Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee

Bore da. Clive Phillips yn cynrychioli Estyn.

Diolch yn fawr iawn, Clive. Fe wnaf i ddod at Hayden nesaf.

Good morning, everybody, Hayden Llewellyn, chief executive of EWC, the Education Workforce Council.

Fantastic. Thank you, Hayden.

Fe wnawn ni fynd at Arwyn.

Bore da. Arwyn Thomas yn cynrychioli y rhanbarthau a'r partneriaethau addysg.

Brilliant. Ac fe wnawn ni fynd at Enlli.

Bore da. Enlli Thomas o Brifysgol Bangor.

Ffantastig. Diolch yn fawr iawn. Fe wnawn ni symud yn syth at y cwestiynau, os ydych chi i gyd yn hapus i wneud, ac fe wnawn ni fynd yn gyntaf at Alun Davies.

Diolch yn fawr. Gaf i ofyn i'r tystion ydyn nhw'n meddwl bod fframwaith a strwythur y WESPs yn ddigonol i gyrraedd y targed o filiwn o siaradwyr?

Pwy sydd eisiau mynd yn gyntaf?

Neb. Ydy hynny'n ateb y cwestiwn?

Clive.

Bore da, Alun. Fe wnaethon ymateb i bob un o'r cynlluniau strategol a gyflwynwyd gan yr awdurdodau ac, yn sicr, fe welon ni bod y strwythur o gyflwyno cynlluniau dros 10 mlynedd wedi bod yn fuddiol, ac mae hynny'n caniatáu cynllunio mwy hirdymor. Ar y gorau, rŷn ni wedi gweld bod yna uchelgais, ôl meddwl a chynllunio gofalus gan yr awdurdodau, a bod rolau i fforymau ynghyd â chydweithio ymhlith rhanddeiliaid yn ganolog i'r rhai gorau sydd wedi cael eu cyflwyno.

Mae yna amrywiaeth—amrywiaeth ynglŷn ag ansawdd ac uchelgais. Ar y gorau, mae awdurdod fel Ceredigion yn awyddus iawn i symud, er enghraifft, eu hysgolion uwchradd nhw ar hyd y continwwm o'r categorïau ysgol, a symud chwech o'u saith ysgol i gategori 3, sydd yn arwyddocaol iawn o ran ei uchelgais ac sydd yn mynd i wneud gwahaniaeth arwyddocaol, dwi'n credu, i'r ddarpariaeth yn y sir. Rhai awdurdodau eraill yn rhannu gweledigaeth ac uchelgais tebyg, er enghraifft Gwynedd a Môn, felly, ond heb y sicrwydd gweithredu, efallai, sydd gan Geredigion.

Felly, ar y gorau, byddwn i'n dweud wrthych chi ar hyn o bryd fod rhai awdurdodau yn sicr wedi cymryd y cyfle a bod yna arwyddion y bydd hwn yn cyfrannu'n dda at uchelgais 2050, ond mae yna wahaniaethau mawr ac amrywiaethau mawr yn y cynlluniau.

Gaf i dorri ar eich traws chi yn fanna? Y cwestiwn oedd: ydy strwythur a fframwaith y WESPs yn ddigonol? A beth rŷch chi wedi ei wneud yw disgrifio'r amrywiaeth yn y WESPs ar draws y wlad. Nawr, mae hynny'n dweud wrthyf i fod y strwythur ddim yn ddigonol oherwydd mae'n caniatáu i awdurdodau lleol fethu a ffaelu cyrraedd y math o dargedau ac ansawdd rŷn ni eu hangen. So, mae hynny’n awgrymu i fi bod WESPs fel polisi, fel fframwaith, ddim yn ddigonol.

Dyna le'r oeddwn i'n cyrraedd ato, Alun. Ie, dwi'n credu bod angen cryfhau'r sail gyfreithiol, y ddeddfwriaeth yn ôl y WESPs yma, i'w gwneud nhw'n gryfach ac yn fwy grymusol, ac i godi'r bar, er enghraifft, yn yr awdurdodau, efallai, sydd ddim wedi cymryd y cyfle hyd yma i fanteisio ar y cyfle hwn i gynllunio'n strategol dros y 10 mlynedd nesaf.

Oes unrhyw un arall eisiau dod i mewn? Arwyn.

Ie, os caf i ddod i mewn i ategu rhai o'r pethau yr oedd Clive yn eu dweud, ac i fynd nôl i gwestiwn Alun, mae'n debyg ein bod ni eisiau gosod y cynlluniau yma hefyd, onid oes? Buaswn i'n gofyn y cwestiwn: a ydyn ni'n glir beth ydy ein diffiniad ni o siaradwr Cymraeg yn y lle cyntaf? Rydyn ni'n sôn am tuag at filiwn o siaradwyr, ac mae siaradwr Cymraeg—. Mae yna ddiffiniadau gwahanol o beth ydy siaradwr, a beth ydy siaradwr yn saith, 11, 14 ac yn y blaen, drwy'r oedrannau ysgol, lle rydyn ni wedi bod yn arfer mesur cynnydd disgyblion. Felly, mae angen mwy o eglurder o beth ydy ein diffiniad ni o siaradwyr. Ac yn ôl i gwestiwn Alun am y filiwn, ydyn ni'n glir ai uchelgais, nod, abwyd neu darged real ydy'r filiwn o siaradwyr? Wedyn, dŷn ni'n dod â fo lawr i'r fframweithiau eu hunain—

Arwyn, mae'n flin gen i i dorri ar draws, ond roedd Alun jest eisiau dod i mewn ar hwnna. Sori doedd y meic ddim ymlaen—sori am hwnna.

