eu llenwi. Felly, mae hwnna'n bryder inni. Rydym ni'n dal llaw, rydym ni'n cyd-gerdded ar y daith yma mewn ffordd.

Mae'r banciau wedi gwneud ein bywyd ni yn andros o anodd dros y 12 mis diwethaf yma: HSBC wedi dechrau codi ar bob cyfrif cymunedol; nifer fawr o'r banciau wedi cau; gwasanaeth wyneb yn wyneb wedi diflannu; bron â bod gorfodaeth i fancio ar-lein. Nawr, mae gyda ni lot fawr, fawr o bobl ar draws Cymru sydd ddim ag adnoddau technolegol, neu sydd ddim â'r hyder i ddefnyddio technoleg i fancio ar-lein. Ac, felly, dŷn nhw ddim yn medru gweld pa gwmnïau cyfleustodau sy'n cynnig y radd orau. Mae yna ffermwyr, mae yna amaethwyr sy'n ofni llenwi ffurflenni ar-lein oherwydd eu diffyg hyder, eu diffyg dealltwriaeth nhw. A dwi'n credu bod wir angen inni edrych ar fuddsoddi o fewn technoleg, ond hefyd helpu'r bobl yna sy'n methu, pobl ag anghenion yn aml iawn, sydd ddim efo'r mynediad at dechnoleg ychwaith. Ac, yn ystod y COVID, un o'r pethau ddigwyddodd oedd bod llyfrgelloedd wedi cau, ac yn fanna roedd pobl yn medru mynd i ddefnyddio'r dechnoleg yn gymunedol, os nag oedd e gyda nhw yn bersonol.

Felly, dwi'n credu ein bod ni ar siwrne fregus tuag at 2022, ond rŷn ni'n hyderus. Rŷn ni'n treialu lot o weithgareddau hybrid ar hyn o bryd. Ac eto, y ffair aeaf newydd gael ei chynnal yn Llanelwedd, a'r gobaith nawr yw edrych ymlaen at y sioe a'r Eisteddfod, Eisteddfod yr Urdd. Mae pawb am weld digwyddiadau, ond bod y rheini yn cael eu cynnal mewn modd gofalus a diogel.

Diolch, Tegwen. Caryl, roeddech chi eisiau dod i mewn.

Efallai bod rhai ohonoch chi wedi gweld yn ystod y mis diwethaf mae'n amlwg bod digwyddiadau mudiad y ffermwyr ifanc yng Nghymru wedi ail ddechrau. Wrth gwrs, ni oedd y digwyddiad cyntaf o ran lefel eisteddfodol. Fe gawsom ni eisteddfod Clybiau Ffermwyr Ifanc Cymru yn cael ei chynnal ym mhafiliwn Pontrhydfendigaid ychydig dros rhyw fis yn ôl, ac, wrth gwrs, roedd e'n braf gweld yr aelodau yn ôl yn cystadlu wyneb yn wyneb gyda ni, fel roedd Tegwen yn sôn, yn y ffair aeaf, wrth gwrs, wythnos diwethaf hefyd. Ond rydym ni gyd yn bryderus, fel rydym i gyd ar y pwyllgor yma heddiw, am beth sydd yn mynd i fod o'n blaenau ni ar gyfer 2022.

Ac, fel roeddech chi, Betsan, yn sôn, mae'n rhaid inni edrych ymlaen ar gyfer y dyfodol. Mae'n rhaid inni fod yn dechrau rhoi rhyw fath o'r normalrwydd newydd yma i bobl. Ydy, mae'n mynd i fod yn wahanol, ond rwy'n credu, eto, os gwnawn ni gyd weithio fel tîm er mwyn gwneud yn siŵr bod pawb yn cael y cyfleoedd cywir, a'r cyfleoedd hynny yn ôl ar ein llwyfannau ni—. Does yna ddim un wlad arall, dwi ddim yn meddwl, yr un fath â Chymru sy'n rhoi'r cyfleoedd yma i bobl ifanc i fod yn lleisio'u barn a'r talent sydd gyda ni yma yng Nghymru. Dwi'n credu bod hwnna'n rhywbeth mae'n rhaid inni ddatblygu gyda'r digwyddiadau wrth ein bod ni yn mynd ymlaen, nid yn unig ym mis Ionawr 2022, ond dwi'n siŵr byddwn ni'n cael yr un drafodaeth ym mis Rhagfyr 2022. Rydym ni wedi clywed am yr amrywiolyn newydd yma, y cyfyngiadau newydd fydd yn dod, ond mae e'n holl, hollbwysig ein bod ni gyd yn cydweithio er mwyn gwneud yn siŵr, os oes yna newidiadau yn dod ar y funud olaf, ein bod ni'n dal yn gallu goresgyn rhain, a gwneud yn siŵr bod y digwyddiadau yma yn dod yn ôl, boed hynny ar ein sgrin ni, ond hefyd wyneb yn wyneb, ar gyfer cymunedau Cymru, i gryfhau ein cymunedau ni.

Diolch, Caryl. Siân. Os ydyn ni'n gallu dadfudo Siân. Grêt.

Rydyn ni'n edrych ymlaen at 2022. Mae'n hagweddau yn gwbl bositif. Mae gennym ni ganmlwyddiant i'w ddathlu, ac mae gennym ni lawer iawn o brosiectau uchelgeisiol a chyffroes ar y gweill. O ran ein gwasanaeth presennol ni, rydyn ni wedi dechrau ailadeiladu. Fe wnaethom ni gynnal cystadleuaeth pêl-rwyd cenedlaethol i ferched ysgolion uwchradd a cholegau yr wythnos diwethaf. Roedd 200 o ysgolion a cholegau wedi cymryd rhan. Roedd y gystadleuaeth yn orlawn. Rydyn ni wedi cyhoeddi ddoe y bydd yr eisteddfod, gyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru, yn eisteddfod am ddim yn ein canmlwyddiant, ond hefyd yn eisteddfod mewn cae. Fel rwy'n dweud, mae nifer helaeth o weithgareddau cyffrous ar y gweill. Rydyn ni'n hyderus ein bod ni on track i gyflawni beth rydyn ni ei angen cyn belled ag y cawn ni'r gefnogaeth rydyn ni wedi ei chael dros y ddwy flynedd ddiwethaf gan Lywodraeth Cymru—bod hwnna'n parhau. Mae'r gwaith prentisiaethau'n hanfodol ac yn mynd o nerth i nerth. Mae'r gwaith yn ein cymunedau wedi ailddatblygu ers bron i 10 mis bellach.

Dwi'n meddwl mai'r her i'r Urdd ydy sefyllfa'r gwersylloedd—mae yna ddim byd. Maen nhw'n ffynhonnell busnes pwysig i ni. Maen nhw'n creu trosiant bron i £6 miliwn ac yn adnodd pwysig o ran sut rydyn ni'n creu ein hincwm mewnol. Mae pethau'n fregus yn ein gwersylloedd. Yn amlwg mae sefyllfa gwersyll Caerdydd yn benodol yn iawn ar hyn o bryd, ond y gwirionedd ydy, mae ysgolion yn tynnu allan yn gyson iawn oherwydd sefyllfa COVID ac mae hwnna'n rhoi heriau wedyn o ran ein model busnes. Rydyn ni'n gobeithio, erbyn Medi nesaf, byddwn ni yn ôl i gapasiti llawn yn y gwersylloedd, gyda 50,000 o wersyllwyr yn dod, ond mae'n rhaid i ni droedio'n ofalus o ran hwnna a chadw ein bys ar y botwm yn ariannol a hefyd o ran y sefyllfa COVID. Mae o allan o'n dwylo ni'n llwyr; mae o allan o ddwylo'r ysgolion. Mae yna awydd yna i ddod yn ôl, ond mae yna bryderon o ran sut mae COVID yn gweithredu a sut maen nhw'n gallu dod nôl.

Felly, yn gyffredinol, mae yna lawer iawn o bethau da, hapus a phositif i edrych ymlaen atynt, ond yr her fwyaf i ni, efallai, o ran yr holl wasanaethau rydyn ni'n eu cynnig i blant a phobl ifanc, ydy'r gwersylloedd ar hyn o bryd.

Diolch, Siân. Fe wnawn ni symud at Alun Davies.

Diolch yn fawr. Dwi eisiau dilyn beth oedd Siân yn ei ddweud mewn ffordd. Ynglŷn â'r cymunedau Cymraeg a chymunedau lle mae'r Gymraeg yn iaith bob dydd, ydy'r pandemig, ydych chi'n meddwl, yn eich profiad chi, wedi cael impact ar y defnydd o'r Gymraeg? Ydyn ni'n gweld cynnydd neu ydyn ni'n gweld y Gymraeg yn lleihau ambell waith? Dwi ddim yn gwybod. Achos, yn aml iawn, mae bywyd cymdeithasol y gymuned, os dŷch chi'n licio, yn dibynnu ar allu eich sefydliadau chi i weithredu a threfnu digwyddiadau, ac os nad ydych chi'n gallu gwneud hynny, wel, mae hynny'n mynd i gael impact wedyn ar y gymuned ehangach. So, roeddwn i'n tybio os ydych chi wedi gweld impact ar y defnydd o'r Gymraeg oherwydd hynny.

Roedd Betsan wedi rhoi ei llaw i fyny yn gyntaf, felly Betsan ac wedyn Tegwen. Betsan.

Dwi'n credu yn sicr mae wedi cael impact negyddol, a hynny oherwydd dyw'r cyfleoedd ddim wedi bod yna i bobl ymarfer eu Cymraeg. Dwi'n credu mai un o'r pethau ŷn ni'n gallu gwireddu—pob un ohonom ni fel cyrff—yw'r cyfleoedd yna, ac yn arbennig pan fydd pobl yn dewis bod eu plant yn dysgu Cymraeg a phob dim a bod y cyfleoedd i ymarfer y Gymraeg neu i glywed y Gymraeg yn diflannu. Pan ŷn ni'n meddwl am greu Eisteddfod, mae pawb yn meddwl am yr ŵyl ei hun, ond mae'r gwaith yn y cymunedau cyn bwysiced, os nad yn bwysiced, am ddwy flynedd yn arwain at hynny. Felly, pan rŷch chi'n meddwl bod yna dros 1,750 o ddigwyddiadau yn digwydd mewn blwyddyn arferol ac mae'r rheini'n diflannu.

Fe wnaethom ni fynd ar-lein, ond eto i gyd, beth sydd yn rhaid cofio yw, yn enwedig o fewn cymunedau gwledig, fod yna ddiffyg o ran digidol a phob dim, ac felly nid ar chwarae bach mae mynd â stwff ar-lein. Mi wnaethom ni lwyddo i gynnal digwyddiadau, ond eto i gyd mi oedd yr hyn oedd yn digwydd o fewn cymunedau, a'r cymhathu cymunedol yna sy'n digwydd, sy'n hollbwysig ar gyfer cryfhau cymunedau, mi wnaeth hwnna fynd ar goll yn y cyfnod yma. Felly, mae'n hollbwysig bod yr ailadeiladu—creu'r cyfleoedd yna o'r newydd—yn cychwyn cyn gynted â phosibl.

Tegwen.

