Local Government and Housing Committee

Item 2, then, on our agenda today is a further evidence session, our third evidence session, regarding our inquiry into second homes, and I'm very pleased to welcome Jano Williams, who's a councillor with Newport Town Council; Councillor Jeff Smith of Aberystwyth Town Council; Councillor Rhys Tudur of Nefyn Town Council, and Councillor Dyfrig Siencyn, joint chair of the Welsh Local Government Association rural forum and joint WLGA spokesperson on rural affairs. Welcome to all of you, and thank you for coming in to give evidence to committee this morning.

Perhaps I might begin with a few initial questions, before we turn to other committee members, and, firstly, a general question on the impact, so, the economic, the cultural, the social impact of second homes, holiday homes, short-term lets—the impact that they have on rural communities, including of course the impact on the Welsh language and the affordability of housing. So, just a general question about overall impact, really. Who would like to begin? Jano.

Newport, Pembrokeshire, I expect you will know, is a very small seaside town, very attractive to tourists and so on. I don't have to explain that, but the cultural, social and economic impact has been that houses that are in the centre of town—it's historically a very beautiful town—are way too expensive for local people to buy, and so, what is happening is most of our young people are moving out. Well, no, that's an exaggeration: a lot of our young people are moving out to other areas. The impact of that on the language is that we have a school that teaches through the medium of Welsh, and so, obviously, with fewer children the school is at risk.

Culturally speaking, it's more difficult to pinpoint, but I think, culturally speaking, the old—. There has become a kind of—. If I say 'divide', that's quite strong. There's a lot of sensitivity from the people who were born and raised here, who have been here for many generations, seeing the homes for the next generation being taken away, and there is a resentment between that kind—. It's a justifiable anger that their children can't buy houses. It's not just about renting houses; they can't buy houses in the area and in the town.

The economic impact is more difficult, because Newport does depend very heavily on tourism. Obviously, that's a more modern thing, but without the tourists, without the holiday lets and so on, Newport would go through very difficult times and the impact on the community in the wintertime would mean that there are no shops—all of the things and businesses and so on that are linked to that, and work. So, it's a very complex problem in Newport. We have the visual impact as well—the design of any houses that are being built. We have a lot of market houses financing the affordable housing. But those things are going to come up later on, I'm sure.

Yes, absolutely, Jano. We will get on to all of that, but thank you for those initial thoughts. Would any witness like to add to that? Jeff.

Diolch, Gadeirydd. Yn Aberystwyth, mae llawer o bobl yn cael problemau yn prynu neu hyd yn oed yn rhentu rhywle. Mae prisiau tai ar gyfartaledd wedi mynd i fyny i ryw naw neu 10 gwaith y cyflog ar gyfartaledd, sydd, wrth gwrs, yn broblem fawr os wyt ti'n ystyried bod darparwyr morgeisi, banciau ac ati, fel arfer ond yn fodlon rhoi hyd at 4.5 gwaith y cyflog. Felly, mae pobl yn cael lot fawr o broblemau yn aros yn lleol. Mae hynny hefyd yn wir ar draws Ceredigion, lle mae prisiau wedi codi 19 y cant rhwng Hydref 2020 a Hydref 2021. Dydy fy nghyflog i ddim wedi cynyddu gymaint â hynny dros yr amser yna, a dwi ddim yn credu bod neb wedi cael codiad cyflog i gyfateb i ba mor gyflym mae prisiau tai yn mynd i fyny.

Wrth sôn am yr iaith Gymraeg, mae'n werth nodi fod nifer o gymunedau yng Ngheredigion wedi bod yn gweld cwymp sylweddol yn y niferoedd sy'n medru'r Gymraeg dros y blynyddoedd diwethaf. Dydy canlyniadau cyfrifiad llynedd ddim allan eto o ran yr iaith Gymraeg, ond rhwng 2001 a 2011, roedd y canran yn Aberystwyth a oedd yn medru'r Gymraeg wedi gostwng 5 pwynt canran, gydag 8 pwynt canran mewn un ward. Mae'n werth i ni nodi bod 5,200 o siaradwyr Cymraeg yn gadael Cymru bob blwyddyn, ac mae un o'r rhesymau am hynny yn economaidd. Dydy hynny ddim hyd yn oed yn sôn am yr all-lifiad o'r ardaloedd mwy Cymraeg i lefydd fel Caerdydd—mae'r 5,200 yma yn rhai sydd, i bob pwrpas, ar goll o ran ystadegau'r miliwn ac i wasanaethau Cymru.

Os gallwn i ddweud un peth pellach i gychwyn, mae'r maes polisi yma'n berthnasol tu hwnt i feysydd polisi eraill Llywodraeth Cymru. Er enghraifft, mae Llywodraeth Cymru eisiau cael mwy o athrawon yn dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, maen nhw eisiau mwy o nyrsys ac ati sy'n medru'r Gymraeg, a dyma rhai o'r bobl sy'n ei chael hi'n anodd iawn i fforddio tŷ mewn ardaloedd lle mae'r Gymraeg yn dal yn gryf—llefydd fel Aberystwyth. Felly, mae hyn yn mynd ar draws nifer o feysydd o fewn y Llywodraeth.

Diolch yn fawr, Jeff. Rhys. Rhys, you're muted at the moment. That's it.

Ydych chi'n fy nghlywed i? Diolch yn fawr. Buaswn i jest yn mynegi'n gryno bod yr effaith yn hynod niweidiol ar gymunedau. Beth rydyn ni'n ei weld ym Morfa Nefyn ydy bod yna ganran o 30 y cant o'r stoc dai yn ail gartrefi, ac mae hynny wedi effeithio'r prisiau'n fawr. Mae'r lle yn hynod ddeniadol i bobl sydd eisiau cael tai haf. Maen nhw'n labelu'r pentref 'yr Abersoch nesaf', sydd efo canran uwch fyth o dai haf. Beth mae o'n ei olygu ydy dydy pobl ifanc ddim yn gallu byw yno o gwbl, a hynny'n bobl ifanc lleol o unrhyw broffesiwn yn cael trafferth byw yno. Achos, os ydych chi'n gwpl ifanc, beth sydd gennych chi hefyd ydy'r gwahaniaeth prisiau rhwng Morfa, os liciwch chi, a chymunedau ychydig mwy mewndirol.

Mae gennych chi, er enghraifft, Morfa Nefyn a phentref Chwilog, sydd rhyw gwta 8 milltir o'i gilydd, ond bod Chwilog yn fwy na milltir o'r môr. O ran prisiau tai, dydy o ddim yn stretsh i ddweud bod yr un math o dai yn mynd am efallai £100,000 yn rhatach yn Chwilog nag ydyn nhw ym Morfa. Pen draw sefyllfa fel hyn ydy bod gennych chi enciliad yn yr ardal lle mae'r bobl yn siarad Cymraeg. Yn y llefydd deniadol i dwristiaid, fydd gennym ni ddim Cymraeg yn cael ei siarad yno o gwbl, ac mi fydd hynny'n drychineb. Dyna rydym ni'n ei weld ar y funud fel patrwm. Mae yna gwymp yn y nifer o blant sy'n mynd i ysgol Morfa. Mae yna ragolygon, o'r hyn dwi'n ei ddeall gan lywodraethwyr yr ysgol, bod yna 10 yn llai o ddisgyblion yn mynd i fod yn y ddwy flynedd nesaf. Wedyn mae hynny yn glec fawr i'r gymuned, wrth gwrs, a'i hyder i symud ymlaen. Fydd hi'n methu â chynnal ei hun.

Ym Morfa, mae gennych chi groestoriad o wahanol fathau o dwristiaeth. Mae gennych chi barciau carafanau—sy'n rhywbeth dwi'n ei ystyried yn dwristiaeth mwy cynaliadwy, mwy buddiol—ac mae gennych chi dai haf ac mae gennych chi lety gwyliau, ac mae'r rheini'n amddifadu pobl o dai. Beth sydd gennym ni ddim yng Nghymru ydy rhywbeth sy'n adnabod beth ydy twristiaeth sydd yn rhoi mwy o fudd na ddim byd arall, a pha dwristiaeth sydd yn fwy niweidiol o ran ei sgôp. Mae'n bechod, rywsut, nad oes yna ddim byd yn gwneud hynny'n glir ar y funud.

Diolch yn fawr, Rhys. Dyfrig.