Ie, dwi'n deall beth sydd gyda chi, ond mae yna hen ddigon o drafod wedi bod amboutu beth yw siaradwr Cymraeg, a dwi ddim yn gweld bod hynny'n bwysig, rili, yn y drafodaeth yma. Dŷn ni'n sôn amboutu cynllunio addysg, dŷn ni'n sôn amboutu'r cynlluniau strategol hyn, ac mae eich cyfaill fan hyn, Mr Phillips, wedi dweud bod y cynlluniau sydd gyda ni ddim yn ddigonol, dydy'r fframwaith o gynlluniau ddim yn ddigonol. Mae'r cwestiwn o sut rŷn ni'n diffinio Cymro neu Gymraes Cymraeg yn bwysig, ond yn bwysig mewn cyd-destun gwahanol. I fi, beth sy'n bwysig fan hyn yw sut rŷn ni'n cynllunio'r strwythur addysg. Ydy hynny'n dipyn bach o red herring fan hyn?

Na. 'Ar gyfer beth ydych chi'n cynllunio?', Alun, byddai'r cwestiwn y byddwn i'n ei ofyn wedyn. Mae'n rhaid i ni fod yn glir beth rydyn ni'n cynllunio ar ei gyfer. Mae'n debyg, wrth edrych ar ofynion y fframweithiau—a dwi'n meddwl bod papur Estyn wedi bod yn edrych ar y rhain yn fwy gofalus nac yr ydyn ni wedi bod yn ei wneud, o safbwynt mynediad atyn nhw—dwi'n meddwl bod yr amrywiaeth yn cael ei nodi yn glir yna. Ond hefyd, mae'n rhaid gofyn y cwestiwn wedyn, onid oes: wrth dderbyn y cynlluniau hyn, beth ydy'r achos ac effaith os ydyn nhw'n ddigon uchelgeisiol neu beidio, neu os ydyn nhw'n ddigon grymus neu beidio? A dydy hynny ddim i'w weld yn glir os oes yna broses os ydy'r Llywodraeth yn teimlo nad oes yna ddim digon o uchelgais, nad oes yna ddim digon o symud. Mae’r cynlluniau yn cael eu derbyn, ond oes digon o achos ac effaith i wahanol ansawdd o gynlluniau yn y lle cyntaf?

Un peth arall, mae'n debyg, wrth edrych ar y cynlluniau, ydy ein bod ni'n ceisio symud ysgolion a chynllunio isadeiledd yr ysgolion o un cyfrwng i gyfrwng arall, a dyna pam dwi'n gwneud y pwynt am y siaradwr Cymraeg. Un o'r llyffetheiriau, mae'n debyg, sydd yn gyfrifol am yr uchelgais, neu'r diffyg uchelgais, yn rhai o'r cynlluniau ydy'r heriau sydd yna o newid ysgol o un categori i'r llall. Ac mae'n rhaid gofyn y cwestiwn: ai dyna ydy'r unig ateb i gyrraedd y filiwn o siaradwyr Cymraeg? Wrth gael continwwm clir wedi'i adnabod, sydd wedyn yn rhoi llinell glir i bobl sydd yn cynllunio profiadau i ddisgyblion ar gyfer y cwricwlwm newydd, mae'r cyfleoedd yna wedyn i adnabod lle mae pob ysgol, lle bod pob ysgol ar y daith yna. Mae perygl ein bod ni'n cyrraedd trafodaeth lle rydyn ni'n cael yr absoliwt o un ai bod ysgolion yn cyfrannu tuag at y Gymraeg neu dydyn nhw ddim. Rydyn ni eisiau bod pob ysgol, os ydyn ni am gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg, yn glir ar y daith yna.

Pwynt arall, mae'n debyg, y byddwn i'n ei wneud ydy bod yn rhaid i bob polisi sy'n dod allan o'r Llywodraeth fanteisio ar bob cyfle i atgyfnerthu'r daith tuag at y filiwn o siaradwyr Cymraeg. Os gwnawn ni gymryd y fframwaith gwella ysgolion newydd a gafodd ei gyhoeddi yr wythnos diwethaf, oes, mae yna gyfeiriad ar ddechrau'r ddogfen at filiwn o siaradwyr Cymraeg, ond pan rydyn ni'n mynd i weld beth yn union mae ysgolion unigol yn gorfod adrodd arno yn y fframwaith yna, dydy'r Gymraeg ddim yn un o'r elfennau penodol yna. Felly, os ydyn ni eisiau cael y fframwaith statudol yma i weithio ym mhob un o'r awdurdodau, mae'n rhaid inni weld wedyn beth ydy'r llwybr i bob ysgol gyfrannu tuag at y nodau yna sydd yn cael eu gosod, neu mae'n bosib y bydd gennych chi fwlch rhwng y strategol a'r gweithredol i wireddu'r nodau sy'n cael eu gosod.

Cyn bod Alun yn dod nôl, Enlli neu Hayden, a oeddech chi eisiau ychwanegu unrhyw beth?

If I may, it's Hayden from the Education Workforce Council. The EWC's main interest, for obvious reasons, is the workforce. That's the body that we're involved with. It's pretty clear, I think there's no secret that there are some challenges in this area. Our data, which stretches back 20 years, shows that the number of Welsh-speaking teachers hasn't changed; it has not gone up, it has not gone down in 20 years. It's the same as those able to teach through the medium of Welsh, it has not changed at all. The Welsh Government has set aims in terms of getting greater numbers into teacher training, but it is a challenge—variable in different parts of Wales, but a challenge right across the board.

We are encouraged by the Welsh Government's very recent 10-year action plan for recruitment, but it's very clear that no one thing will fix this and make it better and get greater numbers of Welsh educators into the workforce. It's going to be a long haul. That's variable in different authorities; that's a greater challenge in certain authorities than others. What we need, and again I think it's no secret, is a supply chain of Welsh speakers coming through from school and then hopefully moving on to be teachers and learning support staff. So, there is certainly still work to do in terms of the WESPs, but it's not a magic bullet on this one, I'm afraid.

Diolch. Enlli.