Yn sicr, mae yna ddirywiad o ran y cyfleoedd cymdeithasol. Fel arfer, rŷn ni'n cynnal rhyw 3,000 o weithgareddau wyneb yn wyneb. Gallaf ddweud, siŵr o fod, fod y rheini i lawr i ryw 1,000 yn ystod y flwyddyn sydd wedi mynd heibio, a bod nifer fawr o'r rheini wedi cael eu cynnal tu allan—rhai hyd yn oed mewn mart neu mewn sied. Felly, rŷn ni wedi addasu; rŷn ni wedi trawsnewid y ffordd rŷn ni wedi bod yn cyfarfod yn ddiogel, ond hefyd fel rŷch chi'n ymwybodol, mae yna bryder mawr hefyd o ran faint o dai sydd wedi cael eu gwerthu yn sydyn iawn mewn cymunedau Cymraeg, felly mae mewnlifiad wedi dod i nifer fawr o’n cymunedau cynhenid ni. Mae nifer fawr o bobl wedi cysylltu i ddweud bod pobl am newid enwau’r tai o’r Gymraeg i’r Saesneg. Mae hynny hefyd wedi codi pryderon pellach. Ond rŷn ni’n mawr, mawr obeithio, pan fydd hi’n ddiogel—ac rŷn ni yn treial ailgychwyn nawr—cynnal y gweithgareddau yma, bydd yna fomentwm newydd.

Un peth rŷn ni wedi sylweddoli yw bod lot fawr o ddysgwyr am siarad y Gymraeg, felly rŷn ni’n gwirfoddoli gyda dysgwyr ar draws Cymru, drwy’r cynllun Siarad, a dwi’n meddwl bod hynny’n braf iawn, i weld bod yna awydd o’r newydd, ac mae nifer fawr o’r bobl sydd wedi ymaelodi gyda ni ar-lein, neu Curo’r Corona ac yn y blaen, yn ddysgwyr ar draws y byd. Felly, mae wedi bod yn braf i gael golwg newydd ar y Gymraeg, mewn ffordd, efallai nid yn ein cymunedau mwy traddodiadol ni.

Caryl.

Dim ond i gytuno gyda beth mae Betsan a Tegwen wedi’i ddweud, i ddweud y gwir. Mae wedi bod yn effaith negyddol ar gymunedau, nid yn unig y cymunedau cryf yn y Gymraeg, ond yn bendant yn y cymunedau yna sydd â nifer eang o ddysgwyr. Fel rôn i’n sôn ar gwestiwn Hefin yn gynharach, mae gyda ni’r siroedd lle maen nhw’n trin a thrafod mewn amrywiol ddigwyddiadau sut maen nhw’n cynnal rhywbeth er mwyn i'r siroedd mwy Seisnigaidd allu datblygu ar hyn yn y dyfodol. Fe welon ni fel mudiad—. Mae gyda ni dros 5,000 o aelodau yn arferol mewn blwyddyn arferol. Aethon ni i lawr i dros hanner yn ystod COVID, yn anffodus. Ond rŷn ni yn falch o nodi bod ni yn ôl yn ein rhifau arferol ar gyfer eleni. Ond mae hynny yn syth yn dangos bod yr effaith negyddol ar yr iaith Gymraeg yn syth, gan fod gyda ni lai o aelodau yn cystadlu, wyneb yn wyneb neu'n rhithiol. Pan oedd gyda ni’r cystadlaethau yn rhithiol, mae’n amlwg mai dim ein haelodau ni oedd yn cystadlu oedd ar yr alwad, lle, pan fyddwn ni wyneb yn wyneb, mae’r holl gymuned yn gallu dod at ei gilydd i weld beth sydd gan y mudiad i’w gynnig a, drwy hynny, yn dysgu'r Gymraeg wrth wneud hynny hefyd. Felly, byddwn i’n cytuno gyda Betsan a Tegwen—yn anffodus, mae COVID wedi bod yn gyfnod anodd i ni, ac mae wedi cael effaith negyddol ar yr iaith Gymraeg o fewn cymunedau. Ond, gobeithio, yn ystod y blynyddoedd sydd o’n blaenau ni, mi fydd hyn yn cryfhau gyda’r mudiadau sydd gyda ni yma o’n hamgylch ni. Diolch.

Ocê. Dwi’n cytuno gyda’r dadansoddiad mae pob un ohonoch chi wedi’i gynnig, mewn sawl ffordd. So, beth ydyn ni’n ei wneud amdano fe? Achos mae’n un peth i wneud datganiad, 'Dyma’r math o sefyllfa dŷn ni’n ei hwynebu', ac mae hynny, frankly, yn ddigon rhwydd. Mae’n amlwg—rydyn ni’n dweud beth rydyn ni’n ei weld. So, beth ydyn ni’n ei wneud amdano fe, ydy’r cwestiwn sydd gen i. Dwi’n gwybod bod Delyth wedi dweud bod amser yn symud ymlaen, ond oes modd ichi ddweud un peth neu ddau beth y gall Llywodraeth Cymru wneud nawr, cyn inni weld Siôn Corn, i ateb y math o fygythiad dŷch chi wedi ei ddisgrifio?

Buaswn i’n dweud bod y Llywodraeth wedi ymateb, ac un o’r pethau, o ran y datblygiad yn dilyn COVID, yw’r cydweithio yma—fel rŷn ni wirioneddol yn mynd i’r afael â’r cyfleoedd, fel rŷn ni’n creu partneriaethau gwell. Er enghraifft, rŷn ni ar hyn o bryd yn gwneud gwaith cymunedol o fewn Rhondda Cynon Taf. Rhan o’r gwaith yna yw cydweithio gyda phartneriaid ar lawr gwlad i sicrhau ein bod ni’n mwyafu y gwaddol sy’n digwydd gyda’r Eisteddfod, ond hefyd y cydweithio i gyrraedd yr Eisteddfod. Mae’r Eisteddfod yn anghenfil anferthol, ond hefyd mae’n gyfle anhygoel, oherwydd mae pobl yn cael profiadau unwaith-mewn-bywyd wrth fod ar y daith yma gyda’r Eisteddfod. Felly, mae sicrhau bod yr holl bartneriaid yn gallu cydweithio yn hynny yn digwydd er mwyn iddyn nhw allu hefyd elwa o’r cyfle. Felly, mae hynny’n un o’r pethau sy’n digwydd, a dwi'n credu mai'r Llywodraeth oedd yn arwain ar sicrhau bod hynny’n mynd i fod yn un o’r blaenoriaethau.

Dwi’n credu hefyd fod yn rhaid i ni flaenoriaethu’r rhaglen waith yna o ran yr ymwneud cymunedol. Rŷn ni wedi gweddnewid ein strategaeth a dweud, 'Dyna beth fydd un o’r prif flaenoriaethau', achos rŷn ni’n ymwybodol mai dyna yw’r gwahaniaeth sylweddol o ran ymarfer defnyddio’r Gymraeg a'r cyfleoedd, a hefyd ein bod ni yn eu rhoi i beuoedd gwahanol. Felly, mae gennym ni flaenoriaethau. Rŷn ni’n cydweithio gyda'r ganolfan dysgu Cymraeg o ran y dysgwyr. Rŷn ni’n cydweithio o ran Maes B gyda ieuenctid. Felly, rŷn ni’n sicrhau ein bod ni’n edrych ar y gwahanol ystod oedran a’r gwahanol gymunedau i'n wirioneddol fynd i'r afael â hyn.

Diolch am hwnna. Bydd yn rhaid inni symud ymlaen mewn munud, felly os gallaf i ofyn i'r tair ohonoch chi jest am frawddeg, os yw hi'n bosibl.

Buddsoddi mewn adeiladau cymunedol a sicrhau bod technoleg ar gael o fewn yr adeiladau cymunedol yna. Rŷn ni wedi colli ysgolion, rŷn ni wedi colli nifer o gapeli, eglwysi, tafarndai. Rŷn ni wedi colli'r gwaddol yna o adeiladau cymunedol. Mae angen buddsoddiad yn yr hyn sydd ar ôl i sicrhau eu bod nhw yno i'r dyfodol.

Diolch, Tegwen. Siân.

Ie, mae 62 y cant o ysgolion Cymru yn ymwneud â'r Urdd; beth rydyn ni ei eisiau ydy gweld 100 y cant o ysgolion Cymru yn ymwneud â'r Urdd. Ac mae'r dylanwad yna'n gallu dod gan Lywodraeth Cymru, drwy eich adran addysg chi, i ofyn bod pob ysgol yn gwneud yr ymdrech arbennig i weld, o'r holl wasanaethau mae'r Urdd yn eu cynnig, sut gallan nhw fod yn rhan ohonon ni. Achos, weithiau, dyw access mewn i rai ysgolion, sydd ddim efallai efo'r athrawon sydd yn moyn ymrwymo efo'r Urdd, ddim yn wastad yno—felly, yr adran addysg yn rhoi'r alwad allan, adeg ein canmlwyddiant ni, fod pob ysgol yn ymwneud rhywsut neu'i gilydd efo gwasanaeth yr Urdd. Ac fe wnaiff hwnna blethu mewn, wedyn, i'r cyfleoedd cymunedol, y profiadau gwersylloedd, a'r ymrwymiad cyntaf i'r siaradwyr Cymraeg a'r dysgwyr—mae gyda ni lawer iawn o bethau. Ond, mae'n easy ask, dwi'n meddwl, Alun. Dwi'n siŵr y gallech chi a nifer o'r gwleidyddion sydd yma heddiw ddylanwadu ar Mr Miles i wneud i hynny ddigwydd.

Diolch. Caryl, oedd gennych chi frawddeg fer, os yn bosibl?

Ie, dim problem. Roedd hwnna'n gwestiwn mawr, Alun, i'w ofyn, ond, i ni fel mudiad, dwi'n credu mai'r cwpwl o eiriau fyddai 'buddsoddi', 'cyfathrebu', 'cydweithio' ac, wrth gwrs, 'addysg', er mwyn gwneud yn siŵr ein bod ni i gyd yn dysgu oddi wrth ein gilydd wrth inni symud ymlaen hefyd. Diolch.

Diolch i chi i gyd. Fe wnawn ni symud at Tom Giffard.

Thank you, Delyth. Only the one question from me. I'm just curious to what extent you've worked with the Welsh Government to outline their international strategy, or worked within their international frameworks or networks. So, I'd be just as interested if you have or if you haven't, really—if you or your organisation have done that.

Okay.

Siân, rŷch chi eisiau mynd yn gyntaf.

Ie. Ryw ddwy flynedd yn ôl, fe wnaethon ni ddatblygu strategaeth ryngwladol i'r Urdd. Mi oedd yr Urdd yn rhyngwladol actif nôl ar gychwyn ei chyfnod, bron i 100 mlynedd yn ôl, ac rŷn ni'n awyddus iawn, ar drothwy ein canmlwyddiant, y byddem ni'n ailgydio. Mae yna gefnogaeth ariannol gan Lywodraeth Cymru i'n cefnogi ni yn ein neges heddwch ac ewyllys da, sydd yn ei chanfed flwyddyn y flwyddyn nesaf.

Rŷn ni hefyd â nifer iawn o brosiectau rhyngwladol rhwng colegau ar draws y byd a'n pobl ifanc ni. Rŷn ni eisiau mynd â'n pobl ifanc ni i fod yn llysgenhadon gwych i'r iaith Gymraeg ac yn llysgenhadon gwych i Gymru. Mae yna waith wedi bod yn digwydd efo prifysgol Alabama, efo prifysgol yn Norwy, efo teithiau i Batagonia, efo'r cydweithio sy'n digwydd â TG Lurgan yn Iwerddon, i enwi ond rhai. Ond mae'r weledigaeth o ran yr apêl ryngwladol i fynd â'n haelodau hŷn ni ar draws y byd i hyrwyddo'n diwylliant ni yn digwydd, ac mae cefnogaeth gan Lywodraeth Cymru i'r weledigaeth yna a dŷn ni'n ddiolchgar iawn amdani.

Diolch, Siân. Betsan.