Diolch yn fawr, Gadeirydd. Fy adwaith cyntaf i i'r cwestiwn ydy bod yr ateb yn hollol amlwg. Yn fy nhref enedigol i, Dolgellau, mae yna strydoedd cyfan bron bellach yn mynd yn dai haf, tai llety tymor byr, sydd, wrth gwrs, yn trawsnewid holl natur cymdeithas ein cymunedau ni. Mae'n gwagio ein pentrefi a'n trefi ni. Ac, wrth gwrs, mae hynny'n cael effaith pellgyrhaeddol ar natur y gymdeithas. Gan ein bod ni'n ardal lle mae'r Gymraeg yn bennaf iaith, yna mae o'n naturiol yn cael effaith ar y Gymraeg, fel mae eraill wedi cyfeirio ato fo. Mae'n arwyddocaol, a dweud y gwir: os edrychwch chi ar ganrannau siaradwyr Cymraeg yng Ngwynedd, er enghraifft, yn y mannau hynny lle mai twristiaeth ydy'r prif ddiwydiant, sef ein hardaloedd arfordirol ni, mae'r Gymraeg ar ei gwanaf, a dwi'n meddwl bod hynny yn dystiolaeth go gadarn fod yna niwed sylweddol yn cael ei wneud i'r Gymraeg a'n diwylliant ni wrth inni ganiatáu i'r farchnad yma fynd rhagddo heb unrhyw fath o reolaeth.

Wrth gwrs, fel mae eraill eto wedi cyfeirio ato fo, mae prynu tŷ bach twt mewn tref hardd, wledig yng Nghymru yn fuddsoddiad arbennig o dda, pan ydych chi'n cael, dwi ddim yn gwybod—. Dwedwn ni y cewch chi £600 y mis o rent i'w osod ar dymor hir. Wel, fe gewch chi £600 o leiaf yr wythnos allan o'i osod o fel tŷ haf. Felly, fe allwch chi weld bod hwn yn fuddsoddiad arbennig o dda. Buaswn i'n licio i rywun wneud rhyw fath o ymchwil i beth ydy'r canran ddychweliad ar brynu tŷ yn yr ardaloedd hyn. Ac, wrth gwrs, mae o'n tynnu canran sylweddol iawn allan o'r stoc dai sydd ar gael i bobl leol, ac mae hynny'n wir yn cael effaith pellgyrhaeddol hefyd. Dyna fuaswn i'n dweud ydy'r ateb i'r cwestiwn yna.

Diolch yn fawr. Thank you all very much. A further question from me, then, in terms of the Welsh Government's response to these issues generally and in terms of the pilot area in Dwyfor. What thoughts do you have on that response, whether it's the pace, the scale of what's proposed, or anything generally? What do you think? Is it what's needed, or should Welsh Government—? Dyfrig.

Dof i i mewn gan ein bod ni yn cydweithio gyda Llywodraeth Cymru ar y cynllun peilot yn Nwyfor. Gaf i ddweud yn y lle cyntaf fod y camau mae'r Llywodraeth wedi'u cymryd yn wir yn hanesyddol? Dyma'r tro cyntaf i Lywodraeth wneud unrhyw fath o ymdrech i ymyrryd yn y farchnad tai haf ac ail gartrefi, ac felly mae hwnna i'w gydnabod yn y lle cyntaf. O ran y peilot, buaswn i'n ei ddisgrifio fo fel rhyw blentyn bach yn cropian ar hyn o bryd. Rydyn ni wedi cael rhyw bedwar neu bump o gyfarfodydd ymysg swyddogion. Dwi ddim yn rhan o'r cyfarfodydd hynny. Dwi'n credu bod yna chwilio, os mynnwch chi, am y ffordd ymlaen. Mae Cyngor Gwynedd yn barod iawn i roi cymaint o arweiniad ag y gallwn ni, ond dwi'n credu bod yna le i Lywodraeth Cymru finiogi ei syniadau ynglŷn â beth sydd yn y peilot.

O ran y pethau sydd yn y peilot, buaswn i'n eu disgrifio nhw fel ymyraethau cymharol feddal. Rydyn ni wedi cael yn gymharol ddiweddar rhestr o gwmpas a chynnwys y rhaglen beilot. Maen nhw'n weithredoedd sydd yn ychwanegu at y gwaith mae'r cyngor yn ei wneud yn barod, ac mae hynny'n sicr i'w groesawu, ac rydyn ni'n falch iawn o unrhyw gefnogaeth ychwanegol i geisio atebion i'r broblem. Mae yna sôn am benodi rheolwr y rhaglen beilot; mae angen gwneud hynny ar fyrder, ac mi fyddai hynny yn help mawr yn fy marn i i symud pethau ymlaen. Felly, elfen o rwystredigaeth, ond dwi yn deall bod hwn yn faes cymhleth, ac mae angen gwneud y gwaith yma yn drylwyr. Ond, y neges sydd yn mynd nôl gennyf i i'r Llywodraeth, mae'n debyg, ydy bod angen tipyn bach mwy o frys, tipyn bach mwy o finiogi, mwy o syniadau i'w cynnwys yn y cynllun peilot.

Diolch yn fawr. Jeff.

Diolch, Gadeirydd. I raddau, hoffwn i atseinio beth mae Dyfrig wedi'i ddweud, bod yna rywfaint o rwystredigaeth, ac mae eisiau mwy o frys. Ond, mae yn wych bod y Llywodraeth am gymryd camau tuag at hyn. Rydyn ni'n falch iawn o hynny. Mae cynghorau wedi bod yn galw am hyn, ac rydyn ni'n falch bod rhywbeth ar fin cael ei wneud. Mae'n rhaid dweud dwi yn pryderu am y mecanwaith o fewn y mesur am y newid defnydd, lle mae angen profi'r broblem ar lefel meicro yn yr ymchwil, ac wedyn defnyddio erthygl 4 i ddod i'r pwynt lle mae cyngor sir yn gallu gwrthod ceisiadau ar gyfer newid defnydd o C3 i C5 neu C6. Mae hyn yn edrych fel cryn dipyn o waith, ac mae'n edrych fel rhywbeth fydd yn cymryd amser. Yn fwy na dim, mae'n edrych fel enghraifft lle mae angen i rywbeth gyrraedd penllanw o broblem cyn bod modd gwneud rhywbeth amdano fe. Er ein bod ni'n cefnogi'n llwyr greu'r dosbarthiadau newydd o ddefnydd, ac ati, byddai'n braf, o ran y gweithredu, i weld rhywbeth mwy rhagweithiol, lle mae cynghorau o leiaf yn gallu gwneud penderfyniad yn sirol eu bod nhw am reoli marchnad ail gartrefi yn eu hardaloedd ac ystyried pob cais i symud o C3 i C5 i C6 fel cais cynllunio, os mai dyna a ddymunant. Rwy'n credu y dylai'r pwer yna fod gyda'r cynghorau sir yn hytrach na'u bod yn gorfod mynd trwy'r hŵps yma ar lefelau meicro iawn. Felly, dyna gwpwl o fy mhryderon am sut mae'r peth wedi cael ei osod allan. Ond, i orffen ar nodyn positif, rydyn ni'n hynod o falch bod Llywodraeth Cymru yn gwneud rhywbeth am y peth.

Okay. Diolch yn fawr. And Rhys.

Buaswn i'n licio ategu fy mod i wedi fy nghalonogi'n fawr efo'r hyn sy'n cael ei gynnig yn yr ymgynghoriadau. Mae yna ystod eang o bethau'n cael eu cynnig sydd, yn fy marn i, yn mynd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i'n cymunedau ni petaen nhw'n cael eu gweithredu. Dwi yn teimlo rhywsut yn rhwystredig oherwydd cyflymdra'r broses. Dwi'n deall bod ymgynghoriad yn cymryd amser, ond buaswn i wedi licio eu gweld nhw'n comisiynu hynny'n gynt, wrth gwrs.

O ran y peilot, dwi'n cytuno'n fawr efo beth roedd Dyfrig wedi crybwyll yn gynt. Mae gen i'r un pryder y bydd peilot yn cynnig atebion meddal yn hytrach na gweithredu'r hyn sy'n cael ei gynnig yn yr ymgyngoriadau eu hunain. Mewn ffordd, pam ydyn ni eisiau peilot yn y lle cyntaf? Wel, beth oedd yn dod i fy mhen i oedd mai'r rheswm i gael peilot fuasai i dreialu pethau sy'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i gymunedau a'u cadw nhw'n fyw, mewn ffordd. A dyna pam roeddwn i'n meddwl bod Dwyfor wedi cael ei bigo. Yn Nwyfor, mae pobl yn gallu dadlau bod y broblem tai haf efallai ar ei dwysaf. Yn ystadegol, mae gennych chi Gwynedd, sydd â'r nifer uchaf o dai haf, ac yn Nwyfor—dwi ddim yn hollol sicr o'r ffigwr, ond fe wnes i drio gwneud y syms—y mae rhyw 40 y cant o'r tai haf drwy Wynedd gyfan. Felly, o fewn tua threian o'r ardal, mae yna ddwysedd uchel o dai haf, efallai mwy nag unrhyw le arall yng Nghymru, o bosib fedrwch chi ddadlau hynny. A hefyd mae yna ganran uchel o siaradwyr Cymraeg.