Dydw i heb weld y WESPs diweddaraf, felly dydw i ddim yn gallu ymateb i beth sydd wedi cael ei gynnig fel cynnwys. Ond, jest eisiau gofyn y cwestiwn ydw i: a oes yna ddigon o annogaeth, efallai, i gynllunio ar sail fwy holistaidd, lle mae'r cynllunio yna yn mynd i wraidd beth ydy rhai o'r rhesymau pam dydy rhai disgyblion ddim yn datblygu efo'r Gymraeg pan fydd y cyfle yna i fedru gwneud? Un peth ydy rhoi'r cyfle a rhoi'r Gymraeg i blant, peth arall ydy sicrhau bod y plant efo'r—wel, yn Saesneg buasech chi'n dweud attitude, motivation, yr elfennau hynny i gyd sydd yn rhan greiddiol o fod yn datblygu sgiliau iaith. Ac yn aml iawn, mae'r sgiliau yna yn cael eu hanghofio yn y cynlluniau. Felly, fel dwi'n ei ddweud, dwi heb weld y cynlluniau cyfredol, felly dydw i ddim yn gwybod i ba raddau mae yna bwyslais digonol yn cael ei roi ar y seilwaith yna sy'n angenrheidiol er mwyn gallu datblygu'r plant yn addysgol, wedyn, drwy'r Gymraeg.

Diolch, Enlli. Alun.

Reit, ocê. Diolch. So, dŷn ni wedi gweld rhai awdurdodau lleol yn llwyddo i gyflwyno WESPs sydd yn gweithio a rhai yn methu, a dwi'n cymryd bod y rhan fwyaf ohonyn nhw rhywle yn y canol. Mae'n amlwg o'ch atebion bod y ddeddfwriaeth bresennol yn methu. So, mae awdurdodau lleol yn methu oherwydd dydyn nhw ddim yn cael eu gorfodi gan y Llywodraeth i sicrhau WESPs digonol. So, sut y buasech chi, fel arbenigwyr, yn newid y system i orfodi awdurdodau lleol i gynllunio mewn ffordd sydd yn gryfach, ac sy'n cyfrannu at gyrraedd y targedau sydd gyda ni?

Pwy sydd eisiau mynd—? Clive.

Un o'r prif wendidau, rwy'n credu, yn y cynlluniau presennol yw nad oes digon o sylw yn y cynlluniau i ehangu'r ddarpariaeth yn yr ysgolion cyfrwng Saesneg. Er mwyn cyrraedd targedau 2050, bydd angen i ganran uchel o ddisgyblion sy'n gadael ysgolion cyfrwng Saesneg i fod yn rhugl hefyd yn y Gymraeg er mwyn cwrdd â'r targedau yna, fel y dywedais i. Felly, mae angen gweddnewid sut mae'r Gymraeg yn cael ei haddysgu mewn ysgolion cyfrwng Saesneg, yn bennaf.

Mae'r cwricwlwm arfaethedig yn rhoi pwyslais ar yr elfen lafar, fel rŷm ni'n gwybod, er mwyn creu a meithrin siaradwyr. Ond, mae angen hefyd rhoi cyfleoedd i'r dysgwyr yna i ddefnyddio'r iaith mewn cyd-destunau gwahanol er mwyn iddyn nhw ddod yn siaradwyr cadarn, hyderus, ac yn y blaen. Nid yw'n eglur ar hyn o bryd beth yw'r strategaeth genedlaethol i hyrwyddo hyn, a fanna, dwi'n credu, yw un o'r prif wendidau ynglŷn â'r cynlluniau presennol. Byddai cael eglurder ynglŷn â hynny yn allweddol, a deddfwriaeth efallai o gwmpas hynny o ran sut mae ysgolion hefyd yn mynd i symud ar hyd y categori iaith, a disgwyliadau ynglŷn ag ehangu'r ddarpariaeth mewn ysgolion cyfrwng Saesneg, yn yr uwchradd yn bennaf. Felly, dyna fel dwi'n gweld, Alun, un o'r prif heriau i symud hwn ymlaen.

Diolch.

Grêt. Diolch, Clive. Beth mae pawb arall yn ei feddwl? Arwyn.

Dwi'n cytuno. Mae yna ddau beth. Un peth am gwestiwn Alun ydy'r achos a'r effaith o beth sy'n cael ei gyfrif yn gynllun llwyddiannus ai peidio. Ar hyn o bryd, dydy'r berthynas rhwng Llywodraeth ganolog a llywodraeth leol am beth sydd yn cyfrif yn llwyddiannus a'r dal i gyfrif yna—. Os ydych chi'n symud yn llwyddiannus ar hyd y llwybr yma, mewn ffordd, beth ydy'r—mae'n anodd iawn defnyddio'r geiriau—beth ydy'r wobr? A oes yna gyfraniad ychwanegol i'r awdurdodau yna sydd yn mynd ymhellach ar hyd y daith yna?

Mae hynna ar lefel yr awdurdod. I lawr i lefel yr ysgolion, mae'n eithaf clir—a dwi'n cytuno'n llwyr efo Clive—mae'r symudiad o ysgolion lle mae yna lai o Gymraeg yn cael ei siarad, fanna mae'r symudiad angen ei wneud. Fel rhanbarthau a phartneriaethau efo'i gilydd, rydyn ni wedi dod i'r farn bod angen inni gynnig cynnig proffesiynol cenedlaethol rhyngom ni, lle rydyn ni'n gallu adnabod yr arferion gorau, os ydy o'n sir Fynwy, sir Fôn neu lle bynnag ydy o, ein bod ni'n dod at ein gilydd ac yn creu rhaglen genedlaethol. Byddai hynny, mae'n debyg, yn cefnogi'r ysgolion yna sydd efo peth gallu ieithyddol oddi mewn i wneud y symudiad, a'n bod ni'n gallu rhannu'r arferion a'r adnoddau ymhlith ein gilydd ar draws Cymru i wneud y symudiad yna.