Mi wnaethon ni fwydo i mewn i'r strategaeth. Dŷn ni ddim yn cael ein hariannu trwy'r adran ryngwladol, ond mae gennym ni brosiectau rhyngwladol. Felly, rŷn ni'n cydweithio â gwyliau eraill, yn partneru artistiaid ac yn creu cynnwys. Mi wnaeth hwnna ddigwydd, ac mae'n parhau i ddigwydd, drwy COVID, ac felly mae gennym ni strategaeth ryngwladol. Mae'n un o'n blaenoriaethau ni o ran ein strategaeth bum mlynedd ni.

Rŷn ni'n cydweithio hefyd yn agos iawn gyda Wales Arts International, sy'n rhan o Gyngor Celfyddydau Cymru. Ond eto i gyd, dwi'n credu, wrth symud ymlaen, mae angen edrych ar beth yw blaenoriaethau'r strategaeth ryngwladol yna a beth yw'r cyfleoedd i bawb ar gyfer gwireddu hynny. Ond dwi'n credu, o ran y gwaith AmGen, yr hyn a wnaeth AmGen eleni brofi oedd bod yr adnodd yna'n hollbwysig o ran cyflwyno Cymru i'r byd. Ac, wrth gwrs, mae'n rhaid gweddnewid fel rŷn ni'n cyflwyno, oherwydd ble oedd Cymry'n mynd allan, rŷn ni bellach yn dathlu o fewn Cymru, ac yn edrych ar ryngwladoldeb Cymru. Ac mae hwnna'n brosiect rŷn ni'n gweithio arno ar hyn o bryd o ran straeon y gwahanol ddiwylliannau o fewn Cymru, fel ein bod ni'n gallu eu dathlu nhw fel rhan o'r Eisteddfod.

Rhyngwladoldeb—mae hwnna'n air sy'n eithaf hwylus i'w ddweud. Diolch, Betsan. Caryl neu Tegwen, oeddech chi eisiau ychwanegu unrhyw beth?

Rŷn ni wedi bod ar deithiau tramor yn y gorffennol, mae prosiectau o arian Ewropeaidd wedi bod yn digwydd gyda ni, a hefyd brosiectau lle rŷn ni'n cyfathrebu gyda gwledydd eraill, ond ddim yn rhan o'r strategaeth yma. Ond rŷn ni'n gobeithio ehangu ein gorwelion unwaith eto i'r dyfodol.

Caryl.

Dŷn ni fel mudiad ddim yn cael ein cefnogi gan y strategaeth yma ar hyn o bryd. Mae e'n rhywbeth rŷn ni yn gobeithio edrych arno yn ystod y flwyddyn nesaf, gan ein bod ni fel mudiad, wrth gwrs, yn cynnig rhaglen ryngwladol i'n haelodau ni. Rŷn ni'n mynd i dros 35 o wahanol wledydd ar draws y byd, ac yn cynnig hynny ar gyfer ein haelodau ni, lle maen nhw'n llysgenhadon ar gyfer y mudiad, boed hynny am wythnos, am dri mis neu ar rai teithiau am flwyddyn. Felly, dwi'n credu bod yna gyfleoedd i gydweithio ar y strategaeth yma er mwyn cael gwybodaeth ynglŷn â Chymru ar draws y byd, wrth gwrs. Diolch.

Diolch, Caryl. Tom, ydy hwnna'n ocê? Oedd unrhyw beth arall roeddech chi eisiau—?

No, that's very helpful. Thank you.

Grêt. Diolch. Fe wnawn ni symud yn olaf at Carolyn Thomas.

Thank you. Is there anything else you'd like to raise regarding funding that you haven't mentioned already—just financial resilience going forward? The others previously stated they expect to lose around £40 million over the next two years, and the income is not anticipated to recover until 2024-25. So, in some of the evidence about—. Is there anything else we've not captured already?

Siân.

Na, yn gyffredinol, mae'r wybodaeth am ein sefyllfa ariannol ni a'r arian grantiau cadernid ac ati rydyn ni wedi'i dderbyn yn y nodiadau rŷn ni wedi'u hanfon. Rŷn ni ar hyn o bryd â chais i Lywodraeth Cymru i gefnogi'r cyllid a gawson ni'r llynedd, oedd wedi sicrhau ein bod ni'n gallu ailadeiladu'r gweithlu. Dŷn ni'n gobeithio ein bod ni'n mynd i gael y gefnogaeth yna ar gyfer eleni, a fydd yn sicrhau bod ein gweithlu'n aros yn gyson ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Dŷn ni hefyd wedi bod yn lwcus iawn i weld cefnogaeth gan Gyngor Gwynedd yn ddiweddar, a Glan Llyn, wedi dod â £0.5 miliwn o gyllid mewn i ailadeiladu'r gweithlu o fewn y maes awyr agored yn benodol yng Nglan Llyn, sy'n hanfodol bwysig achos mae yna brinder siaradwyr Cymraeg yn y maes yna. Ond, yn gyffredinol, rydyn ni wedi bod yn lwcus iawn efo'r gefnogaeth dŷn ni wedi'i chael. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyfrannu'n sylweddol i sicrhau bod yr Urdd yn parhau. Ond, yn hirdymor, dŷn ni eisiau mynd yn ôl i'r model busnes llwyddiannus oedd gan yr Urdd cyn COVID, lle oedd £9 miliwn o'n hincwm ni yn dod yn incwm o ffynonellau mewnol—creu'r incwm ein hunain. Ar hyn o bryd, dŷn ni ddim yn y sefyllfa yna, ond, yn hirdymor, dyna'r weledigaeth.

Buaswn i'n eilio hynny o ran pa mor ansicr yw'r tymor byr oherwydd, wrth gwrs, wrth inni fyw drwy COVID, mae yna oblygiadau, mae yna ansicrwydd o ran beth fydd yr incwm, a fel bydd cynulleidfaoedd yn ymateb. Rydyn ni'n ailedrych ar ein strategaeth farchnata ar gyfer edrych ar y to iau, oherwydd mae'r holl ymchwil sy'n dod i mewn ar hyn o bryd yn dweud bod y to hŷn yn llai parod i fynd i ddigwyddiadau mawr. Rydyn ni hefyd yn ymwybodol iawn o impact Eisteddfod yn enwedig wrth chwalu'r ystrydebau o ran beth yw diwylliant, beth yw iaith, a hefyd o ran cyfleoedd i bobl i wirioneddol brofi iaith hyfyw, iaith fodern. Yr impact yw'r maint yna.

Mi wnaethon ni weithio gyda'r Llywodraeth yn Llanrwst ar wneud diwrnod am ddim ar gyfer pobl ddifreintiedig a phobl oedd heb brofi yr Eisteddfod, ac roedd yr ymateb anecdotaidd o'r profiadau yna â phobl yn dweud, 'Mi oedd gen i rywfaint o atgasedd at yr iaith oherwydd doedd gen i ddim perthynas â'r Gymraeg.' Ac felly, o beidio mynd i'r Eisteddfod, mi oedd gyda nhw'r ystyriaeth ystrydebol yma o glocsio, o gynganeddu a rhywbeth oedd yn fwy traddodiadol. Ac o ddod i'r Eisteddfod a phrofi'r wefr yna o fod mewn 15,000 yn gwrando ar gerddorfa, yn gwrando ar bop a phob dim, mi oedden nhw'n dweud, 'Pam fy mod i'n wastad wedi teimlo dyw hwn ddim ar fy nghyfer i?' Petawn i'n gallu dwyn un o straplines y ffermwyr ifanc, 'You don't have to be one to be one', fel oedd e flynyddoedd yn ôl, does dim angen ichi siarad y Gymraeg i ddod i'r Eisteddfod a bod yn rhan o'r profiad yna.

Ac rwy'n credu hefyd, i fi, yr hyn sy'n bwysig wrth inni symud ymlaen yw sicrhau—. Rydyn ni'n un o wyliau pennaf—. Wel, ni yw prif ŵyl ddiwylliannol Ewrop ac rŷn ni'n un o brif wyliau'r byd, ac mae hynny oherwydd eich bod chi'n cael y profiadau anhygoel yna, mae'r cyfleoedd yno, a hefyd mae'r maes yn faes gŵyl lle mae yna 1,000 o ddigwyddiadau yn digwydd yn ystod wythnos Eisteddfod. I fi, mae'r profiad yno oherwydd rŷn ni'n gallu, law yn llaw â gwyliau mawr y byd, ddweud bod gyda ni ŵyl sylweddol yng Nghymru. Ond oherwydd yr ansicrwydd incwm, mae'n rhaid inni edrych ar beth yw'r blaenoriaethau, a'r gofid yw nad yw'r profiad yna'n mynd i fod yr un peth.

Hefyd, petasem ni'n edrych yn hirdymor, mi fuasem ni'n dweud bod unrhyw wlad waraidd yn sicrhau bod pobl yn gallu profi'u diwylliant nhw. Dyna beth yw tystiolaeth o wlad wâr. Ac felly, buaswn i'n dweud mai Eisteddfod gynaliadwy y dylai fod yn un o flaenoriaethau'r gwaith diwylliannol mae'r pleidiau wedi'i ddweud. Oherwydd, i fi, mae'n rhaid ichi roi cyfleoedd i bobl i brofi'u diwylliant nhw, ac, wrth gwrs, mae'r tocyn yn gallu bod yn rhwystr i hynny. Buaswn i'n teimlo bod hwnna'n flaenoriaeth er mwyn eich bod chi'n gallu cyrraedd y miliwn o siaradwyr, ond hefyd, defnyddio iaith, a bod yna gyfleoedd i bobl i weld eu bod nhw'n gallu bod ar y daith ieithyddol yma, bod un gair yn golygu'ch bod chi'n cychwyn y daith. Ac i fi, bod y profiad yn gynhwysol, a dyna beth yw'r Eisteddfod; mi allwch chi ddod i mewn i'r Eisteddfod a does dim eisiau ichi siarad gair o Gymraeg, ond mi gewch chi eich cofleidio, mi gewch chi brofi diwylliant ac mi gewch chi glywed yr iaith a gobeithio cael eich swyno.

Diolch, Betsan. Nawr, yn dechnegol, dŷn ni ddim jest mas o amser, ond dŷn ni dros amser. Os gallaf i ofyn am unrhyw sylwadau byr gan Caryl a Tegwen i gloi. Gwnawn ni ddod at Tegwen yn gyntaf.

Mae angen hyder, dwi'n credu, oherwydd ei bod hi'n gyfnod mor ansicr, ac mae'r buddsoddiad yna'n medru rhoi'r profiad a'r hyder i bobl i fedru cynnal ac i fedru parhau o fewn ein cymunedau ni ar draws Cymru, boed beth bynnag yw'ch cefndir chi. Felly, hyder a buddsoddiad.

Diolch, Tegwen. Caryl i gloi.