Felly, dylai'r peilot fod yn gyfle i dreialu mesurau sy'n gwneud gwahaniaeth go iawn, fel sy'n cael eu cynnig yn yr ymgynghoriadau. A dyna dwi'n gobeithio, yn hytrach na chamau meddal o roi arian. A dydy'r arian sydd wedi ei glustnodi hyd yma ddim hanner digon i allu cynnal peilot a gwneud gwahaniaeth o ddifrif, yn fy marn i. Rhyw £1 filiwn sydd wedi ei chlustnodi i Ddwyfor ei hun, dwi ar ddeall, a dylai hynny fod lawer yn fwy i allu gwneud gwahaniaeth drwy wahanol brosiectau. Ond yn hytrach na jest roi buddsoddiad, dylai bod cyfyngiadau ym maes cynllunio, fel sydd wedi ei grybwyll mewn ymgynghoriadau, yn cael eu rhoi mewn lle yn ogystal.

Okay, diolch yn fawr, Rhys. Thank you very much. Jano.

I think it's very appropriate to have a pilot study, and I think that's a good idea. I also think that every community has its own individual problems. And I think, for me personally, one thing that isn't being addressed is the power of developers, because, in Newport, a piece of land will be going for a huge amount of money. The developers have to make a profit, so they are following the planning regulations and building enough houses to make their profit and squashing the affordable houses into the corner. And the other thing is also the issue that, if we address only the second homes and only the holiday lets, in Newport that would have a big impact because that is our business, that's how we survive. And I would be very concerned about any unintended consequences from that. So, I would like to see more emphasis on enabling a community, giving more power to the town councils. We are in the national parks. The national parks are our planning authority. We feel very powerless in the face of planning decisions that are made in the national parks, and I think that what we need to be doing is addressing the problem of enabling communities to be able to buy the land, to build the houses they need for the local people, the young people, and also not just to let but to buy. We have young people in Newport who have good incomes who can't afford to buy in Newport because the prices are exorbitant. They've gone up from—. A house, say, of £68,000 20 years ago is now £700,000. It's ridiculous.

So, I think that there's too much emphasis on putting pressure on keeping the number of second-home holiday lets down, which is great and I think we should have a limit, but that doesn't bring down the prices. Unless you're really draconian, you're not going to bring down the prices of the land. You're not going to address the needs for building the right houses for the young people who need homes, because the affordable houses that we have had built in Newport are on—. There's one particular building development that has a whole raft of big, executive houses that are not in the vernacular of Newport, not on the kind of streets that we have historically in Newport, and in the corner, separated off, we have a little block of small, affordable houses for rent. Now, they're open for rent for the local community for a number of years, but then if they're not taken up, they go to people from outside the community, which I can completely understand, but we need to get to the core of the problem that we, in Newport, need to be able to build houses for old people who need single-storey dwellings, for young people who've got families, for young couples, smaller units.

There's got to be a two-pronged attack to this, because, otherwise in Newport, we restrict the number of second homes, we restrict holiday homes, or we reduce them or whatever. That will affect the economy of Newport, and it won't stop the young people leaving, because they have nowhere that they want to live. Houses with gardens; we don't build affordable houses with gardens because the land price is at a premium, and the developers want profit. And I have to say that the developers have the power in this, and they push and they push and they push until they can get bigger houses, more houses. They take away the smaller houses that were a kind of treat for the planners. The local town council feels powerless. The pressure from the developers is huge, and I think we need to take the land out of the hands of that profit motive. We need to be able to empower communities to buy the land to build the houses they need, and no market houses. Don't finance with market houses, as we do in our planning authority. We finance the affordable houses by getting developers to build market houses, so they're in there for the big bucks. We're talking about a field in Newport costing £1.5 million. Now, no-one can buy that. And the other thing we have is sites within Newport. If there's a house on a site in Newport with enough land, somebody will buy the house, then they will apply for planning permission for market houses, and we can do nothing. And I think the thing that's making people so angry in Newport is that we feel powerless in the face of the planners, the developers and the profits that can be made here. We need to actually start addressing how we can build houses to buy, maybe with restrictions on them, houses to rent, because the people who are moving out are not poor people; they're people on good wages, and they're the people who could bring business to Newport to turn it around so that we can move away from tourism. But it's not possible at the moment. Thank you.

Thank you very much, Jano. I think Dyfrig wanted to come back in. Dyfrig.

Diolch yn fawr, Cadeirydd. Roeddwn i jest eisiau dod nôl at y cynllun peilot. Un rhan o'r cynllun peilot ydy prosiect cofrestru neu drwyddedu llety gosod tymor byr, ond yn wirfoddol felly. Rŵan, fy hun, dwi ddim o'r farn y bydd hynny'n llwyddiannus. Dwi yn wirioneddol credu, fel rhan o'r atebion, mai trefn cofrestru statudol gorfodol sydd ei hangen ac nid un gwirfoddol. Mae hwnna'n un pwysig, dwi'n meddwl, yn bwysig iawn, achos dwi'n meddwl mai dyna'r arf cryfaf sydd gennym ni i gael rheolaeth.

Ac ar bwynt yr ymgynghoriad ar newidiadau i'r ddeddfwriaeth gynllunio, dwi'n ystyried hwnnw'n ehangach na'r cynllun peilot, a dweud y gwir, achos, os gweithredu fo, mi allwn ni ei weithredu fo yn rhywle ar draws y sir drwy newidiadau i erthygl 4. Dwi ddim yn siŵr y dylem ni gyfyngu hwnnw i'r cynllun peilot, a dweud y gwir. Dwi'n meddwl y byddai'n bosib ei weithredu fo lle bynnag y bo.

Felly, jest y pwyntiau yna, a dwi eisiau pwysleisio'r ffaith bod y drefn gofrestru a thrwyddedu ochr yn ochr â newidiadau i'r ddeddfwriaeth cynllunio, newidiadau i'r drefn trethiant, a dwi'n siŵr y cawn ni gwestiwn am hwnna yn y munud. Dwi'n credu bod y drefn cofrestru yna, neu drwyddedu, yn arf pwysig iawn i gynghorau lleol i fedru gweithredu. Diolch.

Diolch yn fawr unwaith eto. Rhys.

Jest i ategu pwynt bach at beth roedd Dyfrig wedi dweud, mewn ffordd, i ddweud fy mod i o'r un farn, mae'n rhaid i ni gael system o gofrestru gorfodol. Mae gennym ni hynny efo ein tai landlord-tenant. Mae gennym ni gorff Rent Smart Wales, sydd bellach yn goruchwylio'r maes yna i wneud yn siŵr bod pob landlord wedi cofrestru, neu fe fyddan nhw'n mynd i anawsterau. Yr un fath rydyn ni eisiau efo llety gwyliau—bod rhaid cael trwydded i redeg llety gwyliau. Ac wrth gael rhyw gorff tebyg i Rent Smart Wales i weinyddu hynny ac i drwyddedu, mi fyddai hynny'n tynnu baich oddi wrth awdurdodau lleol wedyn. Yn hytrach na bod awdurdodau lleol yn gorfod dadansoddi, 'Ydy hwn yn llety gwyliau ai peidio?', beth maen nhw'n gwneud wedyn ydy gofyn, 'Oes gennych chi drwydded?'—gan y corff newydd, felly. Buaswn i'n licio bod yna gorff 'llety hunanarlwyo Cymru' neu rywbeth felly, a fyddai'n eu rheoleiddio nhw, a'u bod nhw'n trwyddedu. Os nad oes gyda chi drwydded, yna rydych chi'n talu'r dreth cyngor yn llawn. Ar y funud, mae yna eithriad, a dydy hynny ddim yn deg ynddo'i hun. Dylai fod yna system drwyddedu sydd yn lleihau'r baich gweinyddol ar y cyngor sir.

Okay, Rhys, thank you very much. Okay, we'll move on to other committee members. Firstly, Mabon ap Gwynfor. Mabon.

Diolch yn fawr iawn, Gadeirydd, a diolch yn fawr iawn i chi i gyd am fynychu bore yma a rhoi eich amser chi fel pobl sy'n rhoi tystiolaeth i'r pwyllgor. Rwyf jest, i gychwyn, eisiau mynd ar ôl y diffiniad o ail dai. Rydych chi wedi cyfeirio yn eich tystiolaeth chi at ail dai, at dai gwyliau, a thai gwyliau llety tymor byr. Ydych chi'n credu bod y diffiniad o beth ydy ail dai neu lety gwyliau tymor byr yn ddigon clir, a sut fuasech chi'n diffinio ac yn gwahaniaethu rhwng y gwahanol elfennau yma o ail dai, gan gynnwys yr elfen newydd sydd wedi dod mewn yn lled ddiweddar, sef Airbnb?