Mae'r her y mae Hayden wedi'i nodi nid yn unig yn her i ysgolion lle mae yna ddim ond ychydig o siaradwyr Cymraeg ymhlith y staff, mae'n dod yn fwyfwy o her i ysgolion cyfrwng Cymraeg hefyd yn ogystal oherwydd y prinder o athrawon sydd yn mynychu cyrsiau iaith gyntaf. Felly, mae elfen y gweithlu—. Unwaith eto, efallai bod angen edrych ar annog pobl ifanc i fynd i mewn i ddilyn cyrsiau addysg trwy gyfrwng y Gymraeg, oherwydd mae'n debyg pe bai chi'n edrych—mae Hayden efo mwy o fanylion nag sydd gen i—ar yr uwchradd ar lefel pynciol y Gymraeg, mae hwnna'n her.

Felly, mae yna le i ddod yn dorfol at ein gilydd yn rhanbarthol i roi'r cynnig proffesiynol i rai ysgolion, ond hefyd mae angen marchnata'r byd addysg cyfrwng Cymraeg ar gyfer ein plant a'n pobl ifanc ni sy'n dod drwy'r system hefyd.

Diolch am hynny, Arwyn. Ar y gweithlu, byddwn ni'n mynd i mewn i fwy o fanylder am hynny yn hwyrach ymlaen yn y sesiwn. Mae hynny'n rhywbeth yn sicr y byddwn ni eisiau clywed mwy amdano fe yn hwyrach ymlaen. Diolch am hynny. Oedd Hayden neu Enlli eisiau ychwanegu unrhyw beth? Does dim rhaid i bawb ddod i mewn ar bob cwestiwn o gwbl, ond os oedd unrhyw beth, croeso ichi wneud.

I'd just like to add one point, if I may, just stimulated by what Clive said. If there are some local authority WESPs that are good, then let's learn the lessons from those ones and take a look at what is good and encourage other local authorities to learn from that good practice in terms of further developing their WESPs. Hopefully, that fits in with what Alun's question was there in terms of looking more closely at whether the frameworks are good enough. Let's try to learn the lessons from the better ones.

Okay. I think Heledd wants to come in on this. Heledd.

Can I just ask, on that point, do you think that's enough, because there's enough in terms of sharing best practice and so on, but do you think that will really deliver what's needed here, just sharing best practice, or do we need other tools, as has been suggested, in terms of a better basis in terms of legislation or stronger legislation?

That's my view as well, actually. Local authorities spend enough time sitting around in the Metropole in Llandrindod as it is. Surely, in the last 20 years, they would have learned something from each other.

Hayden, is there anything you wanted to add to that?

Nothing further to add. Actually, my knowledge is the workforce, rather than the detail of the WESPs and the wider aspects—[Inaudible.]

Okay. Thank you, Hayden. Clive.

Ynglŷn â'r ddeddfwriaeth, dwi'n credu bod yna le i gryfhau'r ddeddfwriaeth i hyrwyddo ac i hybu yr ymgais i gael mwy o siaradwyr Cymraeg. Er enghraifft, mae cod ar gyfer ad-drefnu ysgolion a byddai cael deddfwriaeth sy'n clymu unrhyw ad-drefnu ysgolion gyda chynllun strategol y Gymraeg mewn addysg yr awdurdod hynny, i gael y cyswllt yna'n glir, a bod y ddau beth yna'n cydredeg, yn gymorth ac yn abwyd i awdurdodau wneud yn siŵr bod unrhyw gynlluniau sydd ganddyn nhw i agor ysgolion newydd neu i ad-drefnu mewn ffyrdd gwahanol—bod y cyllid yn dilyn yr awydd a'r targedau sydd ganddyn nhw yn eu cynlluniau strategol. Dyna un enghraifft, efallai, lle y gallai deddfwriaeth gynorthwyo a chryfhau effaith y cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg.

Ocê. Diolch am hynna, Clive. Mae'n flin gen i, oherwydd amser, dwi'n ymwybodol nawr y bydd yn rhaid inni symud ymlaen, os ydy Alun yn hapus inni wneud hynny. Felly, gwnawn ni fynd at Heledd Fychan.

Diolch yn fawr iawn ichi, a bore da. Diolch am ymuno â ni heddiw. Dŷch chi wedi cyfeirio at hyn yn barod ym mheth o'ch tystiolaeth, ond dwi jest eisiau deall yn well, os gwelwch yn dda, sut y mae awdurdodau lleol wedi bod yn ymgysylltu â chi fel partneriaid allweddol o ran proses ddrafft y cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg. Ac ydych chi'n meddwl bod y broses yma wedi gwella, neu oes yna le i wella ymhellach? Dwi ddim yn gwybod pwy sydd eisiau mynd gyntaf.

Gwnaf i ddechrau y tro yma. Mae'n debyg ei fod yn fwy perthnasol i ni yn fan hyn yn y rhanbarthau. Amrywiol iawn ydy'r ymgysylltu yna wedi bod. Mae'r cyfrifoldeb statudol, fel dŷn ni'n nodi, am y cynlluniau yma yn gorwedd yn yr awdurdod, ac maen nhw'n tueddu hefyd i ganolbwyntio, fel mae'r fframwaith yn ei wneud, ar yr isadeiledd yn yr ysgolion ac i newid categorïau ysgolion ac i gynyddu'r niferoedd. Mae'n debyg bod hwnna'n un o, os liciwch chi, ffaeleddau'r fframwaith: dŷn ni fel bod angen rhoi'r dewis binary yma, bron iawn, i riant eich bod chi naill ai mewn un math o gyfrwng neu'r llall. Felly, mae hynny'n rhan o gynllunio'r isadeiledd sy'n mynd drwy'r cynlluniau.

Ond i fynd yn ôl i'ch cwestiwn blaenorol chi am gryfhau deddfwriaeth hefyd, os ydych chi'n edrych ar y cwricwlwm newydd ac os ydych chi'n edrych ar y fframwaith gwella ysgolion a gafodd ei gyhoeddi yr wythnos diwethaf, ein rôl ni fel rhanbarthau, yn naturiol, yw cefnogi'r staff yn yr ysgolion, yr athrawon, i gryfhau eu gallu i gynnig profiadau i ddisgyblion drwy gyfrwng y Gymraeg.