Ie, rhywbeth tebyg i beth y dywedodd Tegwen fanna, a dweud y gwir, sef y buddsoddiad a'r gefnogaeth yna ar gyfer mudiad y ffermwyr ifanc. Ni yw'r unig fudiad ar draws Cymru, os nad y byd, dwi'n credu, sydd yn cynnig yr holl gyfleoedd yma i'n pobl ifanc ni rhwng 10 a 28. Dwi ddim yn meddwl bod yna un mudiad arall sy'n gallu cynnig y siarad cyhoeddus, y barnu stoc, y rali, yr adloniant, y chwaraeon, ac yn y blaen—pob peth mae mudiad y ffermwyr ifanc yn ei gynnig—a chanolbwynt cymunedau gwledig yng Nghymru, a dyna'r cymunedau rŷn ni angen eu cefnogi yn ystod y blynyddoedd nesaf yma. Y rhain yw'r blynyddoedd tyngedfennol er mwyn gwneud yn siŵr bod dyfodol i'r iaith Gymraeg yng Nghymru yn y cymunedau hynny. Fel soniodd Tegwen gynnau, rŷn ni'n clywed am yr holl dai hyn sy'n cael eu gwerthu i bobl o'r tu allan; mae angen y gefnogaeth arnon ni, fel mudiad y ffermwyr ifanc, er mwyn ein bod ni'n gallu chwarae rhan bwysig iawn, iawn yn y gefnogaeth a gwneud yn siŵr bod yr iaith Gymraeg yn cael ei chadw yn y cymunedau, ond, yn fwy pwysig na dim, bod ein pobl ifanc ni'n cadw ac yn aros yn ein cymunedau ni ac yn cael y swyddi hynny ar gyfer y dyfodol hefyd. Diolch yn fawr iawn i chi.

Diolch yn fawr iawn ichi i gyd, fel tystion, am eich tystiolaeth y bore yma—ie, mae dal yn fore. Bydd transgript yn cael ei ddanfon atoch chi i'w wirio, ac fel rŷn ni'n ei ddweud, os oes yna unrhyw beth ychwanegol dŷch chi eisiau ei ddanfon atom ni mewn ysgrifen, byddwn ni'n falch iawn o'i gael e. Dwi'n siŵr y byddwn ni'n siarad gyda chi i gyd yn fuan eto, ond diolch yn fawr iawn am eich tystiolaeth.

Aelodau, fe fyddwn ni'n cymryd egwyl fer iawn, byddwn ni nôl am ugain munud wedi. Os gall yr Aelodau fod yn ôl erbyn eighteen minutes past, os gwelwch yn dda; os cewch chi bum munud, byddai hynny'n grêt. Ocê, gwnawn ni fynd i mewn i egwyl tan hynny.

Bore da eto, a chroeso nôl i'n hymchwiliad undydd ar y Gymraeg. Gwnaf i ofyn i'n tystion nesaf gyflwyno eu hunain ar gyfer y Record. Fe wnaf i fynd at Ruth yn gyntaf.

Helo, diolch am y cyfle i fod yma. Ruth Richards, prif weithredwr, Dyfodol i'r Iaith.

Diolch, Ruth. Ac Efa.

Efa Gruffudd Jones, prif weithredwr y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol.

Diolch, Efa. A Meirion.

Meirion Davies, prif weithredwr Menter Iaith Conwy, ond yn cynrychioli rhwydwaith y mentrau iaith heddiw.

Diolch, Meirion. Pan dŷn ni'n cael cwestiynau, os oes unrhyw un eisiau dod mewn ar gwestiwn, os byddech chi'n gallu jest gwneud hyn, a wedyn byddwn ni'n gwybod at bwy i ddod.

A chroeso i Mabli. Mabli, a fyddech chi'n gallu cyflwyno eich hunan, plis, ar gyfer y Cofnod?

Ie, fi yw cadeirydd Cymdeithas yr Iaith, Mabli Siriol Jones.

Diolch. Mae rhywun gyda rhywbeth ymlaen yn y cefndir, dwi'n meddwl, efallai. Roeddwn i'n gallu clywed—.

Grêt, fe wnawn ni symud yn gyntaf at Hefin David.

Diolch, Cadeirydd. Beth fydd eich blaenoriaethau allweddol dros y bum mlynedd nesaf, a sut fydd y cytundeb cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru yn cael effaith ar y gwaith a'r ddarpariaeth?

Pwy fyddai eisiau mynd yn gyntaf ar hynny?

Mabli, rôn i'n dweud ymlaen llaw, os ydych chi eisiau gwneud hyn pan rydych chi eisiau dod mewn, fe wnaf i ddod â chi mewn. Efa yn gyntaf.

Grêt. Wel, diolch yn fawr iawn am y cwestiwn ac am roi sylw i'r Gymraeg yn eich pwyllgor y bore yma. O ran y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, mae'r cyfnod diwethaf wedi bod yn gyfnod heriol a diddorol a chyffrous i ni. Byddwch chi'n gweld bod nifer y rheini sy'n dysgu Cymraeg wedi cynyddu dros y cyfnod diwethaf. Felly, o ran ein blaenoriaethau ni i'r cyfnod nesaf, dwi'n meddwl bod dau neu dri o flaenoriaethau clir iawn.

Yn gyntaf, datblygu ein hadnoddau digidol ni er mwyn hwyluso dysgu Cymraeg yn ddigidol i'r dyfodol. Mae hynny'n gallu arwain at bobl yn dysgu'n gynt os ydyn nhw'n hunan astudio, er enghraifft, a mynychu dosbarth rhithiol ar yr un pryd. Yn yr ail le, byddwn ni am flaenoriaethu denu mwy o ddysgwyr i ddysgu'r Gymraeg, a hynny mewn nifer o feysydd penodol, gan gynnwys rhieni, yr oedran 16 i 25, ac yn sicr yn dymuno gweld datblygu dysgu’r Gymraeg i bobl mewn gweithleoedd trwy weithleoedd.

O ran y cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru a'r Blaid Lafur, rydyn ni'n croesawu'r datganiad sydd yn hwnnw yn fawr y bydd gobeithio mwy o fuddsoddiad yn dod i'r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol dros y cyfnod nesaf, a byddwn ni'n gobeithio bod y buddsoddiad hwnnw yn gallu cael ei sianelu tuag at y blaenoriaethau dwi wedi sôn amdanyn nhw, ond efallai yn benodol i ystyried y ddarpariaeth i'r oedran 16 i 18, 18 i 25, a dysgu’r Gymraeg mewn gweithleoedd.

Felly, dwi'n gobeithio bod hwnna'n ateb cryno i'r cwestiwn, ond mae digon i wneud yn sicr, a digon o arwyddion bod modd i ni adeiladu ar y cyfnod diwethaf yn llwyddiannus.

Diolch, Efa. Oes unrhyw un arall eisiau dod mewn ar hyn? Ruth, a wedyn gwnaf i ddod at Meirion.

Rydyn ni wedi cynhyrchu maniffesto ar gyfer y chweched Senedd, sef 'Troi dyhead yn realiti'. Mi wnawn ni rannu hwnna eto gydag aelodau'r pwyllgor. Yn fras iawn, y meysydd blaenoriaeth ydy: addysg, ac oherwydd hynny Cymraeg i oedolion; yn arwain o addysg, Cymreigio gweithleoedd a'r gweithlu; rydyn ni'n edrych ar economi ffyniannus, yn enwedig i gadarnleoedd y Gymraeg sydd wedi cael cymaint o effaith yn sgil COVID; sicrhau tirwedd ieithyddol Cymraeg, sef cynllunio ieithyddol manwl a bwriadus; cynllunio defnydd tir a chartrefi, sydd wrth gwrs yn fater mor llosg ar hyn o bryd; a sicrhau cyfryngau a diwylliant sydd yn cefnogi'r Gymraeg. Mae'r rhain i gyd yn ofynion eang ac amrywiol iawn. Ac i hwyluso hynny, mi rydyn ni hefyd yn pwyso am awdurdod ieithyddol hyd braich, sy'n gallu cydlynu pob dim, dod â'r holl arbenigedd a'r holl leisiau ynghyd. Dyna yn fras iawn ydy'n gobaith ni ar gyfer y Senedd nesaf, a thu hwnt.

Diolch, Ruth. Meirion.

Bore da. O ran rhwydwaith y mentrau, i ddechrau, os gaf i gyfeirio at y cytundeb newydd, rydyn ni'n falch iawn bod yna symud wedi bod yn y maes tai. Mae hwn yn rhywbeth rydyn ni'n ei weld yn digwydd o'n blaenau ni, efallai yn enwedig yn yr ardaloedd mwy gorllewinol—bod cymunedau Cymraeg eu hiaith yn newid dros nos. Rydyn ni'n gweithio o fewn ein cymunedau. Dwi'n gweithio efo grŵp ym Mhenmachno yn fan hyn, yn sir Conwy, er enghraifft, ac rydyn ni'n gwybod erbyn rŵan bod 36 y cant o dai yn y pentref yna rŵan yn dai gwyliau neu'n dai gwag. Felly, mae angen symud ar hwnna yn arbennig o gyflym er mwyn sicrhau cynaliadwyedd cymunedau Cymraeg eu hiaith. Felly, roeddem ni'n falch iawn o weld hynna, ond mae yna broblem o ran demograffeg, symud—. Mae pobl yn symud i mewn i'r ardaloedd oherwydd y cyfleoedd i allu gweithio o adref hefyd. Ond, wrth gwrs, mae hyn yn gyfle o'n rhan ni, o ran y posibiliad o ddenu siaradwyr Cymraeg yn ôl i Gymru hefyd, felly mae'n rhaid i ni gofio hynna. So, mae'n rhaid i ni edrych ar hynna.

O ran y blaenoriaethau o ran y mentrau, rydyn ni eisiau mynd i ymafael ag argymhellion yr adroddiad, 'Effaith COVID-19 ar Grwpiau Cymunedol Cymraeg', felly gweithio'n fwy dwys efo cymunedau. Rydyn ni'n teimlo, i sicrhau hyn, y buasai hi'n dda gallu sicrhau'r lefel gyllido sydd gennym ni ar hyn o bryd, achos mewn ffordd does yna ddim haws gofyn i ni wneud mwy o waith dwys heb yr adnoddau. Felly, pe baem ni'n gallu cadw'r cyllid sydd gennym ni, ac efallai cynyddu hwnna, y cyllid craidd, gan ein bod ni ddim wedi cael cynnydd ers tua wyth mlynedd mewn cyllid craidd.

Hefyd, rydyn ni wedi cyflwyno papur i'r Llywodraeth, yn dilyn un o'r argymhellion, er mwyn gallu gweithio mwy i sefydlu mentrau cymdeithasol cyfrwng Cymraeg sy'n darparu gwasanaethau sylfaenol, fuasai'n help, er mwyn rhai o'r pwyntiau sydd wedi cael eu codi ynghynt ynglŷn â darparu gwasanaethau sylfaenol cyfrwng Cymraeg, megis meithrinfeydd, gwasanaeth henoed, ac yn y blaen. Felly, mae gennym ni ddiddordeb mewn gweithio efallai y tu hwnt i jest y briff iaith, a gweithio efo'r adrannau eraill o fewn y Llywodraeth, megis economi, i gyrraedd hynna.

Ond mae hi wedi bod yn gyfnod heriol, a dwi'n falch o ddweud bod y mentrau wedi gallu ymateb. Fe ddaru ni fwy neu lai allu symud popeth roeddem ni'n ei wneud yn ein cymunedau, a'i wneud o drwy a thros y we. Felly, yn ystod y cyfnod clo, roedd yna dros 200,000 o ymwneud drwy rwydwaith y mentrau dros y we. Felly, roeddem ni'n falch iawn ein bod ni wedi gallu symud i hynna, a'n bod ni rŵan wedi gallu symud yn ôl i ryw fath o hybrid o bethau dros y we, a hefyd mwy o stwff go iawn yn dechrau digwydd yn ein cymunedau, a chael hynna nôl ar ei draed, a chael pobl nôl allan yna yn gwneud i bethau ddigwydd yn eu cymunedau, a chreu'r defnydd o'r Gymraeg.

Diolch, Meirion. Mabli, oedd yna unrhyw beth roeddech chi eisiau ei ychwanegu?