Dyfrig.

Ie. Mae'n bwysig cael diffiniad. Hynny ydy, os oes gennym ni drefn cynllunio lle rydyn ni'n gorfod gwneud cais cynllunio i newid o un categori i'r llall, yna mae'n rhaid cael diffiniad clir iawn o beth yw ail gartref ac yn y blaen. Dydy o ddim mor rhwydd â hynny. Dyna pam, hwyrach, y gallai fod angen i ni gael y drafodaeth yna, yn arbennig yn y maes cynllunio. Mae yna sawl categori, onid oes? Mae yna ail gartref sydd ddim yn cael ei osod, mae'n bosib. Mae yna gartrefi sy'n cael eu gosod tymor byr heb unrhyw fath o reolaeth, trwy Airbnb, ac mae'r cynnydd yn y rheini'n rhyfeddol a dweud y gwir. Ac, wrth gwrs, mae yna lety gwyliau sydd wedi cael caniatâd, er enghraifft, i drosi beudai, neu rywbeth felly, i fod yn llety gwyliau, ac mae yna gyfyngiadau cynllunio arnyn nhw beth bynnag. Rŵan, dwi'n credu bod y llety gwyliau yn glir allan o'r drefn; maen nhw'n rhan o'r drefn gynllunio, ac maen nhw'n rhan o'r—. Ond dydyn nhw ddim, yn fy marn i, yn tynnu allan o'r stoc dai.

Yr un anodd ydy, wrth gwrs, os ydych chi'n diffinio prif gartref fel, dywedwn ni, fod rhaid i rywun fyw yna am nifer o ddyddiau'r flwyddyn neu—ie, nifer o ddyddiau fuasai'r mesur mae'n debyg—mae hi'n anodd plismona hynny, onid ydy? Mae'n anodd iawn i unrhyw awdurdod cynllunio gael tystiolaeth o'r union faint o ddyddiau mewn blwyddyn mae'n cael ei ddefnyddio neu ddim.

Felly, mae o'n faes pwysig, a dwi'n credu bod y drafodaeth yna'n parhau. A dwi'n meddwl ein bod ni—. Ond mae'n rhaid inni gael y diffiniad yna. Dwi'n credu fy mod i wedi gweld yn rhywle lle mae'r diffiniad o brif gartref ydy lle mae rhywun, un person, yn byw ynddo fo yn barhaol, felly. Mi allai hynny fod trwy'r flwyddyn, yn hytrach na bod rhywun yn cael dau eiddo, un i ffwrdd, ac yn dewis pa un sydd yn brif gartref, er mwyn osgoi trethiant ac yn y blaen. Wel, gadewch inni fod yn glir, mae'n rhaid i chi fyw yna drwy'r flwyddyn. Ond mae hwnna'n fater i'w drafod, dwi'n credu.

Rhys.

O ran y diffiniadau, mae'n hollbwysig i'w rhoi nhw. Ar y funud, dydy o ddim yn glir beth ydy'r gwahaniaeth rhyngddynt. Mae gennych chi ryw fath o ddiffiniad yn yr ystyr drethiannol, ond ddim o ran dosbarth defnydd clir. Mae'r hyn sy'n cael ei gynnig gan yr ymgynghoriadau yn gynigion go lew o ran eu diffinio nhw, a dwi yn cytuno efo'r rheini, gan eithrio'r ffaith nad ydyn nhw'n mynd yn ddigon pell i roi meini prawf uwch ar gyfer prif gartref. Fel roedd Dyfrig wedi sôn, a dweud y gwir, dylai fod o'n fwy, bod prif gartref yn cael ei ddiffinio fel rhywbeth dŷch chi'n byw ynddo fo yn llawn amser, a rhywsut, bod y diffiniad yna wedyn yn ei gwneud hi'n haws i gynghorau sir allu dadansoddi beth sydd yn brif annedd a beth sy'n dŷ haf. Mae hynny'n hanfodol. Mae diffinio, wrth gwrs, yn gam angenrheidiol er mwyn rheoleiddio ail dai, achos dyna ydy'r pen draw buaswn i'n licio'i weld, ein bod ni'n rheoleiddio a gallu gosod trothwyon arnyn nhw.

Roeddwn i wedi colli'r cyfle y tro diwethaf i sôn am sut dwi'n teimlo ynglŷn â phobl yn lleisio mai tai fforddiadwy ydy'r ateb. Yr hyn sydd gen i—. Fy marn ynglŷn â hynny ydy: fedrwn ni fyth adeiladu'n hunain allan o'r argyfwng tai yma. Mae tai fforddiadwy rywsut—. Os ydych chi eisiau adeiladu llwyth mewn cymunedau gwledig, buasai fo'n newid naws y cymunedau hynny. Buasai yna ormodedd o dai mewn pentref sydd erioed wedi gweld y math yna o rai o'r blaen. Yn Llŷn, mae gennym ni ardal o harddwch naturiol eithriadol eang, a phentrefi bychan eu naws, ac wedi bod felly ers blynyddoedd. Wel, buasai o ddim yn gwneud synnwyr i adeiladu llwyth a llwyth o dai. Beth sy'n rhaid digwydd ydy bod yn rhaid rheoleiddio. Ac, ie, fedrwn ni fyth—. Mae yna gynlluniau self-build mewn adeiladu mwy; gwnaiff o ddim digwydd yn ddigon sydyn i fod yn ateb i'r argyfwng yma a diwallu angen lleol. A dyna'r broblem dŷn ni'n wynebu. Mae'n rhaid rheoleiddio. Dim codi llwyth o dai ydy'r ateb, yn sicr mewn ardaloedd gwledig. Ac os ydyn ni'n codi mwy mewn ardaloedd trefol o fewn y siroedd gwledig hynny, yna mae peryg wedyn fod pobl yn 'drain-io' allan o'r cymunedau gwledig i'r trefi, ac mae honno'n broblem ynddi'i hun.

Felly, mae rheoleiddio'n bwysig, ac mae diffinio'r categorïau yn fan cychwyn ar gyfer gwneud hynny, ac yn bwynt angenrheidiol.

Okay. Thank you very much. Mabon.

Diolch yn fawr iawn am eich atebion chi yn fanna. O ran ystyried y diffiniadau yna a'r gwahanol fathau o ail dai, ddaru Jano yn Nhrefdraeth ynghynt sôn am werth economaidd, o ran twristiaeth, ail dai. Oes yna werth gwahanol economaidd i'r gwahanol fathau o ail dai i'n cymunedau ni, i economi wledig? Felly, ail dŷ yn yr ystyr bod rhywun yn ei berchen o ond dim ond yn mynd ar ei wyliau, hwyrach, am rai penwythnosau'r flwyddyn fel un math o ail dŷ; llety gwyliau tymor byr yn fath arall; llety sydd heb ei reoleiddio; llety sydd wedi cael ei drosi—beudy wedi cael ei drosi gan fferm leol ac yn blaen. Y gwahanol fathau yna—oes yna werth economaidd gwahanol iddyn nhw, ac ydych chi'n cefnogi rhai ar draul rhai eraill?

Jano.

Yes, of course. If you have a—. I think this whole definition of second homes things is problematic. I think there are—. In terms of avoidance of the tax, I think it's important that we do this. But, yes, in answer to that, there is a difference. People who have a lovely second home and just use it for their family are obviously not going to be bringing in so much money to the economy as people who have holiday lets, because there's a constant turnover. Newport becomes alive, I could say, packed, in the summer, but that's what keeps our businesses going. So, they do have a huge benefit. Obviously, I think there is a tipping point. I think we might have reached the tipping point in Newport; we have, possibly, 50 per cent. But there are hidden second homes: people, couples, who have registered a home in London, and the other partner has registered the home in Wales—that kind of second home.

But in the winter, there are streets that are completely dark because nobody is there. The economic effect in the winter—. The only way we can get through the winter, that businesses can get through the winter, is knowing that that income is coming in in the summer. We restrict second home usage and blame second home usage at our peril in Newport. I don't know about other communities. And that is why I say each community has to be looked at, and the councils have to be involved in communication, with the planners and with any decisions that are made, which tailor it to their needs. Because our needs may be different from other places' needs.