Felly, dŷn ni eisiau dod â'r cynllun cenedlaethol yna. Mi ddylai fod hynny wedyn yn gorwedd fel model gweithredol o sut i wireddu'r targedau yma'n fwy amlwg, byddwn i'n dadlau, yn rhai o'r cynlluniau yma'n benodol. Ac i glymu'r ddau beth at ei gilydd, mae'r canllaw sydd wedi dod allan yr wythnos diwethaf—os ydyn ni'n cryfhau'r gofyn ar ysgolion i adrodd ar gynnydd i'r llwybr Cymraeg yn fanno, yn naturiol, wedyn, mae yna le inni ddod â gwaith yr awdurdod a gwaith y rhanbarthau at ei gilydd i fesur cynnydd ac i fedru adrodd i fyny i'r fframweithiau yma i wneud hynny. Ond i ateb y cwestiwn ar ei ben, mae'n amrywiol, a dim ond mewn ychydig iawn o lefydd mae'r rhanbarthau wedi bod yn cyfrannu at y fframweithiau.

Diolch. A oes yna rywun arall eisiau dod mewn? Dwi ddim yn gwybod, Hayden, o ran y gweithlu, ydych chi'n teimlo bod yna ddigon o ymgysylltu a chydweithio efo'r gweithlu?

Where we've had involvement from local authorities in this space, it's been via regional consortia. So, it's generally been consortia getting the local authorities that they work with in their network together, and inviting the EWC to speak and work with them. Some of the consortia have been providing detailed data down to school level in terms of the workforce who are Welsh speakers, who teach through the medium of Welsh, age breakdown, subjects, et cetera, to use for workforce planning locally.

Other work in other consortia, including Arwyn's own one very recently—. We spoke about how the new national website, Educators Wales, and the service EWC now offers on behalf of the Welsh Government in terms of trying to attract people into the profession as teachers and support staff—how we might utilise that working with the different authorities in the north through GwE. So, we have done some work, but it's generally been through consortia, working with the authorities that they're in.

Clive.

Ar lefel weithredol yn yr awdurdodau, dwi'n credu bod y fforymau iaith wedi cael dylanwad mewn rhai awdurdodau o ran ymgysylltu gyda gwahanol randdeiliaid, a dylanwadu ar gynnwys y cynlluniau addysg. Dwi'n credu mai un o'r rhai rŷn ni wedi adnabod fel un o'r rhai clyfar, efallai, yw Casnewydd, yn bendant—y ffordd maen nhw wedi cynorthwyo'r awdurdod i gyflwyno cynllun sy'n deilwng iawn o'r cyd-destun a'r sefyllfa yng Nghasnewydd ar hyn o bryd. Felly, lle mae'r fforymau yn effeithiol, mae hwnna yn gymorth hefyd i sicrhau bod y cynlluniau yma yn addas i bwrpas.

Diolch. Mi fuaswn i'n hoffi clywed gan Enlli. Dwi'n gwybod ei fod ychydig bach yn wahanol o ran yr ymchwil fan yna, ond yn amlwg mae yna rôl bwysig o ran ymchwil a rôl prifysgolion ac ati, sydd yn chwarae rôl o ran addysgu a hyfforddi i'r dyfodol. Ydych chi'n meddwl ein bod ni'n gwneud digon, neu efallai'n colli cyfleoedd o ran gwella darpariaeth cyfrwng Cymraeg oherwydd bod yna ddim digon o gydweithio ac ymgysylltu effeithiol gyda'r holl randdeiliaid, megis prifysgolion?

Mae o'n deg dweud, dwi'n meddwl, fod yna gynnydd aruthrol wedi bod yn yr ychydig flynyddoedd diwethaf o ran y gweithio'n agos sydd yna rhwng prifysgolion ac ysgolion drwy'r consortia ac yn y blaen. Felly, mae yna rwydwaith eithaf cadarn yn datblygu yn hynny o beth, a dwi'n meddwl ei fod o'n allweddol bod hynny yn digwydd. Mae yna brojectau gwahanol yn mynd ymlaen ar hyn o bryd, a beth sydd yn amlwg i mi ydy bod yna lot o wybodaeth, lot o dystiolaeth am effeithiolrwydd rhai dulliau addysgu ac yn y blaen, sydd yn hybu sgiliau iaith yn benodol, gan mai dyna dŷn ni'n ei drafod heddiw, sydd efallai ddim yn rhywbeth mae athrawon yn ymwybodol ohonyn nhw, achos mai athrawon ydyn nhw, nid ymchwilwyr. Felly, dydyn nhw ddim wedi dod ar draws y wybodaeth yna. Mae'n allweddol, dwi'n meddwl, fod y cydweithio yna yn digwydd, ac fel dwi'n dweud, dŷn ni wedi gwella ond mae yna le i fynd ymhellach eto efo hynny. Ac fel dwi'n dweud, ac fe wnaf ei ddweud o eto, dwi yn meddwl bod anghofio am ba mor allweddol ydy sicrhau bod y plant yn hyderus, bod yr agwedd gywir ganddyn nhw a'r cymhelliant ar gyfer ymwneud efo'r Gymraeg yn hollol allweddol os oes yna unrhyw beth o'r cynlluniau wedyn yn mynd i weithio.

Diolch am hwnna, Enlli. Gaf i jest—? Heledd, wyt ti'n hapus inni symud ymlaen?

Ydw.

Diolch. Mae rhai awdurdodau lleol wedi datgysylltu o'r consortia. Sut ydyn nhw, felly—? Pa ddadleuon byddwn ni'n gallu eu gweld o ran sut maen nhw'n ymgysylltu o ran eu data pan maen nhw wedi datgysylltu? Neu sut mae hwnna'n gallu gwella? Oes unrhyw un eisiau—? Ie, Clive.