Fe wnaethom ni gyhoeddi ein gweledigaeth ni ar gyfer y Llywodraeth newydd, sef 'Mwy na Miliwn, Dinasyddiaeth Gymraeg i Bawb', ac roedd hwnna'n dilyn trafodaethau roeddem ni wedi eu cael gyda mudiadau a phobl a chymunedau ar draws y wlad. A'r syniad y tu ôl i hwnna yw bod yna gonsensws ar y targed yna o filiwn, ond mae'n glir, mae pawb yn gweld nad yw'r Llywodraeth wedi gwneud yr hyn sydd ei angen er mwyn i ni gyrraedd y nod erbyn 2050. Ond mae pobl hefyd eisiau mynd ymhellach, felly mae 'Mwy na Miliwn' yn sôn am ddyfnhau'r agenda a chanolbwyntio ar ddefnydd o'r iaith ym mywyd bob dydd, yn ein cymunedau a'n gweithleoedd ni, a hefyd sicrhau bod pawb yn gallu cael mynediad i ddysgu a mwynhau'r Gymraeg.

Felly, rhai o'r galwadau penodol sydd mewn yn fanna ydy, edrych ar basio Deddf addysg Gymraeg i bawb, a dŷn ni wedi bod yn falch o weld y Llywodraeth yn ymrwymo at y ddeddfwriaeth newydd yna. Dŷn ni hefyd yn galw am sicrhau bod 80 y cant o athrawon newydd yn gallu dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg, cynyddu gwariant y Llywodraeth ar brosiectau i hyrwyddo'r Gymraeg, sefydlu menter ddigidol. A dŷn ni hefyd eisiau gweld gwersi Cymraeg am ddim i bawb a buddsoddiad mewn galluogi mwy o bobl i gael mynediad at yr iaith. A hefyd yn amlwg rhywbeth sydd wedi dod lot mwy i'r amlwg yn ystod y pandemig yw'r angen am fesurau i fynd i'r afael â phroblemau yn y farchnad dai, a dŷn ni'n galw am becyn eang o fesurau, gan gynnwys Deddf eiddo gyflawn.

A jest ar yr ail bwynt o'r cwestiwn ynghylch y cytundeb rhwng y Llywodraeth a Phlaid Cymru, rôn i'n falch iawn o weld yr ymrwymiadau yn y cytundeb yna achos mae'n adlewyrchu lot o'n prif alwadau ni—falch o weld yr ymrwymiad i sicrhau un continwwm dysgu Cymraeg go iawn, cap ar nifer yr ail dai mewn cymunedau, cefnogaeth i rymoedd darlledu i Gymru. Felly, ie, dŷn ni'n edrych ymlaen at weld gweithredu'r cytundeb yna a holl ymrwymiadau'r Llywodraeth.

Diolch, Mabli. Hefin.

Diolch. Felly, pa feysydd polisi o ran y Gymraeg dylai'r pwyllgor eu blaenoriaethu yn ystod y chweched Senedd? Efallai allwch chi flaenoriaethu'r tri uchaf.

Diolch, Hefin. Os gallaf ofyn am atebion mor gryno â phosibl, jest achos rŷn ni'n fyr o amser, os yw'n—. Dwi'n gwybod bod hyn yn eang. Efa, os ŷch chi eisiau dod i mewn yn gyntaf.

Os ŷch chi eisiau gofyn am dri maes blaenoriaeth, o fy safbwynt i, rhywbeth o gwmpas hyfforddi gweithluoedd. Rŷch chi wedi clywed yn gynharach y bore yma am hyfforddi'r gweithlu addysg, addysg bellach ac addysg uwch, iechyd a gofal. Felly, mae yna rywbeth o gwmpas—. Mae gyda ni wrth gwrs ein cynllun Cymraeg Gwaith ni. Byddai hwnna'n gallu cael ei ehangu yn sicr, ond mae angen cydweithrediad cyflogwyr hefyd. Felly, mae Cymraeg yn y gweithle, dwi'n meddwl, yn un thema.

Rhywbeth sydd hefyd yn bwysig i'r ganolfan yw defnydd cymunedol o'r Gymraeg achos rŷn ni'n dysgu dysgwyr i ddefnyddio eu Cymraeg nhw—felly, p'un ai ydyn nhw'n dysgu yn y gweithle ac gallu yn defnyddio'r Gymraeg yn y gweithle; mae gyda ni hefyd rhaglen sylweddol o ddysgu'r Gymraeg yn gymunedol. Felly, mae sicrhau hyfywedd mudiadau diwylliannol cenedlaethol yn bwysig i ni er mwyn i ddysgwyr allu mwynhau defnyddio'r Gymraeg. Felly, mae yna rywbeth o gwmpas y pethau yna.

Y trydydd peth, efallai—mae Mabli wedi cyffwrdd arno fe nawr—yw'r syniad o gontinwwm ieithyddol. Ym marn y Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol, mae angen gwell cysylltiad rhwng dysgu'r ail iaith mewn ysgolion a dysgu'r iaith i oedolion. Ar hyn o bryd, dyw'r llwybr rhwng yr un i'r llall ddim yn hollol glir, ond dwi'n meddwl bod hwn yn mynd i fod yn flaenoriaeth i ni dros y cyfnod nesaf. Mae'r rheini sy'n dysgu'r Gymraeg drwy'r system addysg angen eu cynnal, eu cymell a'u datblygu. Rŷn ni i gyd yn parhau i ddysgu trwy'r amser, onid ydym ni, ond, ar hyn o bryd, dyw'r ddarpariaeth yna o'r cryd i'r bedd—dyw'r llwybrau ddim yn gwbl glir. Felly, dyna'r tair blaenoriaeth o fy safbwynt i, ac o safbwynt y ganolfan, mae'n siŵr.

Diolch, Efa. Os gallaf fod hyd yn oed yn fwy hy gyda chi i gyd, os ydych chi'n gallu jest rhestru'r tri. Sori, rwy'n gwybod fod hyn yn rili anodd, ond o achos rŷn ni mor fyr o amser, os byddwch chi'n gallu rhestru tri.

Bullet points.

Ie. [Chwerthin.] Pwy sydd eisiau mynd yn gyntaf? Meirion a wedyn gwnaf ddod at Mabli.

Ie. Buaswn i'n hoffi pwysleisio defnydd o'r Gymraeg yn y gymuned. Heb y defnydd yna, dydy'r strategaeth 2050 ddim yn dal dŵr. Mae'n rhaid i bobl fod yn defnyddio'r Gymraeg ac mae'n rhaid bod yna gymhwysedd o fewn y cymunedau i wneud hynna.

Cytuno efo Efa—mae angen gwell plethiad rhwng y byd gwaith, y gweithlu a'r Gymraeg. Eto, mae hynna'n elfennol o ran creu'r continwwm o ran pawb sy'n cael addysg cyfrwng Cymraeg—mae eisiau iddyn nhw allu defnyddio'r Gymraeg fel sgil, neu mae'n beryg iawn eu bod nhw'n ei golli fo.

Y trydydd i ni—eto, mae'n rhaid i mi bwysleisio bod angen ymyrraeth yn y maes cynllunio a'r maes tai, yn enwedig yn y gogledd-orllewin a'r gorllewin lle mae'r Gymraeg dal yn iaith gymunedol. Mae yna or-ddibyniaeth ar dwristiaeth ac mae o'n cael effaith andwyol iawn ar gymunedau—wel, dim jest cymunedau Cymraeg eu hiaith, ond cymunedau o bob math. So, mae angen edrych ar hwnna'n eithaf sydyn.

Diolch, Meirion. Mabli.

Buaswn i'n dweud y Ddeddf addysg Gymraeg newydd mae'r Llywodraeth yn mynd i gyflwyno; y cyswllt, fel mae pobl yn dweud, rhwng cynllunio a thai a'r Gymraeg ar lefel cymunedol; a wedyn buaswn i'n dweud hefyd sgriwtineiddio cynnydd y Llywodraeth ar eu targedau eu hunain yn y strategaeth 2050.

Diolch, Mabli. O, roedd hwnna'n brilliant. Roedd rheini yn bwyntiau bwled. [Chwerthin.] Ruth.

Cytuno'n llwyr. Cymreigio'r gweithle—mae hwnna a gwersi Cymraeg—a hefyd mynd i'r afael â diffyg athrawon sydd gyda'r sgiliau a'r hyder i allu dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg. Dyna un. Yn ail beth, cefnogi ffyniant bröydd y Gymraeg yn sgil COVID a Brexit. Ac yn drydydd, rhwydweithio’r Gymraeg. Rydyn ni wedi clywed yn barod y bore yma fel y mae gwahanol fudiadau, fel mae angen yn y cyfnod heriol sydd ohoni, yn gwneud y mwyaf a chydweithio, a chael strategaeth a fframwaith i allu gwneud hynna. Dyna'r tri point. Un peth arall, mae'n ddrwg gennyf—mi ydyn ninnau, Dyfodol i'r Iaith, yn croesawu'r cytundeb diweddar yn arw ac yn edrych ymlaen i weld sut y bydd hynna yn datblygu.

Diolch am hwnna, Ruth, a chyda llaw, cyn inni symud at Heledd Fychan, mae nifer o'r pynciau dŷch chi i gyd wedi eu codi, efallai y byddan nhw'n bethau y byddem ni'n gallu gweithio arnyn nhw ar y cyd â phwyllgorau eraill, naill ai addysg neu'r pwyllgor cymunedau a thai, ond maen nhw'n bethau y byddem ni, yn sicr, eisiau cydweithio arnyn nhw, rwyf i'n siŵr, neu ystyried hynny. Troi at Heledd Fychan.

Diolch, Gadeirydd, a bore da ichi i gyd. Rydych chi eisoes wedi sôn am COVID; mae'n air sydd wedi dod i fyny lot. Oes yna unrhyw beth rydych chi eisiau ei ategu o ran yr heriau neu'r cyfleoedd yn sgil COVID ar eich gwaith, eich gweithlu a gwirfoddolwyr? A hefyd, gan fod amser yn brin, gwnaf i ofyn fy ail gwestiwn rŵan hefyd—y rhagolygon ar gyfer y gweithlu a gwirfoddolwyr o fewn eich sefydliadau chi ar gyfer 2022. Diolch.

Pwy sydd eisiau mynd yn gyntaf ar hynny? Efa.

Neb arall yn cynnig—gwnaf i fynd. Diolch, Heledd, am y cwestiwn. Fel rwyf i wedi cyfeirio ato'n gynharach, mewn ffordd, mae'n stori ni o ran COVID yn un—sut allaf i ei ddweud e—cadarnhaol i raddau. Yn sicr, yn y cyfnod clo cyntaf, mi oedd pobl yn chwilio am rywbeth i'w wneud. Mae diffyg amser yn rhwystr i bobl ddysgu Cymraeg, mae hynny'n amlwg, a hefyd mae'r ffordd roeddem ni wedi gallu addasu i gynnig dysgu yn rhithiol, sydd wedi, erbyn hyn, ei sefydlu o fewn ein sector ni ac fe fydd e'n ddull a fydd yn parhau i'r dyfodol, yn golygu bod COVID efallai wedi prysuro technegau dysgu a dulliau dysgu a fyddai efallai wedi cymryd mwy o amser, ac sy'n golygu o hyn ymlaen fod mwy o ddewis yn mynd i fod i ddysgwyr y dyfodol o ran hunanddysgu, cyfuno hunanddysgu â dysgu mewn dosbarth yn rhithiol neu ar lein, neu mewn dosbarth. Felly, mae e wedi cynyddu'r dewis a chynyddu'r posibiliadau, felly mae hwnna'n rhywbeth cadarnhaol sydd yn mynd i bara i'r tymor hir.