So, the answer is, yes, they are our lifeblood. The businesses are very—. Some of the business people I've talked to are very concerned that the report and all of the attention at the moment is on second homes being the problem. Yes, they are a problem, they have caused the rise in the prices of houses. We have a lot of people—. A very large proportion of our population is elderly—they haven't got second homes, they come down here to retire. They might buy a second home and retire here. That in itself may be a larger problem, in terms of the language and the culture of Newport. So, the definition of second homes is tricky.

And there's one other point. There are people in Newport who've had a house in their family for generations—Welsh speaking, people for whatever reason have moved away, and they are being charged the second home tax, and they are very angry about it, because it's their family home. If they can't afford to do that, they're going to sell their family home, and it's going to become a second home. So, I would like some attention paid to that—I don't know whether it's possible or not. But they fall under the definition of second home owners, but they are local people.

So, the definition of second homes is important. But the second homes and the holiday lets are important to our economy, and that needs to be done very, very carefully, if that is going to be the sole focus of this study.

Okay. I think Rhys wanted to come in there. Rhys.

I drio ateb y cwestiwn, mi all bod mwy o fudd mewn llety gwyliau nag ail dai—tai haf, os liciwch chi. Y rheswm am hynny ydy, wel, petai'r meini prawf yn codi ar lety gwyliau nes bod yna drosiant go lew o bobl yn ei ddefnyddio fo, yn hytrach nag un teulu, am ychydig o dymhorau, yna mae'n mynd i gael budd economaidd, achos mae yna bobl yn mynd i ddod yna, a gwahanol fathau o bobl hefyd. Yn wahanol i hynny, pan mae gennych chi dŷ haf, sef tŷ sydd ym mherchnogaeth un teulu, sydd ddim yn llety gwyliau, mae hwnna'n cael ei ddefnyddio am gyfnod llai, fel rheol. Ond ar y funud, mae'r meini prawf sydd gennym ni ar gyfer defnydd llety gwyliau yn isel iawn, a dydy o ddim efallai'n sbarduno digon o drosiant rhwng denu pobl wahanol trwy'r flwyddyn. Achos, yn fy marn i, dylai llety gwyliau fod yn llety gwyliau mewn gwirionedd sy'n cael defnydd am dros 200 diwrnod y flwyddyn o osod, a mwy o bosib, fel bod hynny yn minimwm. Beth sydd gennym ni ydy meini prawf ar y funud eich bod chi'n gorfod gosod am 30 diwrnod a'i gynnig e i'w osod am 140, dwi'n credu. Wel, dydy hynny jest ddim yn ddigon. Ac mae'n caniatáu, efallai, i deulu sydd yn ei ddefnyddio fo fel tŷ haf mewn gwirionedd gael rhyddhad o drethi oherwydd hynny. Ac felly, mae hynny ynddo'i hun yn niweidio ein heconomi ni mewn modd anuniongyrchol. Felly, mi ddylai fod llety gwyliau efo mwy o fudd economaidd na thŷ haf, ond, eto, mae yna fodd i wella hynny. Ond mae'r ddau—llety gwyliau a thŷ haf—yn amlwg, yn amddifadu pobl leol o dai. Yn fy marn i, dylai rhai tai ddim gallu bod yn dŷ haf neu'n llety gwyliau, achos, fel arall, maen nhw'n mynd i amddifadu neu fwyta mewn i'r stoc sydd gennym ni.

Beth rydyn ni'n gweld yn Nefyn, yn batrwm diweddar, ydy bod tai ar y stryd fawr yn troi'n llety gwyliau neu'n dai haf. Ac mae hynny wedi bod yn eithaf di-gynsail ar hyd y blynyddoedd, ynghynt felly. Mae'n amlwg bod pobl yn mentro efo Airbnbs, sy'n rhyw fath o ffactor, a phobl yn prynu pob math o dai bellach—dim jest tai detached ar lan y môr.

Okay. We've taken up quite a lot of the available time already on this, on the initial questions, so we're going to have to speed up a little, although I'm sure much of what has been said is relevant to later questions, in any event. Dyfrig, did you want to add anything?

[Anghlywadwy.]—yn un hynod o ddyrys. Dwi ddim yn economegydd, ond, wrth gwrs, mae gosodiadau gwyliau yn bwysig i economi ardaloedd gwledig—does yna ddim dwywaith am hynny. Mae'n dod nôl i'r cwestiwn am dwristiaeth gynaliadwy, onid ydy? Mae'n rhaid i ni gael y balans yn iawn. Hynny ydy, os ydyn ni'n cael gormod o ymwelwyr—dim ond o ran y niferoedd—wel, mae'n cael effaith andwyol ar gymunedau ac ar ein diwylliant ni ac yn y blaen. Ond, wrth gwrs, mae'n rhaid cydnabod bod yna le i osodiadau gwyliau mewn ardaloedd gwledig ac mae hynny'n bwysig i'w gydnabod. Fe wnaf i adael o yn fanna.

Sure. Okay, diolch yn fawr. We move on, then, to Sam Rowlands. Sam.

Thank you, Chair. Good morning, everyone. Thank you for your time this morning, it's really appreciated. I think a lot of what I was going to ask has already been touched on in terms of some of the decision making and where that should lie—whether it's at community town council level, county council or Welsh Government. But just to help me out a little bit, there are two elements here: there's this policy making and then there's decision making. And in terms of policy making, there's a framework that could be a national framework set up and then decisions are made at a local level, or there could be a policy set at a very local level around second homes, for example. I'm just wondering where you think that balance should lie. Is it a combination of both, very local and then national frameworks, for this type of thing or whether everything should be done at local level? It's a fairly open question, but, yes, policy and decision making—where should those things lie? Thanks.

I think Jeff is indicating. Jeff.

Diolch yn fawr. Un o'r prif bethau amboutu hyn ydy'r egwyddor o sybsidiaredd—subsidiarity—ac yn sicr, un o'r pethau a gawsom ni gan gynghorydd Trefdraeth oedd bod cynghorau cymuned a thref yn teimlo nad oes digon o bŵer gyda nhw dros y system gynllunio. Pan dwi'n siarad â phobl o gynghorau tref a chymuned eraill, dwi'n clywed yr un peth, a chan ein cynghorwyr ni hefyd. Efallai y byddai'n haws inni gyfri faint o gynghorau tref yng Nghymru sydd ddim yn teimlo fel eu bod nhw'n ddi-bŵer yn y pethau yma. Felly, mae eisiau mwy o ddweud gan y cynghorau cymuned a thref. Mae'n werth nodi bod gan rai cynghorau cymuned a thref eu clust i'r llawr; mae'r cynghorwyr yn siarad â phobl leol ac maen nhw'n gwybod beth sy'n mynd ymlaen yn eu cymunedau lleol. Ond pan ŷn ni'n gweld—. Mae penderfyniadau yn cael eu gwneud ar lefelau uwch ac weithiau maen nhw'n gallu mynd ymhellach oddi wrth y bobl, a dyna lle mae'r sybsidiaredd yma yn dod i mewn. Dwi'n credu y byddai llawer o gynghorau tref a chymuned yn gwerthfawrogi mwy o ddweud, efallai, o ran polisi ond hefyd o ran penderfyniadau a sut dŷn ni'n delio â cheisiadau cynllunio. Felly dwi'n credu bod hynny yn bwysig a bod angen mwy o ddweud o lawr gwlad.

Okay. Sam.

Yes, thanks. That's really helpful to hear, and, yes, I think the balance of the two is interesting. Jano's got her hand up, sorry, Chair.

Yes, Jano.

Yes. So, I think, from my point of view—. I'm saying 'my point of view' because there may be people in the community who disagree with me, but I think the main thing is that the Welsh Government has got to take a lead on this and enable the planning authorities—in our case, the national parks—to be able to focus on particular communities in a different way from other communities, to make a differentiation between communities. Pembrokeshire has got many different kinds of communities, with very many different needs and different solutions, but we have this one-size-fits-all solution at the moment that, in order to finance the affordable housing, you finance it with market housing. That is the rule. The proportions are fixed. And this is what is actually devastating our town, visually and culturally as well, because this is bringing in the second home owners, the retired people, and it's vital that the planning authorities work with the town councils. Newport Town Council could work with the national parks to formulate policy for Newport.

And the style of the building—. No-one mentions design. I don't know about the other communities, but the buildings that have been going up in Newport are not in the vernacular of the town. That in itself is an absolute—. It's destroying a beautiful community. It is possible to build modern houses in the old vernacular, and it's not being old fashioned or anything, but you can reproduce streets. It's possible to do that. All of those things in planning, the local community has to have a say in it.