O ran yr awdurdodau sydd wedi datgysylltu o'u consortia, maen nhw'n derbyn y data—mae hwnna'n ddigon hygyrch iddyn nhw beth bynnag. Fel rŷn ni wedi nodi yn ein hymateb ni, ac fel mae Arwyn wedi sôn, bach iawn o ddylanwad, efallai, mae'r consortia wedi'i gael yn y broses o gynorthwyo'r awdurdodau i roi'r cynlluniau yma at ei gilydd beth bynnag. Felly, dwi ddim yn credu, yn y cyd-destun hyn, ei fod e wedi bod yn anfanteisiol, o beth rŷn ni wedi'i weld beth bynnag.

Ocê. Diolch am hwnna, Clive. Oni bai fod rhywun eisiau dod i mewn, gwnaf symud ymlaen nawr at Buffy Williams. Buffy.

Diolch, Chair, and thank you, all, for joining us this morning. How is the apparent variation in the quality of ambition of the current draft WESPs a cause of concern, and how could this be improved in the future?

Pwy fyddai eisiau mynd yn gyntaf ar hyn? Os oes yna bethau dŷch chi eisiau eu hychwanegu i'r hyn sydd wedi cael ei ddweud yn barod—. Na, dŷch chi gyd yn—.

Wel, jest yn gyflym, mae'r diffyg uchelgais yn adlewyrchu'r awydd gwleidyddol hefyd o ran y cynghorau hynny. Er enghraifft i chi, mae nifer o'r awdurdodau rŷn ni'n teimlo sydd ddim wedi dangos yr uchelgais yna efallai yn ddigon bodlon i lenwi'r llefydd gweigion sydd gyda nhw yn eu hysgolion Cymraeg ar hyn o bryd, heb efallai ystyried pam mae yna lefydd gweigion yn yr ysgolion, ac efallai heb edrych yn ehangach yn eu hawdurdodau am safleoedd sydd yn fwy hygyrch i fwy o ddisgyblion, ac i ystyried rhesymau eraill pam mae'r llefydd gweigion yna yn bod. So, dyna un o'r rhesymau, dwi'n credu, un o'r ffactorau, rŷn ni'n teimlo efallai sydd yn—. Mae'n hawdd iawn jest edrych ar beth sydd ar gael a llenwi'r llefydd gweigion yna, yn hytrach nag edrych yn ehangach ac edrych i weld beth yw'r potensial, beth yw'r cyfleoedd, a dyna dwi'n credu efallai lle mae nifer o awdurdodau ddim wedi cymryd mantais o'r cyfle yma i'r graddau y gallen nhw.

Diolch, Clive. Arwyn.

Dwi'n meddwl, ym mhapur Estyn hefyd, mae Clive wedi cyfeirio yn fanno—mae'r cylch gwleidyddol yn un pum mlynedd, onid ydy? Ac mae nifer o'r awdurdodau, yn naturiol, maen nhw wedi cael eu rhoi at ei gilydd, mae'r ddemocratiaeth leol yn cael ei chreu o fewn clymbleidiau, ac o fewn y clymbleidiau yna, mae yna ffactorau wedyn sydd yn tynnu nhw at ei gilydd, ac mae'n siŵr bod yna linellau eithaf clir nad ydyn nhw am eu croesi hefyd yn ogystal.

Dŷn ni'n gwybod, dros gyfnod o amser, mae'n debyg mai'r maes mwyaf cynhennus sydd yna ym myd addysg ydy agor a chau ysgolion a newid cyfrwng hefyd yn ogystal. Dŷn ni'n gwybod am sawl cyngor sydd wedi dioddef—mae'n dibynnu pa eirfa dŷch chi eisiau ei rhoi—ond wrth osod yn glir y newidiadau; mae yna hefyd, onid oes, nifer o awdurdodau wedi dioddef yn wleidyddol, os dyna ydy'r term priodol yn fan hyn.

Felly, mae yna elfen wleidyddol reit pragmatig sydd angen ei rhoi ochr yn ochr â'r cynllunio strategol yma hefyd. Ac mae 10 mlynedd, onid ydy, yn ddau gyngor, a rydyn ni'n gwybod bod cynghorau yn gallu newid eu harweinyddiaeth o un cyfnod i'r llall, ac felly mae hynny hefyd yn ffactor. Mae'n rhaid i—. Sut ydych chi'n ei dal hi ac yn ei mesur hi? Oherwydd mai ewyllys y bobl sydd yn penderfynu, ond mae hi, yn naturiol, yn ffenomenon gref pan ydych chi'n edrych ar ddeisyfiadau cynghorau gwahanol.

Diolch am hwnna, Arwyn. A oedd unrhyw un arall eisiau dweud unrhyw beth ar hwnna, neu wnawn ni fynd nôl at Buffy? Dwi ddim yn gweld, felly gwawn ni fynd nôl at Buffy.

Thank you. What are the barriers to effective data analysis by local authorities as part of the WESPs' development, and how will Welsh Government and partner bodies support these authorities in the future?

Thanks, Buffy. Enlli, is there anything that you'd like to say on this? I know that your perspective on this is going to be slightly different, but—.

Sori, dwi ddim yn meddwl bod gen i unrhyw wybodaeth ynghylch sut mae'r data yma yn cael eu dadansoddi na dim byd felly.

Ocê. Oedd unrhyw un eisiau dod mewn ar hyn?