Rydym ni wrth gwrs yn teimlo bod rhywbeth yn cael ei golli drwy fod pobl yn ymwneud â'i gilydd ar y we yn unig. Rŷn ni yn awyddus i bobl ddefnyddio'r Gymraeg mewn cymunedau hyfyw a dyna pam y gwnes i sôn yn gynharach fod sicrhau bod cymunedau a mudiadau yn ailgodi yn mynd i fod yn bwysig inni i'r dyfodol.

O ran yr effaith ar y sector ei hun, rŷn ni wedi gweld cynnydd yn y niferoedd sy'n dysgu, rŷn ni wedi gweld trawsnewid ac arloesi o fewn y sector o ran dulliau dysgu sydd yn mynd i fod yn gadarnhaol i'r dyfodol.

O ran dy ail gwestiwn di am wirfoddolwyr a gweithlu'r dyfodol, mae gyda ni ein cynllun Siarad ni, sy'n galw am bobl i wirfoddoli i dreulio 10 awr yn siarad gyda dysgwr, felly rŷn ni wastad yn chwilio am fwy o hynny ac mae modd gwneud hynny yn rhithiol. Mae gyda ni fwy o ddysgwyr na sydd o siaradwyr erbyn hyn, felly mae croeso i unrhyw un gofrestru ar gyfer y cynllun yna. Mae'n gynllun da iawn, iawn.

Ond, o ran y gweithlu ei hun, rŷn ni'n hyderus bod gyda ni weithlu da rŷn ni'n ei hyfforddi yn dda, ond mae gyda ni gynlluniau newydd—er enghraifft, yn y flwyddyn nesaf, byddwn ni'n darparu cwrs pythefnos o hyd ar gyfer myfyrwyr dros 18 i ddod i ddechrau ar y daith o fod yn diwtor Cymraeg i oedolion drwy roi cwrs iddyn nhw dros bythefnos yn yr haf nesaf, gan obeithio efallai denu pobl sydd wedi mynychu prifysgolion tu hwnt i'r ffin hefyd, er mwyn inni dechrau cynllunio ar gyfer gweithlu'r dyfodol, gan fod modd—. Rŷn ni'n awyddus i weld mwy o weithwyr llawn amser yn y sector, ond mae hefyd yn rhywbeth rŷch chi'n gallu cyfuno gyda gyrfa mewn maes arall. Felly, rŷn ni bob amser yn chwilio am fwy o bobl sydd am ddod yn diwtoriaid, ond does dim pryderon mawr gyda ni am hynny i'r dyfodol.

Pwy sydd eisiau mynd nesaf? Unrhyw un? Meirion.

Ie. O ran COVID, fel roeddwn i'n sôn gynnau, rydyn ni wedi dysgu lot o ran beth fedrwn ni ei gynnal dros y we. Roedd angen i'r Gymraeg fod yn fwy gweledol dros y we, ac mae hynny wedi digwydd i raddau. Ac fel roeddwn i'n dweud, byddwn ni'n cadw rhai pethau oherwydd ei fod yn cyrraedd cynulleidfa newydd. Ond, o ran lefel cymunedol, gweithio efo phwyllgorau ar lawr gwlad a ballu, efallai ein bod ni wedi gorfod cymryd cam yn ôl am nad yw pobl yn ddigon hyderus i fynd allan yna. Felly, rydyn ni yn y broses o aildanio'r pwyllgorau yma rŵan. Mae rhai yn ymateb yn well na'i gilydd, yn dibynnu ar ystod oed ac yn y blaen. Felly, rydyn ni'n gobeithio o ran y rhwydwaith—. Rydyn ni wedi cael cais strategol llwyddiannus trwodd efo'r WCVA. Rydyn ni'n gobeithio cynyddu'r nifer o wirfoddolwyr sydd gennym ni eleni, creu cyfleoedd i weithio drwy'r Gymraeg ond dros y Gymraeg, felly, dyna'r ddau brif nod—bod pobl yn gallu gwneud hwnna yn eu cymunedau.

O ran y gweithlu, mae'n gweithlu craidd ni—gwnaethon ni gadw'r gweithlu craidd trwy gyfnod COVID oherwydd, i raddau, grant sy'n cadw hwnna. Ond mi wnaeth llawer o'r gweithlu ehangach, sy'n cael eu cyflogi trwy efallai mentrau cymdeithasol rydyn ni wedi eu sefydlu, wedi gorfod efallai cau i lawr am ychydig. Er enghraifft, rydyn ni wedi sefydlu cwmni cyfieithu cymunedol, ac roedd yn rhaid iddyn nhw gau i lawr, ac roedd y feithrinfa roedden ni wedi ei sefydlu wedi gorfod rhoi ychydig o staff ar ffyrlo am ychydig. Ond mae'r busnesau yma nôl ac yn rhedeg rŵan, a dwi'n gobeithio hefyd fod yn gyfle inni edrych ar greu mwy o fusnesau o'r math yna hefyd. Felly, mae'r gweithlu yn cynyddu nôl hefyd.

Diolch, Meirion. Ruth neu Mabli, a oeddech chi eisiau ychwanegu unrhyw beth?

ie. Yn amlwg, mudiad ymgyrchu gwleidyddol gwirfoddol ydyn ni, felly dydyn ni ddim yn darparu gwasanaethau neu weithgareddau fel y cyfryw. Felly, lot o beth rydyn ni wedi edrych arno o ran effaith COVID oedd y meysydd polisi a effeithiwyd arnyn nhw. Er enghraifft, yn amlwg, mae pawb yn ymwybodol o'r effaith ar y farchnad dai, yr effaith ar addysg Gymraeg a mynediad plant at weithgareddau Cymraeg. A dwi'n meddwl eich bod chi wedi cael digonedd o dystiolaeth y bore yma gan y mudiadau gwirfoddol Cymraeg sydd yma heddiw o ran sut mae e wedi effeithio arnyn nhw. Ac yn amlwg, mae'r Gymraeg yn iaith sy'n llwyr ddibynnol ar ymdrechion cymunedol a gwirfoddol er mwyn ei chynnal ar lawr gwlad. Felly, mae yn bryder, ac rydyn ni'n gobeithio gweld digon o gefnogaeth i'r sector i adfer y gweithgareddau yna.

Ond buaswn i'n dweud, o ran edrych ymlaen, i ni, dŷn ni wedi parhau i ymgyrchu yn ystod yr holl bandemig. Dwi yn poeni, dwi'n credu, am yr effaith ar ymwneud sifig yn ystod y pandemig ac wrth inni edrych ymlaen. Dŷn ni wedi gweld pethau fel awdurdodau lleol yn ceisio gwthio pethau trwyddo heb yr un prosesau ac ymwneud democrataidd y bydden ni'n gobeithio ei weld. A rwy'n meddwl hefyd jest yr effaith ar unigolion—yn amlwg, mae pawb wedi cael eu taro'n wael gan effaith COVID a'r cyfnodau clo, ac dŷn ni'n gweld weithiau llai o ymwneud yn y broses sifig, yn y broses ddemocrataidd a gallu pobl i wirfoddoli a chyfrannu at ymdrechion fel yna. A dwi'n meddwl bod pawb yn gwybod bod Cymru angen lot mwy o bethau fel yna, nid llai. Felly, dyna rywbeth i edrych mas amdano ar gyfer y dyfodol.

Diolch, Mabli. Ruth, oedd unrhyw beth roeddech chi eisiau ei ychwanegu?

Mae'n sefyllfa ni fel mudiad lobïo yn debyg iawn i Gymdeithas yr Iaith o ran y cwestiwn o ran gwirfoddolwyr. Dau beth sydd wedi ein taro ni. Un amlwg ydy'r argyfwng tai yn sgil COVID. Mae hynny wedi amlygu a dwysau, ac rydyn ni i gyd yn ymwybodol bod angen mynd i'r afael â hynny ar frys a bod eisiau ymatebion radical. Ac mae hwnna'n mynd i fod yn her hirdymor.

Mater arall, wrth gwrs, ac rydych chi wedi clywed hyn droeon yn barod, ydy fel y cafodd COVID effaith ar rwydweithiau Cymraeg. Mae adroddiad y comisiynydd wedi cyflwyno llun eithaf truenus. Dwi'n meddwl beth sy'n bwysig ydy bod rhywun yn cadw mewn golwg nid adfer beth oedd yn union cynt, ond bod rhywun yn dal yn parhau i anelu at dwf mewn defnydd cymunedol o'r Gymraeg. Dwi'n meddwl bod hwnna'n hollbwysig. Ac efallai hefyd ei bod hi'n amserol i ailedrych ar ganolfannau Cymraeg fel sefydliadau wrth ganol eu cymunedau, sydd yn addas i angen y gymuned honno, ac mae hynny'r un mor wir yng nghadarnleoedd y Gymraeg ac yn yr ardaloedd hynny lle mae yna siaradwyr Cymraeg sydd efallai ddim yn cael cymaint o gyfleoedd i ddefnyddio'r iaith.

Diolch, Ruth. Mi wnawn ni symud ymlaen at Alun Davies.

Diolch yn fawr iawn. Mae pob un ohonoch chi, mewn sawl ffordd, wedi sôn amboutu'r impact mae'r pandemig wedi'i gael ar y Gymraeg ac ar gymunedau Cymraeg, a liciwn i ofyn ichi: ydych chi'n meddwl bod rhaglen waith y Llywodraeth yn ymateb i hynny mewn unrhyw ffordd? Dŷn ni wedi gosod y targed o filiwn o siaradwyr, ac mae'r Llywodraeth wedi cyhoeddi ei rhaglen waith ar gyfer y Senedd yma. Ydych chi'n gweld bod y rhaglen waith yn ymateb i'r her?

Don't all rush.

Ie. [Chwerthin.] Mabli.

Ie. Galla i siarad am hynny ychydig, efallai. Fel mae pawb wedi sôn, y peth amlwg o ran effaith y pandemig ac ymateb y Llywodraeth iddo oedd yr effaith y mae wedi'i gael ar y farchnad dai, a dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig ein bod ni ddim yn anghofio bod penderfyniad Llywodraethau Prydain a Chymru i hepgor treth ar werthiant tai wedi helpu i wthio prisiau lan, felly mae e wedi cael effaith negyddol yn yr ystyr yna, a rydyn ni wedi gweld prisiau tai ar rent yn ffrwydro ym mhobman; pobl ifanc ddim yn gallu fforddio aros yn eu cymunedau. Mae wedi bod yn flaenoriaeth ymgyrchu fawr i ni, fel dwi'n siŵr eich bod chi wedi gweld, gyda miloedd yn dod i'n ralis ni ar y mater yma.

Ond buaswn i'n dweud ein bod yn croesawu’n fawr yr ymrwymiadau rydyn ni wedi'u gweld yn ddiweddar gan y Llywodraeth, rhai o'r mesurau sydd yn cael eu cynnwys yn y cytundeb gyda Phlaid Cymru, fel gosod cap ar nifer yr ail dai mewn unrhyw gymuned, cyflwyno treth dwristiaeth, edrych ar y posibiliad o reoli rhent, a hefyd mae ymgynghoriad gan y Llywodraeth wedi agor nawr sy'n edrych ar alluogi gorfodi caniatâd cynllunio er mwyn newid tŷ yn ail dŷ neu lety gwyliau, a rheoleiddio'r sector llety gwyliau.