The local community has to have more power and a closer relationship with the planners, because at the moment the power lies with the developers. The developers can push and push and push and push, and they get their way, and the town councils can do nothing, and the community gets angry. And the truth of the matter is that we don't feel safe. We don't feel safe about any piece of land that comes on the market. We don't feel safe when any house comes on the market. We all watch it. We watch the price going up on the land; we watch the price going up on the houses. We don't feel safe. We can't do anything. So, putting power into the local communities and the town councils taking the lead in those communities is absolutely essential to all of this. So, yes, Welsh Government, make that possible and then ensure that the planning authorities and the local authorities are actually having to do that. It's a very important future.

Okay. Rhys.

Dwi o'r farn bod angen polisi lleol, achos dŷn ni'n gweld y patrwm sydd gennym ni yng Nghymru o ran ail dai mewn gwahanol siroedd. Mewn rhai siroedd does yna ddim ond llond llaw o ail dai, ond mewn rhai eraill mae yna nifer uchel iawn, ac felly mae'n anghenraid o'r ystadegau yna i gael polisi, yn sicr ar lefel y sir, ond beth sydd gennym ni hefyd ei angen mewn rhai amgylchiadau penodol ydy bod angen, efallai, polisi penodol fwy fyth o fewn rhai siroedd yn ogystal. Mae gennych chi ystod eang o fewn Gwynedd o'r nifer o ail dai sydd yna mewn cymunedau. Yn Abersoch, mae yna dros 30 y cant yn braf. Yng Nghaernarfon, mae yna o dan 1 y cant. Wedyn, mae angen polisïau gwahanol oddi fewn i'r sir mewn gwahanol amgylchiadau, ond, yn sicr, mae rhaid iddo fo fod yn fwy na lefel cenedlaethol. Mae rhaid iddo fo fod yn fwy lleol na hynny.

Okay, thank you very much, Rhys. Sam.

Thanks, Chair. I'm conscious of time, so just a really quick one here and perhaps maybe one person wants to respond. Just in terms of a—. I think someone mentioned it earlier. There's obviously a tipping point in communities as to when you think that there is a need for some sort of intervention. I'm just wondering how you think that can be defined. Rhys, your point just a second ago—. Wrexham as a county has, I think, five or fewer second homes, whereas Gwynedd has 5,500, and the furthest east of Gwynedd and the furthest west of Wrexham are probably only about 10 miles apart. So, how do you define a tipping point within communities around the number of second homes?

Rhys. Oh, there we are. And perhaps Dyfrig as well. Rhys first, then.

Mi fuaswn i'n dweud mae'n siŵr ei fod o'n rhywbeth anodd ei ddiffinio. Ond, o safbwynt y Gymraeg a’n diwylliant ni, mae'r pwynt tyngedfennol, lle mae niwed yn cael ei greu, yn digwydd pan fo yna fwy o dai haf na'r ganran bresennol. Mae hynny yn naturiol. Mae yna ganrannau uchel mewn lot o ardaloedd yng Ngwynedd. Y munud mae yna fwy o dai haf na beth sydd yno'n barod, mae'r niwed yn mynd yn fwyfwy i'r Gymraeg. Mae yna lai o Gymry'n gallu byw yn eu cymunedau.

Sut ydych chi'n diffinio’r pwynt tyngedfennol? Mae o'n gwestiwn da, ond dydy o ddim mor syml â gosod canran ar gyfer yr holl sir. Mae o’n ddibynnol ar gymunedau'n unigol. Mae gennych chi—dwi'n meddwl mod i wedi'i grybwyll gynt—1 y cant o dai yng Nghaernarfon yn ail dai, ond petaech chi yn gosod trothwy o 15 y cant ar Gaernarfon a’r sir gyfan, y perygl ydy wedyn mae gennych chi bobl—. Bydd y trothwy wedi’i gyrraedd yn Nwyfor o'r nifer o ail dai, ac mi fydd pobl wedyn yn chwilio am ail dai yng Nghaernarfon, fyddai'n gwneud niwed mawr i wead ieithyddol y dref, sydd â'r ganran uchaf o siaradwyr Cymraeg. Felly, mae’n rhaid sbio ar bob cymuned yn unigol i weld beth ydy'r pwynt tyngedfennol. Dydy o ddim yn ddigon da i weld, 'Wel, os ydy'r ysgol wedi cau, wel, ydy hwnnw'n bwynt tyngedfennol?' Mae eisiau gallu rhagfynegi rhyw fodd beth fydd y niferoedd yn y dyfodol. Os dydy'r niferoedd ddim yn mynd i gwympo, yna mae'r pwynt tyngedfennol yn sicr wedi ei gyrraedd, onid ydy?

Mae prisiau hefyd yn fodd o fesur y pwynt tyngedfennol, fuaswn i'n tybio, i weld pwy sy’n gallu byw yn y sir, o ystyried cyflog cyfartalog y fro honno sy'n cael ei ystyried. Mae'n waith anodd ffeindio beth ydy'r pwynt tyngedfennol, ond, o safbwynt y Gymraeg, mae'n cael ei gyrraedd pan fo yno fwy o dai haf na beth sydd yno'n barod. Mae o wedi'i gyrraedd yn barod yn fy marn i, wedi hen fynd heibio. Rydyn ni mewn argyfwng dwys iawn, a dyna pam mae yna alwad mewn broydd Cymraeg i beidio â chael dim mwy o dai haf, a dyna'r sloganau sydd ym mhob man: dim mwy o dai haf. A'r rheswm am hynny ydy bod mwy yn golygu niwed yn syth.

Okay. Diolch yn fawr, Rhys. And Dyfrig.

Ie, yn fyr iawn, iawn, pe bai gennym ni system drwyddedu, yna fe allai cymunedau benderfynu ar faint o dai, ail gartrefi, neu beth bynnag yr ydym ni'n sôn amdanyn nhw—tai haf—faint sydd yn dderbyniol i’w cymuned nhw. Hynny ydy, mi allai tref fel Dolgellau benderfynu, 'Wel, dydyn ni ddim eisiau mwy na 10 y cant o dai haf.' Os oes yna fwy na hynny rŵan, wel, dyna fo; fydd yna ddim mwy yn cael ei ganiatáu na'i drwyddedu, a dwi'n meddwl bod y penderfyniad yna yn un lleol.

Thank you, Dyfrig, and Jeff.

Diolch. Mae yna nifer o ffyrdd i weld y trothwy. O ran y Gymraeg, wel, yn wyddonol, pan fo cymuned yn mynd o dan y 70 y cant o bobl yn y gymuned yn siarad Cymraeg, mae hynny'n drothwy yn ei hun yn ieithyddol. Yn rhannol oherwydd y sefyllfa o ran tai, does dim llawer o’r rhain ar ôl, ond mae’n werth nodi hynny pan dŷn ni'n sôn am y Gymraeg.

Ffordd arall yr hoffwn i ei weld e ydy pan dŷn ni'n cymharu'r rhai sy’n aros am do dros eu pennau â'r nifer o dai haf mewn rhyw ardal. Mewn rhai ardaloedd, mae rheini'n cyfateb yn eithaf da. Er enghraifft, yn sir Benfro, mae ychydig dros 5,000, dwi'n credu, ar y rhestr aros ac mae, dwi'n credu, dros 5,000 o dai haf. Yn Aberystwyth, mae 200 o dai haf yn ôl data o, dwi'n credu, tua 2020—mae siŵr o fod wedi mynd i fyny erbyn hyn—ac mae 118 o bobl yn aros am dai jest o ran categori A. Nawr, wrth gwrs, mae categorïau gwahanol ac mi fydd siŵr o fod mwy o bobl yn y categorïau is sydd yn aros am dai. Wel, mentrwn i, os oes cannoedd o bobl yn aros am dai ac mae rhyw 200 o dai haf yn y dref, gellid dadlau bod yna drothwy ynglŷn â hynny. Os oes dros hyn a hyn y cant o bobl yn aros a hyn a hyn y cant o dai haf, gellid dadlau, o ran moesoldeb creiddiol, fod yna drothwy i'w gael yn y fan yno. Hoffwn i ategu ei bod hi ond yn bosib inni gael y data er mwyn gweld os ŷn ni'n cyrraedd trothwyau os ŷn ni'n gweithredu i reoleiddio, os ŷn ni'n cyflwyno'r dosbarth newydd yma C5 ac C6 ac os ydy'r cynghorau sir yn gallu mynd ati i reoli y farchnad ail dai. Fel arall, dŷn ni ddim yn cael y data llawn er mwyn penderfynu os ŷn ni wedi cyrraedd unrhyw fath o drothwy rŷn ni wedi'i osod.

Okay. Thank you very much. We will have to move on now to Joel James.