Wel, dwi'n credu ei fod e'n ymwneud hefyd â sut rŷch chi'n mesur llwyddiant y cynlluniau yma; o ran y niferoedd sy'n mynd i ysgolion cyfrwng Gymraeg, mae'n hawdd adnabod y niferoedd sydd gyda chi a'r cynnydd, os ydy hwnna'n digwydd. A dwi'n credu ei fod e'n mynd nôl i un o'r pwyntiau gwnaeth Arwyn ar y dechrau: os ydy disgyblion gyda ni wedyn sydd yn mynychu ysgolion Saesneg eu cyfrwng, mae'n anodd mesur y cynnydd maen nhw yn ei wneud, oherwydd bod yna wahanol—. Mae'n anodd dod i farn gadarn ynglŷn ag a ydyn nhw'n siaradwyr Cymraeg neu beidio—y diffiniad roedd Arwyn yn sôn amdano ar y cychwyn, dwi'n credu. A dyna lle mae angen inni efallai edrych ar y continwwm ieithyddol, fel bod un ffordd gyda ni o fesur ac ystyried beth yw medrau ein disgyblion ni, medrau ein pobl ifanc ni, o ran y Gymraeg, yn lle bod yna ddwy haenen a nifer o ffyrdd o edrych ar hwn sydd ddim wastad yn gydlynus. A dyna un o ddyheadau'r cwricwlwm newydd, wrth gwrs, ond dwi ddim yn credu ei bod hi yna eto o ran hynny.

Buaswn i jest yn ychwanegu, Buffy, at beth mae Clive wedi'i ddweud, ei bod hi'n anodd i bobl sy'n dadansoddi data os nad ydyn nhw'n glir ar y diffiniad o beth maen nhw'n trio'i fesur. Felly, nôl i'r pwynt cychwynnol roeddwn i'n ei wneud—a dwi'n meddwl bod hwnnw, efallai, ydy'r diffyg eglurder o ran beth ydy siaradwr, ac mae hynny wedyn yn effeithio ar y dadansoddi. Mae Clive yn sôn am y cwricwlwm; dwi wedi bod yn sôn am y fframwaith gwella ysgolion newydd ac yn y blaen. Mae'n rhaid i'r dogfennau yma siarad â'i gilydd i gasglu y math o wybodaeth rydych chi'n sôn amdani i greu'r darlun o lwyddiant ai peidio i'r cynlluniau strategol.

Felly, rydyn ni'n gorfod gweithio ar lefel wirioneddol meicro yn fan hyn i gael y darlun mawr, sef beth yn union ydy llwyddiannau disgyblion ar y llwybr iaith ym mhob ysgol, sut ydyn ni'n dal, mesur ac yn gwerthuso hynny, a sut ydyn ni'n cymharu hwnna wedyn yn gyson ar draws ysgolion, ar draws awdurdodau a rhanbarthau, fel bod gennym ni'r darlun cenedlaethol wedyn. Ac mi fyddwn i'n cytuno, mae'n debyg, fod gennym ni—. Hynny yw, o bosib, mae angen inni esblygu'r gwaith o'r diffiniad ieithyddol yna. Rydyn ni wedi bod yma dro ar ôl tro ar ôl tro, ond dydyn ni ddim wedi gafael ynddo fo ar lefel genedlaethol i gael y diffiniad yna. Mae yna wastad trafodaethau, mae yna wastad cytundeb ac anghytundeb drosto fo, ond, o gael un continwwm ac un diffiniad, mae pawb wedyn yn yr un cwch, yn gweithio tuag at y miliwn o siaradwyr Cymraeg. Po fwyaf y llwybrau rydyn ni'n eu hollti, rydyn ni wedyn yn ei wneud o'n anodd i ddod â fo at ei gilydd i wneud cyfanwaith. Efallai ein bod ni'n gostwng y bar i rai ac yn codi'r bar i eraill. Mae cael un diffiniad, dwi'n meddwl, yn mynd i fod yn allweddol inni fedru yn wirioneddol ateb y cwestiwn a oes gennym ni filiwn o siaradwyr ai peidio.

Diolch am hynny, Arwyn. Mae'n flin gen i, achos amser, Buffy, ydych chi'n hapus os ydym ni'n symud ymlaen? Grêt. Ocê, diolch yn fawr iawn. Fe wnawn ni symud ymlaen at Sioned Williams.

Diolch yn fawr a bore da. Mae gen i gwpwl o gwestiynau dŷn ni wedi cyffwrdd arnyn nhw drwy'r bore, a dweud y gwir, ynglŷn â monitro ac atebolrwydd, a thema gyson roeddwn i'n ei weld yn y dystiolaeth roeddech chi wedi ei chyfrannu inni oedd y ffaith bod yna gwestiynau—ac rŷn ni wedi'i glywed eto'r bore yma—ynglŷn ag effeithiolrwydd y trefniadau monitro ac atebolrwydd. Rŷch chi wedi sôn ychydig bach am sut mae angen i hynny weithio ar lefel meicro, o ran y fframwaith gwella ysgol ac yn y blaen, ac efallai sut mae angen i hynny fod â dannedd wedyn ar lefel genedlaethol. Felly, mae'n amlwg i fi, o beth rŷn ni wedi'i glywed y bore yma, nad yw'r trefniadau monitro ac atebolrwydd yn ddigon cadarn i gyrraedd yr uchelgais, sydd ddim wastad yn ddigonol o fewn y cynlluniau eu hunain, ond yn sicr ddim o ran uchelgais strategaeth 'Cymraeg 2050', felly pwy yn eich tyb chi ddylai fod yn gyfrifol am ddwyn awdurdodau lleol i gyfrif yn hyn o beth am fethiannau i gyrraedd targedau, am fethu â bod â digon o uchelgais, am fethu â chydblethu eu cynlluniau gyda strategaethau eraill neu bethau fydd yn dod ar eu traws nhw? Sut gallwn ni wneud hwn yn fwy effeithiol?

Pwy sydd eisiau mynd yn gyntaf? Clive.

Mae rôl gan y Llywodraeth, wrth gwrs, i ddod i farn ynglŷn ag a ydyn nhw'n derbyn y cynlluniau fel maen nhw'n cael eu cyflwyno. Dwi'n gwybod bod y drafftiau cyntaf wedi cael eu cyflwyno i'r Llywodraeth a bod yna ailedrych ar nifer ohonyn nhw cyn bod y fersiynau terfynol yn cael eu cymeradwyo, felly mae rôl gan y Llywodraeth, wrth gwrs, o ran hynny. Unwaith mae'r cynlluniau yn weithredol, fel dwi'n ei deall hi, fe fydd pob awdurdod yn adrodd yn flynyddol ar y cynnydd maen nhw yn ei wneud o ran y camau gweithredu yn y cynlluniau, a'r cwestiwn yw pwy sydd yn mynd i fonitro bod y rheini'n cael eu gweithredu a'u cyflawni.