Felly rydyn ni'n falch iawn o weld y camau hynny'n cael eu cymryd, a dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig nodi ar y mater yma yn benodol fod pethau wedi newid lot o ran lle'r oeddem ni yn y maes polisi yna gwpwl o flynyddoedd yn ôl, a rydyn ni'n falch o weld bod y pwyso gan bawb sy'n teimlo'n gryf am y mater yma rili wedi gwneud gwahaniaeth.

Diolch, Mabli. Oes rhywun eisiau—? Ie, Efa, ac wedyn mi wnaf i ddod at Ruth. Efa.

Alun, os wyt ti'n holi am y rhaglen lywodraethu neu am y rhaglen weithredu 'Cymraeg 2050', dwi'n gallu siarad yn bennaf am y pethau sy'n effeithio ar y ganolfan yn y rhaglenni hynny. A dweud y gwir, dwi'n meddwl bod y pethau sydd yn y rhaglen lywodraethu, yn enwedig yr un diwygiedig, ac yn 'Cymraeg 2050' yn atgyfnerthu rhai o'r pethau dwi wedi bod yn sôn amdanyn nhw bore yma, sef yr oedran 16 i 25, cynyddu'r defnydd o'r Gymraeg mewn gweithleoedd, er y byddai modd dadlau, yn y rhaglen lywodraethu, mae e'n weddol annelwig. Mae e jest yn dweud 'cynyddu'—mae angen ychydig bach mwy o gig ar yr asgwrn, dwi'n meddwl, ar nifer o'r pwyntiau sydd yn y rhaglen lywodraethu. Mae e'n sôn am ehangu rôl y ganolfan a chynyddu'r cyllid, a dyw e ddim hollol glir i ba gyfeiriad, er bod yr adolygiad cyflym yn yr haf wedi rhoi awgrymiadau o ran hynny a'n gwaith ni wrth ymgysylltu â’r sector addysg, er enghraifft. Mae'r rhaglen lywodraethu yn sôn am ehangu'r gweithlu addysg sy'n gallu dysgu ac addysgu a gweithio drwy'r Gymraeg, a mae'n sôn am sefydlu un continwwm, er enghraifft. Felly, mae nifer o'r themâu yn y dogfennau yma. Rwyf i'n meddwl bod y cwestiwn yn fwy yn ymwneud â sut fyddan nhw'n cael eu datblygu a'u gweithredu, a faint o gyllid—. Mae cyllid yn rhan annatod o hyn. Mae yna linc rhwng faint sy'n gallu cael ei gyflawni a faint o gyllid sy'n cael ei roi, ac mae faint o flaenoriaeth sy'n cael ei rhoi i bethau, wrth gwrs, yn mynd i ddibynnu ar faint o gyllid sydd ar gael.

Felly, i ateb dy gwestiwn di o ran ydy'r pethau sydd yn y rhaglen waith ac yn y blaen yn addas, wel, i fi, rwyf i'n meddwl y gallaf i ddweud o ran fy sefydliad i eu bod nhw, ond bod yna drafodaeth bellach i'w chael o ran beth yw'r sgôp a pha mor bell allem ni fynd â'r pethau hynny dros y cyfnod nesaf. Felly, wrth gwrs byddwn ni'n edrych ymlaen at drafod mwy gyda'r Llywodraeth am hynny. Dwi'n meddwl bod y themâu yn iawn; mae angen gwneud yn siŵr bod y themâu yn cael eu datblygu, bod targedau yn cael eu rhoi, bod y gwaith yn cael ei wneud yn gydlynus. Felly, dyna fy ymateb i ar ran y ganolfan i'r cwestiynau yna.

Diolch, Efa. Ruth, oeddech chi eisiau dod i mewn? Os ydyn ni'n gallu dadfudo Ruth, plîs. Diolch.

Yn y gorffennol, rydyn ni wedi bod yn reit feirniadol o raglen waith y Llywodraeth, ar y sail, fel mae Efa wedi dweud yn barod, diffyg manylion a diffyg cyllid penodol ar gyfer bob cam o'r siwrne. Dwi'n credu bod yna fwy o fomentwm rŵan. Dwi'n meddwl bod y cytundeb wedi bod yn hwb, ac un ffordd rydyn ni'n gweld hynna ydy'r parodrwydd i wahanol adrannau weithio gyda'i gilydd i fynd i'r afael â phroblemau dyrys iawn megis yr argyfwng tai.

Un peth rydyn ni'n ei groesawu am y cytundeb ydy ei bod yn ymddangos bod y Gymraeg yn greiddiol. Mae hi'n rhedeg drwy sawl elfen ohono fo, ond dwi'n meddwl mai'r peth pwysig i'w gadw mewn golwg ydy bod 'Cymraeg 2050' yn rhaglen hirdymor. Mae'r gwaith yn mynd i fod yna tu hwnt i dair blynedd y cytundeb, a thu hwnt i gyfnod y Senedd. Felly, os oes yna ryw ffordd o sicrhau'r parhad yna, yna yn sicr mae hwnna yn rhywbeth sydd ei angen, o ran cynllunio hirdymor ac o ran ariannu hirdymor.

Meirion, oedd unrhyw beth oeddech chi eisiau ei ychwanegu? Jest arhoswch am funud. Ie, grêt.

Ocê, diolch. Os caf i yn sydyn, mae gennym ni'r rhaglen 2050, y cytundeb ac argymhellion yr adroddiad COVID hefyd, so dwi'n meddwl, rhwng y tri pheth yna, os ydy popeth yn cael ei weithredu, mae modd symud ymlaen yn sylweddol. Mae yna ychydig o bethau dwi'n teimlo sydd angen bach mwy o gig, yn enwedig yn ymwneud â'r Gymraeg a'r economi. Does dim llawer ar hynna o fewn y rhaglen lywodraethu. Buaswn i'n hoffi, efallai, bach mwy o eglurhad ar hynna, a rôl y mentrau o fewn hynna, felly, ac ein gallu ni wedyn i gynyddu gweithleoedd ar lawr gwlad, a chryfhau'r economi gylchol trwy gyfrwng y Gymraeg yn ein hardaloedd. Fel rydych chi'n gwybod, am bob £2 mae'r Llywodraeth yn rhoi i'r mentrau iaith, rydych chi'n cael £6 yn ôl, felly. So, fel roedd Efa yn dweud, mae cyllid yn greiddiol. Os ydyn ni'n mynd i gynyddu ein llwyth gwaith ni, mae'n rhaid i'r cyllid gynyddu hefyd. Dyw hynna ddim yn eglur.

Ond hefyd dwi'n falch o weld bod yna bwyslais eto ar yr ardaloedd Cymraeg. Dwi'n teimlo bod yr ardaloedd yma'n hanfodol, ac mae eisiau gweld y berthynas rhwng yr ardaloedd Cymraeg yma a'r ardaloedd llai Cymraeg fel perthynas symbiotig, lle mae'r ddwy yn cefnogi ei gilydd fel sydd yn digwydd mwy, efallai, yng Ngwlad y Basg, lle mae yna well dealltwriaeth, lle mae'r ddwy wahanol ardal yn gweithio yn well efo'i gilydd. Ond dwi'n meddwl ein bod ni'n dechrau cyrraedd rhyw fath o ddealltwriaeth ar hynna, ond yn bendant mae angen mwy o bwyslais. Y peth sy'n anodd efo ardaloedd lle mae'r Gymraeg yn dal yn iaith gymunedol, dydych chi ddim ond yn cynnal iaith; i gynnal y Gymraeg, mae'n rhaid i chi gynnal y gymuned, ac mae hynna yn fuddsoddiad sylweddol.

Diolch, Meirion. Roedd Mabli eisiau dod nôl i mewn, dwi'n meddwl.

Ie, jest i ategu rhai o'r pwyntiau mae pobl wedi'u gwneud o ran y strategaeth iaith a'r targedau, a'r rhoi cig ar yr asgwrn yna. Dŷn ni ddim eisiau strategaeth 2050 i fynd yr un ffordd â phob strategaeth iaith arall dŷn ni wedi'i chael, sef rili bod yn fethiant. A dwi'n meddwl bod edrych ar y targedau addysg yn reit bwysig o ran enghraifft o lle mae hyn wedi digwydd. Roedd y Llywodraeth wedi methu eu targed o ran plant mewn addysg Gymraeg yn saith oed—roedd o'n 25 y cant erbyn 2015. Fe wnaethon nhw fethu hwnnw, felly fe wnaethon nhw leihau'r targed nesaf i 24 y cant erbyn 2021, ond maen nhw wedi methu â chyrraedd hwnnw hefyd. Os ydyn ni ddim yn mynd i'r afael â'r problemau yna yn y system addysg, ac os ydyn ni ddim yn cael deddfwriaeth addysg fydd wir yn gwneud gwahaniaeth, buddsoddiad yn y gweithlu a targedau statudol, dŷn ni ddim yn mynd i gyrraedd a gwneud y cynnydd mae'r Llywodraeth angen ei wneud nawr os ydyn ni'n mynd i gyrraedd y nod erbyn 2050.

Ocê. Alun, oedd yna unrhyw beth arall roeddech chi eisiau ei ychwanegu?

Dwi ddim yn credu bod amser gyda ni i fynd ar ôl hwn y bore yma, ond, Cadeirydd, liciwn i ddychwelyd at y pwnc yma a'r strategaeth Gymraeg, achos mae'r pwynt mae Mabli newydd ei wneud yn un pwysig. Ac mae Ruth wedi awgrymu yr un peth hefyd, nad oes pwynt gosod targedau os nad oes ffordd i gyrraedd y targedau, a dwi eisiau gweld targedau ar gyfer y Senedd yma gan y Llywodraeth, a dwi eisiau deall sut mae'r Llywodraeth yn mynd i gyrraedd y targedau. So, liciwn i ddychwelyd at hynny, os ŷm ni'n gallu.

Ie, buaswn i'n cytuno'n llwyr, achos roedd Ruth wedi dweud, nag oedd hi, bod y targed 2050, mae e tu hwnt i'r Senedd, felly mae e'n anodd i weld sut dŷn ni'n gallu ei brofi e. Rwy'n cytuno. Rwy'n siŵr byddem ni'n gallu trafod hwnna fel pwyllgor ond, yn sicr, buaswn i'n cytuno â chi, Alun. Rydyn ni mewn i llai na'r 13 munud olaf sydd gyda ni, ac mae dau Aelod yn dal angen gofyn cwestiwn. Felly, fe wnaf i ofyn am atebion mor gryno â phosibl, os gwelwch yn dda. Fe wnaf i fynd at Tom Giffard yn gyntaf.

Thanks, Chair. I'm just curious if you could outline any engagement you've had with Welsh Government with regard to their international strategy. So, I'd be just as interested if you haven't, as well as if you have, and the nature of that involvement would be useful as well. Thank you.

Efa.

Cwestiwn diddorol. Os ŷch chi'n holi am berthynas gyda'r uned ryngwladol, perthynas ffurfiol, wedyn nag oes, does dim. Fodd bynnag, mae gennym ni rai cysylltiadau rhyngwladol ein hunain, a byddwch chi hefyd yn synnu efallai i glywed bod gennym ni bobl ar draws y byd nawr yn ymuno â'n gwersi rhithiol ni. Mae gennym ni hefyd berthynas arbennig gyda chôr yn America sy'n cynnal gwersi eu hunain. Mae gennym ni hefyd berthynas gyda mudiad iaith yn Llydaw, ac rŷm ni'n rhannu adnoddau digidol gyda nhw. Felly, rŷm ni yn datblygu rhai cysylltiadau ac, wrth gwrs, rŷm ni'n trio dysgu gan wledydd eraill ac yn trio bod yn effro i unrhyw ymchwil sy'n dod gan wledydd eraill. Felly, mae'n rhan o'n ymgysylltu ni, ond o ran perthynas ffurfiol, ar hyn o bryd, na, ond yn sicr byddem ni'n croesawu. Does dim byd i rwystro pobl ar draws y byd rhag ymuno â'n gwersi ni nawr, ond wrth gwrs ein blaenoriaeth ni yw, a dwi'n gobeithio wastad fydd, dysgu pobl yng Nghymru i siarad a defnyddio'r Gymraeg.