Thank you, Chair, and thanks, everyone, for coming to today's evidence session. I know it's briefly been touched upon earlier in the talk, in the discussion, but I just want to touch upon taxation. Because one of the evidence sessions we've had was with Dr Simon Brooks, who, if I check my notes now, talked about calling for council tax premiums to be used in their fullest in areas that are being affected and whether or not there needed to be a consultation on if self-catering businesses should be exempt from small business rates relief. He also called for higher rates of land transaction tax to be varied more locally, and I'm conscious that the Welsh Government's also consulted on this. I just wanted to touch—pick your brains, I should say—on those issues. And what I'll do, I've got about three questions that I'll ask all in one go.

I'm keen to know your views on the role of local and national taxation in addressing issues connected to second homes and short-term lets. I'm also quite keen to know what your concerns are, or your thoughts, on that movement between properties from council tax to business rates. And then, also, finally, in terms of having that second home rate, to put it bluntly, what's the point of it, then? Is it there to disincentivise second home ownership, is it to penalise second home ownership, or is it there to raise funds for local projects? I'm conscious that, in previous evidence sessions, they've said that that second homes rate doesn't raise that much in the grand scheme of things in terms of the council taxes. And I want to also talk about then is there a tipping point, where there's that threshold where people are no longer prepared to pay that premium on second homes, and that's when the market will stop, and then how will that impact council tax payments in terms of residents who live in the community and call it their home. So, obviously, then, I'd imagine that shortfall would have to made up somewhere, and I just wanted to know your thoughts on that, then.

Okay. Dyfrig.

Diolch am y cwestiwn, achos dyma faes dwi'n wirioneddol cymryd diddordeb ynddo fe, a dweud y gwir, achos dwi'n meddwl bod trethiant yn un o'r arfau angenrheidiol, ynghyd â chynllunio a thrwyddedu, felly. Pwrpas y premiwm ydy dod ag incwm ychwanegol i mewn i gynghorau lleol er mwyn gwneud yn iawn am y golled yn y stoc dai, a dwi'n credu bod cynghorau'n defnyddio'r incwm ychwanegol yna ar gyfer darparu tai ar gyfer ein pobl ni.

Mae o hefyd—a defnyddio'ch term chi—yn disincentive; dwi'n siŵr ei fod o. Mae gorfod talu premiwm ddwywaith gymaint o dreth gyngor, felly, yn amlwg yn gwneud perchen ar ail dŷ yn ddrud. Y broblem rydyn ni'n ei gweld, wrth gwrs, ydy, o godi'r premiwm, yna mae nifer helaeth o ail gartrefi yn trosi i drethi busnes, ac mae hynny'n rhy rhwydd, ac rŷn ni'n colli'r incwm yna; mae yna golled i bwrs y wlad, wrth gwrs, os ydyn nhw'n talu dim. Dwi ddim yn credu, fy hun, y dylai ail gartrefi, tai haf, gael unrhyw fath o ryddhad trethiant, ond dwi'n credu mai'r ateb ydy, fel rŷn ni wedi cynnig, addasu adran 66 o Ddeddf llywodraeth leol fel bod pob tŷ annedd, yn ddiwahân, yn talu treth gyngor ac unrhyw bremiwm y mae cyngor lleol yn penderfynu codi arno—bod, felly, unrhyw dŷ annedd nad sydd wedi cael caniatâd cynllunio i ddefnydd arall, ond pob tŷ annedd, yn talu treth gyngor. Felly, mae hynny'n golygu does dim cwestiwn ynglŷn â faint o ddyddiau sydd yn cael eu gosod, a dydy'r swyddfa brisio ddim yn dod i mewn i'r peth. Mae o'n ateb rhwydd, mae o'n ddeddfwriaeth eilradd y medrir ei chyflwyno'n weddol sydyn, a dwi'n credu y byddai fo'n effeithiol a hefyd yn dod ag incwm ychwanegol i mewn i gynghorau lleol.

Mae o hefyd, wrth gwrs, yn disincentive sylweddol iawn, i fynd o beidio talu trethi o gwbl i fynd i dalu dwywaith neu fwy, yn ôl penderfyniad cynghorau lleol, felly, yn flynyddol. A dyma le dwi'n credu bod hwn yn arf bwysig; mae hwn yn dreth flynyddol ar y tai. Mae ychwanegu at y dreth drafodion tir, dwi'n credu, yn arf arall, ond dwi ddim yn credu y buasai fo mor effeithiol â chael pob tŷ annedd i dalu treth gyngor, ac felly'n dod i mewn i'r drefn premiwm lle mae hynny'n addas. Diolch yn fawr.

Thank you very much, Dyfrig. Rhys.

Ie. Buaswn i'n licio pwysleisio mai trethiant ydy'r allwedd. Pan fuon ni, neu lywodraeth, ar hyd y canrifoedd, eisiau creu rhyw disincentive i bobl rhag gwneud rhywbeth neu'i gilydd, boed yn ysmygu neu'n yfed alcohol, maen nhw'n codi'r dreth arno fo. A syniad eithaf tebyg sydd ei eisiau efo ail gartrefi pan fyddan nhw'n niweidio cymunedau. Dyna pam mae angen trethi lleol sydd yn cyfarch y problemau hynny sydd o fewn y siroedd hynny lle mae ail dai wedi cyrraedd nifer uchel.

O ran llety gwyliau, dwi'n cytuno efo'r ffaith, o ran preswylfeydd, neu rywbeth sydd wedi bod yn brif breswylfa ar un adeg neu'i gilydd, y dylai fod yna dreth gyngor llawn ar gyfer y rheini. Hwyrach fod modd dadlau na fydd rhai adeiladau fyth yn addas i fod yn dŷ annedd parhaol ac efallai'i fod yn gwestiwn a ddylai'r rheini dalu treth gyngor. Ond, unrhyw beth sydd wedi bod yn adeilad, sydd wedi bod yn gartref, yna ddylai'r dreth fod yr un fath, neu fod y dreth gyngor yn eu taro nhw'r un fath. Ni ddylai fod yna eithriad i dreth gyngor fel nad ydych chi'n gorfod ei thalu hi, felly.

Buaswn i'n dweud mai treth dir ydy'r arf grymusaf i fedru rheoleiddio ail dai mewn ffordd effeithiol, ac yn enwedig o ran y gyfradd y maen nhw'n cael eu prynu ar hyn o bryd, lle maen nhw'n amddifadu pobl leol o dai parhaol. Beth mae treth dir yn cynnig ydy rhyw disincentive i bobl rhag prynu a gweld prynu tŷ haf yn rhywbeth sy'n mynd i fod yn fuddsoddiad. Os ydy'r dreth dir yn mynd i gael ei chynnig yn benodol ar gyfer pobl sydd yn prynu tŷ efo'r diben i'w prynu fel ail dŷ neu lety gwyliau, yna mae'n mynd i wneud byd o wahaniaeth. Mae'r hyn sydd yn yr ymgynghoriad ar dreth dir ar hyn o bryd yn rhywbeth arwyddocaol iawn, achos maen nhw'n cynnig creu treth uwch—mae yna dreth dir uwch yn barod, onid oes, ond mae yna dreth dir uwch byth yn cael ei chynnig ar gyfer y rheini sy'n prynu tŷ ar gyfer y pwrpas o'i brynu fo fel ail dŷ neu lety gwyliau. Ac os ydyn nhw'n prynu efo'r bwriad i'w ddefnyddio fel tŷ parhaol, ond yn y dyfodol yn ei ddefnyddio fo fel ail dŷ, yna maen nhw'n cael eu bachu nôl gan y dreth, a dwi'n meddwl bod hynny'n syniad da tu hwnt, ac mae'n sicr yn mynd i leihau'r raddfa mae'r tai haf yn cael eu prynu ar hyn o bryd. Achos dydyn ni erioed wedi gweld sefyllfa mor ddrwg, ac mi fydd codi treth dir yn ffordd o reoli'r farchnad i sicrhau nad oes mwy o bobl leol yn cael eu hamddifadu o dai. Diolch.

Okay. Thank you, Rhys. Thank you, Joel. We'd better move on. I think, Carolyn, we've dealt with planning and regulation to a very considerable extent, but is there anything further you'd like to ask?

Yes, we have, actually. It's amazing how much has been touched upon already, which is how important it is. So, there is concern about whether or not local planning authorities have the resources to manage the register and licensing of holiday accommodation, and Rhys touched upon, perhaps, Rent Smart Wales having the resources to be able to do that instead, or managing it. So, I just wanted to—. Perhaps you'd want to say something further on that.

Also, the other question was whether town and community councils should have more say in how planning policy is implemented in the communities. So, that's been discussed quite a lot already, and the benefits of having a licensing system for short-term lets and holiday accommodation, which has already been touched upon. So, really, it's just about whether you think that there are enough resources in local authorities to be able to manage lets, if it's going to be an issue.