Diolch, Efa. Ruth.

Does yna ddim cyswllt wedi bod, ond dwi'n credu bod yna sgôp i allu integreiddio'r Gymraeg i mewn i'r strategaeth ryngwladol. Ar hyn o bryd, wrth gwrs, mae jest yn ymddangos yng nghyd-destun Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Ond, yn sicr, dwi'n meddwl bod eisiau tynnu sylw at y diaspora Cymraeg a siaradwyr Cymraeg sydd tu hwnt i Gymru, a'r cyfraniad sydd ganddyn nhw i ddiwylliant, i'r economi, ac yn y blaen. Mae yna sôn am dwristiaeth antur. Beth am dwristiaeth iaith, lle mae modd dod draw i ddysgu a phrofi'r Gymraeg? Mae yna gymaint o waith i'w wneud hefyd o ran ein harbenigedd ni ar adfer a dysgu'r Gymraeg, a diwydiannau creadigol. Yr wythnos yma, wrth gwrs, mae yna gymaint o drafod wedi bod ar y ffilm Gwledd, a dylem ni fod gyda'r hyder i allu hyrwyddo ein hiaith yn greadigol, a hynny ar lwyfan rhyngwladol.292

Diolch, Ruth. Meirion neu Mabli, a oedd un ohonoch chi—? Mabli, a wedyn Meirion.

Dŷn ni ddim wedi ymwneud â'r Llywodraeth yn ffurfiol ar hyn, ond jest i ddweud dŷn ni'n gweithio'n agos iawn gyda'n chwaer fudiadau ni mewn gwledydd eraill sy'n ymgyrchu ar faterion ieithoedd lleiafrifol, ac mae lot o'r polisi dŷn ni'n ei ddatblygu yn dod o'r gweithio ar y cyd yna, felly mae e yn rili bwysig o ran y gwersi dŷn ni'n gallu eu dysgu o lefydd eraill a hefyd yr esiampl mae Cymru'n gallu ei rhoi i rannau eraill o'r byd.

Rhywbeth tebyg. Dydyn ni ddim wedi cael cyswllt ffurfiol, ond fel rhwydwaith rydyn ni'n aelodau o'r NPLD, y rhwydwaith o fudiadau iaith ar draws Ewrop, felly mae gennym ni lot o gysylltiadau. Mae yna fynd a dŵad wedi bod rhwng y mentrau a llefydd fel Gwlad y Basg, Catalunya. Rydyn ni wedi gwneud rhywfaint o waith efo'r Wladfa dros y blynyddoedd. Ond ie, yn bendant, dwi'n meddwl bod yna bosibiliadau mawr o ran y diaspora, hyd yn oed yn denu pobl yn ôl i Gymru. Felly, ie, mae'n bendant yn werth ymchwilio i mewn i hynny.

Diolch, Meirion. Tom, a oedd unrhyw beth arall roeddech chi eisiau gofyn?

No. That was very useful. Thank you, Chair.

Diolch, Tom. Yn olaf, fe wnawn ni fynd at Carolyn Thomas.

Just a question about funding. Would you like to raise anything that's not already been mentioned regarding funding for resilience going forward?

Os oes unrhyw un eisiau—. Dwi'n gwybod bod hyn wedi codi ychydig yn barod, ond os oes unrhyw un eisiau ychwanegu unrhyw beth nawr, mae croeso ichi wneud. Mabli.

Un o'n galwadau ni ar gyfer y Llywodraeth nawr yw i gynyddu'r buddsoddiad o wariant y Llywodraeth ar y Gymraeg i jest 1 y cant o gyllideb y Llywodraeth, a'r cyfan ar brosiectau i hyrwyddo'r Gymraeg. Byddai hynny yn gynnydd sylweddol o beth yw hi ar hyn o bryd, a byddai'n ein galluogi ni i edrych ar bethau fel creu rhagor o gynnwys digidol yn Gymraeg, prosiectau i gefnogi dysgwyr, hyrwyddo gweithgareddau hamdden ar lawr gwlad. Cwpwl o flaenoriaethau eraill, buaswn i'n dweud hefyd, ydy bod angen buddsoddiad sylweddol dros dymor y Senedd yma mewn hyfforddiant i'r gweithlu addysg a gofal plant. Mae llwyth o gynigion eraill gyda ni yn y ddogfen 'Mwy na Miliwn', ond buaswn i'n dweud bod rheini yn ddau beth dwi'n meddwl bod angen edrych arnyn nhw'n fuan.

Diolch, Mabli. Meirion.

Jest tri pheth yn sydyn. Mi fuaswn i'n ddiolchgar iawn petaem ni'n gallu cadw y cytundeb Helo Blod, Cymraeg Byd Busnes, o fewn y rhwydwaith mentrau iaith er mwyn inni allu creu mwy o gynhwysedd i fynd ar ôl rhai o'r argymhellion COVID, sef gweithio'n fwy dwys o fewn cymunedau. Ni allwn ni ddim gwneud hynny, mewn ffordd, os oes gennym ni ddim mwy o adnoddau. Rydyn ni'n rhedeg 10 pwyllgor ardal yn y sir yma, ac ni fedraf i ddim rhedeg mwy. Does gennym ni ddim y staff i'w wneud o. Felly, buaswn i'n ddiolchgar iawn os oedd hynny'n cael ei ystyried, bod y cyllid Helo Blod yn dod o fewn i gyllid craidd y mentrau. Dydy cyllid craidd y mentrau ddim wedi cynyddu o gwbl yn yr wyth mlynedd diwethaf. Mi ydym ni'n llwyddiannus iawn yn dod â chyllid arall i mewn, fel dwi'n dweud, ond y mwyaf o gyllid craidd sydd gennym ni, y mwyaf o gyllid fydd yn dod i mewn eto.

Y pwynt olaf ydy, eto, y buaswn i'n hoffi ein bod ni ddim ond yn cael cyllid gan isadran y Gymraeg, ond ein bod ni'n pontio drosodd i adran yr economi, a fuasai'n ein helpu ni i weithredu cynlluniau economaidd sydd o fudd economaidd ond sydd o fudd i'r Gymraeg hefyd. Rydyn ni wedi cyflwyno papur i'r Llywodraeth yn gofyn am arian i beilota swyddog i'n helpu ni i sefydlu mentrau cymdeithasol newydd cyfrwng Cymraeg. Mae gennym ni ryw bum achos sydd yn frwd eisiau mynd. Felly, mi fuasai cael torri'r Gymraeg allan o jest portffolio y Gymraeg yn fantais, a gweithio'n agosach efo adrannau fel adran yr economi.

Diolch, Meirion. Efa, roeddech chi eisiau dod i mewn hefyd.

Ie, jest i wneud y pwynt amlwg, dwi'n credu, bod yna gysylltiad rhwng yr hyn rydych chi'n gallu ei wneud a'i ddarparu a'r cyllid rydych chi'n ei dderbyn. Felly, os oes angen gweld step change mewn unrhyw faes polisi, wedyn mae angen i'r penderfyniadau ariannol gyd-fynd â hynny. Dwi'n gwybod fy mod i'n dweud yr amlwg, a dwi ddim eisiau swnio fel ein bod ni i gyd yn cwyno drwy'r amser ein bod ni eisiau mwy o arian, ond mae e oherwydd ein bod ni'n gallu gweld bod derbyn buddsoddiad ychwanegol, fel cafodd y ganolfan ar gyfer y cynllun Cymraeg Gwaith—rydyn ni wir nawr yn gallu gweld ffrwyth y buddsoddiad hwnnw ac yn gallu gweld cymaint yn fwy eto y byddem ni'n gallu ei gyflawni o gael mwy o arian. Felly, mae'n gwestiwn o flaenoriaethu, mewn ffordd, i Lywodraeth Cymru. Rydyn ni'n gwybod bod wastad galwadau ar arian cyhoeddus, ac rydyn ni wedi clywed y bore yma, onid ydyn ni, bod y sector Cymraeg yn y bôn yn un creadigol, digon entrepreneuraidd, ond mae penderfyniadau ariannol yn bwysig o ran sut mae modd i'r sector Cymraeg gyflawni amcanion polisi'r Gymraeg.

Diolch, Efa, am hynny. Gwnawn ni fynd at Ruth i gloi, felly.

Yn fras iawn, af i jest drwy beth roedden ni wedi rhoi fel sylwadau ar y gyllideb ddrafft eleni. Gwariant ar dwf addysg Gymraeg a chymreigio'r gweithle a'r buddsoddiad yn fanna i bobl ddysgu a gloywi eu hiaith. Cefnogi parhad a ffyniant y fro Gymraeg. Felly, buddsoddiad sylweddol hirdymor yn y cymunedau sy'n wynebu dyfodol anghynaliadwy yn sgil yr argyfwng tai a chyfleoedd lleol. A hefyd arian ar gyfer rhwydweithio'r Gymraeg mewn cymunedau.

Diolch yn fawr iawn ichi, Ruth. Diolch yn fawr iawn ichi i gyd fel tystion am eich tystiolaeth y bore yma. Byddwch chi'n cael transgript drafft o'r hyn rydych chi wedi ei ddweud i'w wirio, a dwi'n siŵr y byddwn ni eisiau siarad â chi i gyd eto yn fuan iawn ynglŷn â nifer o'r pethau rydych chi wedi eu codi. Os oes unrhyw beth ychwanegol rydych chi eisiau cyflwyno'n ysgrifenedig i ni, buasem ni'n amlwg yn croesawu hynny hefyd. Ond, diolch yn fawr iawn ichi am hynny. Diolch yn fawr iawn.

Aelodau, gwnawn ni symud at eitem 5, sef papurau i'w nodi. Eitem 5.1, gwybodaeth ychwanegol gan Brifysgol Caerdydd yn dilyn yr ymchwiliad undydd ar y diwydiannau celfyddydol a chreadigol. Eitem 5.2, llythyr gan y Prif Weinidog at Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad am y cytundeb cysylltiadau rhyngsefydliadol ac uwchgynhadledd Cyngor Prydain-Iwerddon yng Nghymru. Eitem 5.3, ymateb Llywodraeth Cymru i adroddiad pwyllgor diwylliant y pumed Senedd, 'Ar gof a chadw? Adroddiad ar bwy sy’n cael eu coffáu mewn mannau cyhoeddus’. Ac yn olaf, eitem 5.4, gwybodaeth ychwanegol gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru yn dilyn yr ymchwiliad undydd i dreftadaeth, amgueddfeydd ac archifau. Ydy'r Aelodau yn fodlon nodi'r papurau, neu oes gan unrhyw un unrhyw beth maen nhw eisiau ei ddweud yn gyhoeddus amdanyn nhw? Hapus i'w nodi? Mae'n edrych fel eich bod chi'n hapus i'w nodi. Ocê. Iawn.

Felly, gwnawn ni symud ymlaen. Yn unol â Rheol Sefydlog 17.42, rwy'n cynnig bod y cyhoedd yn cael eu gwahardd o weddill y cyfarfod. Ydych chi, fel Aelodau, yn fodlon derbyn y cynnig? Ydych chi'n fodlon? Ocê. Gwnawn ni barhau, felly, yn breifat, a gwnaf i wrando i glywed ein bod ni'n breifat.