Dyfrig.

Fel cynghorydd sir, dwi'n neidio mewn i ateb y cwestiwn yna, a'r ateb yn syml ydy y bydd angen adnoddau ychwanegol i weithredu trefn gynllunio newydd a hefyd drefn drwyddedu newydd. Yn sicr, mi fyddai angen adnoddau ychwanegol.

O safbwynt cael trefn drwyddedu cenedlaethol, mae'n well gen i gael trefn leol, sirol, os mynnwch chi, lle mae yna well atebolrwydd nag sydd yna i ryw drefn genedlaethol. Ond, yr ateb yn syml ydy y bydd angen mwy o adnoddau mewn un ffordd neu'r llall, felly. Ac os ydyn ni â'r awydd i weithredu'r rhain, yna bydd rhaid cael yr adnoddau ychwanegol hynny felly—a dwi'n pwysleisio 'ychwanegol' achos mae hi'n gŵyn gyson gan awdurdodau lleol bod mwy o bwerau, neu mwy o gyfrifoldebau, yn cael eu rhoi ar gynghorau sir ond dyw'r arian ddim yn dilyn. Ac mae hwnna'n hen, hen gŵyn, a dwi'n eich gweld chi'n gwenu. Ond, yn yr achos yma, os oes yna ymroddiad i geisio darganfod ateb, yna mi fyddai angen adnoddau ychwanegol, byddai.

Can I just say 'thank you very much' to everybody who's attended? It's been really interesting and informative and useful, so thank you very much.

Okay, thank you, Carolyn. Let's move, then, to Alun Davies. Alun.

Diolch yn fawr, a diolch am eich amser. Ac, ie, Dyfrig, dwi yn gwenu wrth eich clywed chi'n dweud hynny. Dwi'n sylwi eich bod chi wedi croesawu'r setliad presennol, ac mae hynny'n beth pwysig. Fel eraill, dwi'n gwerthfawrogi'r amser a'r cymorth dŷn ni wedi'i gael y bore yma. Wrth edrych ymlaen, dwi'n gweld hefyd fod cyngor Trefdraeth—sori, dwi'n darllen y Saesneg ac roeddwn i bron â dweud 'Casnewydd'—wedi bod yn cynnal arolwg o'r dref ac yn edrych ar y materion sy'n benodol i Drefdraeth. Ac o ran un o'r pethau dŷn ni wedi'i glywed—ac roedd Simon Brooks yn dweud hyn yn ei dystiolaeth e hefyd—amboutu'r fath o ddata a gwybodaeth sydd gennym ni—ydych chi i gyd yn hyderus bod gennym ni'r math o gefndir, cefndir data, felly, sydd ei angen arnom ni, neu ydych chi'n gallu pwyntio at fylchau ble mae angen mwy o ddata a mwy o wybodaeth arnom ni cyn inni symud ymlaen, achos mi fuasai hynny'n help mawr inni, dwi'n meddwl?

Shall we start with Jano? Jano.

Yes, it is 'Tydraeth' or 'Tydrath'—the name of Newport.

In terms of gaps in knowledge, I think one of the things that affects us very much here is—and it is a pretty well ignored part of this report—the quantity, the sheer number of affluent elderly people moving into the community. While they're wonderful to have here and they're great volunteers and they keep us going, it is one of the main causes of the loss of use of the Welsh language. There are no children going to the school and they can afford the houses. Land transaction tax isn't going to touch them; it's peanuts. So, that is something that we need to quantify, and I don't know what you can do about it, but it is a big—. If I say 'problem', that's overstating it; it is one of the issues that needs to be addressed, and I don't know how the hell we do it, to be honest. I just wanted to say that.

Okay, and Rhys.

O ran y data, dwi wedi bod yn astudio data treth dir yn reit fanwl, yn enwedig y dreth dir uwch, yr higher rates land tax. Maen nhw wedi eu torri i lawr rŵan yn stats blynyddol, ac maen nhw wedi eu rhannu'n stats i bob sir ac i bob Senedd constituency yn ogystal. Beth fuaswn i'n licio ei weld a beth fuasai'n ddata effeithio, a dwi'n siŵr eu bod nhw gan yr Welsh Revenue Authority, ydy data treth dir ar gyfer cymunedau unigol—wardiau, mewn ffordd. Dwi'n siŵr y buasai'r WRA yn gallu torri i lawr y data i'r modd yna, neu'n gallu eu cyflwyno nhw i'r Llywodraeth. Dwi, yn rhinwedd fy swydd, yn gwneud ceisiadau treth dir i gleientiaid, a beth sydd gennych chi gwestiynau arnynt ydy eich enw, eich cyfeiriad blaenorol, pris y tŷ, ydych chi'n prynu eich tŷ cyntaf neu'ch ail dŷ, ydy o'n subject to higher rates, a lleoliad y tŷ rydych chi'n ei brynu. Felly, mae yna fewnbwn data—dyna'r mewnbwn sydd yn mynd i mewn wrth wneud cais treth dir. Felly, dylid cael data hynod leol ar gyfer y dreth dir a byddai hynny'n ein galluogi ni i ragweld faint o brynu ail dai sydd ym mhob cymuned unigol, fel wardiau, felly, yn hytrach na fesul sir, achos, mewn rhai cymunedau, mae'n broblem ddwys, yn enwedig rhai arfordirol, ac mae angen gweld y sefyllfa yn gliriach.

Beth sydd ddim gennym ni chwaith ydy rhyw fath o ragdybiaethau o gynaliadwyedd cymunedau yn y dyfodol. Mae'n bechod, a dweud y gwir, nad ydy ein hadroddiadau cenedlaethau'r dyfodol, sy'n cael eu creu gan gynghorau sir, yn mynd yn ddigon manwl er mwyn inni allu dadansoddi pa mor gynaliadwy ydy wardiau penodol oddi mewn i'r sir honno a pha mor gynaliadwy fyddan nhw yn y dyfodol. Buasem ni'n gallu gweld, drwy ragdybiaethau fel hynna, faint o blant sydd yn yr ysgolion, beth ydy'r cwymp, beth ydy'r cwymp mewn pobl sy'n byw'n barhaol yn y pentrefi, faint o ail dai sydd yna, faint o siaradwyr Cymraeg sydd wedi disgyn, a bod hynny fesul ward, a gallem ni wedyn ddefnyddio'r patrwm pryniannau i ragdybio sut fydd hi'n y dyfodol. Byddai hynny'n ddata effeithiol iawn inni wedyn allu teilwra'n polisïau i ateb y problemau sydd yn y cymunedau unigol yma, achos mae pob cymuned efo'i phroblem ei hun, fel y gwyddom.

Felly, dyna rydw i'n ei awgrymu: bod yna ddata treth dir y cael eu torri i lawr fesul ward yn hytrach na fesul sir—mae'n bosib iawn iddyn nhw wneud hynny, dwi'n credu—ac yn ychwanegol bod adroddiadau cenedlaethau'r dyfodol yn fwy sbesiffig o lawer nag ydyn nhw ar hyn o bryd ac yn cael eu torri i lawr yn glir fesul ward, achos dydy cynaliadwyedd sir neu ranbarthau'r sir ddim yn rhywbeth y gallwch chi ei ddefnyddio i weld os oes gan gymuned neu'i gilydd ddyfodol i fod yn gymuned fyw, a dyna rydyn ni ei angen ar hyn o bryd. Mae'r data'n cael ei gasglu beth bynnag—dydy o ddim fel ein bod ni eisiau data o'r newydd. Yr oll rydyn ni eisiau ydy gweld yr holl ddata sydd gennym ni a'i ddadansoddi fo mewn ffordd mwy penodol.

Okay. Great. Thank you all very much. Thank you all for coming in to give evidence to committee this morning. It is very valuable and useful for us. You will be sent a transcript in due course to check for factual accuracy. Diolch yn fawr.

The next item on the committee's agenda today is item 3, papers to note. There are three papers to note. The first is a letter from Gwynedd Council in relation to second homes. So, that will feed into this inquiry. The second is a letter from the Petitions Committee with regard to a petition urging more work on affordable homes, and we will consider that later today when we deal with our forward work programme. And the third is a letter from the Minister for Finance and Local Government on the draft budget, which, again, we'll be considering later in the meeting today when we deal with our budget report. Is committee content to note those papers on that basis? Yes. Thank you very much.

Item 4, then, is a motion under Standing Order 17.42 to resolve to exclude the public from the remainder of this meeting. Is committee content to do that? Okay. Thank you very much. We will, then, move into private session.