Dwi'n credu efallai fod rôl gyda ni fel yr arolygaeth. Mae yna arolygwyr cyswllt gyda ni ym mhob un o'r awdurdodau yma, ac efallai fydd modd edrych ar y cynlluniau yma, ar yr adroddiadau blynyddol yma, i weld beth yw'r cynnydd a chynnal y trafodaethau yma gyda'r awdurdodau. Bydd hynny'n golygu byddai angen mwy o adnoddau arnom ni, oherwydd does ddim yr adnoddau gyda ni i wneud e ar hyn o bryd, ond mae yna botensial y medren ni ei wneud e a byddai hwnna'n rhan o'n rôl ni efallai yn y llythyr remit yn flynyddol, o bosib. A bydden ni'n gallu cyflwyno hwnna i'r cyhoedd hefyd mewn adroddiad byr. Felly, mae yna botensial y medren ni gyfrannu at y gwaith hwn.

Mae hynny yn sicr, efallai, yn mynd i ateb o ran monitro—beth o ran sancsiynau? Dŷn ni'n gwybod—dŷn ni i gyd yn gwybod; dŷn ni wedi clywed ers 20 mlynedd—dyw'r cynlluniau strategol yma ddim yn ddigonol, a dydyn nhw ddim yn cyrraedd y nod yn lleol nac yn genedlaethol o ran plethu. Felly, beth allwn ni ei wneud amdano fe? Beth yw'r sancsiynau y gallem ni eu cymryd i wneud yn siŵr eu bod nhw'n cyrraedd y nod?

Clive.

Mae cyfalaf ysgolion yr unfed ganrif ar ddeg yn cael ei gynllunio, yn cael ei ddosbarthu, gan y Llywodraeth. Byddai clymu hwnnw gyda'r cynlluniau, fel y dywedais i ynghynt, yn abwyd i'r awdurdodau i wneud yn siŵr bod yna gydlyniad fanna a bod unrhyw ysgol sydd yn agor yn rhan o'r cynllun strategol y Gymraeg mewn addysg yn ei lawnder cyn ei bod hi'n cael ei derbyn. Mae hwnna'n un ffordd o wthio'r maen i'r wal, ond dim ond rhan fach, efallai, fyddai hynny.

Mae'r cwestiwn, Sioned, fath â cwestiwn twrci Nadolig i rywun fath â fi, onid ydy? Ond, yn fan hyn, yn sicr, mae yna rôl glir iawn i Estyn yn fan hyn, yn bersonol, i weithio ochr yn ochr â swyddogion y Llywodraeth, nid yn unig fel ein bod ni'n hyderus o dderbyn y cynlluniau yma, ond hefyd eu bod nhw'n weithredol. Rydych chi'n gallu gweithio i mewn i fframweithiau wedyn, i lawr i fframweithiau arolygu ysgolion, arolygu awdurdodau lleol, ninnau fel rhanbarthau, a sefydliadau addysgol eraill. Felly, mae'r atebolrwydd wedyn yn gweithio trwy'r gyfundrefn addysg ar bob lefel ac yn cael ei ddal, fel roedd Clive yn sôn yn fanna, yn y llythyr cylch gorchwyl mae Estyn yn ei gael yn flynyddol, neu yn yr adroddiadau blynyddol neu adroddiadau yn fan hyn hefyd.

Mae yna elfen arall y byddwn i'n ei awgrymu hefyd, sef bod angen ailedrych ar y grantiau sy'n cael eu derbyn gennym ni a chan yr awdurdodau lleol. Maen nhw'n grantiau sydd yn hanesyddol iawn eu naws a'u natur a'u cyfeiriad, ac mae angen, mae'n debyg—. Yn y trafodaethau rydyn ni wedi eu cael fel rhanbarthau a phartneriaethau, mae angen dod â rheini at ei gilydd i'w ailffocysu, ailgyfeirio. A'r cwestiwn atebolrwydd felly rydych chi'n ei ofyn wedyn ydy, 'Lle sy'n cael y mwyaf o effaith wedyn yn y gyfundrefn?', ac mae'n rhaid i ni dderbyn wedyn ein bod ni'n cael ein dal yn atebol wedyn am y defnydd mwyaf effeithiol o'r cyllid grant yna er mwyn gwireddu'r nod rydyn ni'n siarad amdano fo'r bore yma.

Diolch. Eto, o ran—. Roedd diddordeb gyda fi pan oeddech chi'n sôn am ddeddfwriaeth a sail mewn cyfraith i hyn, achos, yn amlwg, dwi wedi clywed achosion o le mae yna, yn amlwg, wrthdaro rhwng cynllun strategol y Gymraeg a chynlluniau eraill. Dŷch chi wedi crybwyll rhai ohonyn nhw'r bore yma, lle mae cynlluniau, er enghraifft, i agor ysgolion eraill o dan y cynllun unfed ganrif ar hugain yn digwydd, a'u bod nhw'n amlwg yn mynd yn groes i uchelgais neu i nod y cynlluniau addysg Gymraeg strategol. Ond, os nad oes gennym ni ddeddfwriaeth, pwy sy'n mynd i ddal y Gweinidog i gyfrif, ontefe? Fyddech chi'n cytuno â hynny, dyna pam mae angen inni gael—oherwydd y rhesymau gwleidyddol yma dŷn ni wedi crybwyll y bore yma, mae angen inni gael deddfwriaeth yn sail waelodol i hyn?

Clive ac Arwyn yn nodio pen, rôn i'n sylwi.

Wel, dwi'n meddwl bod y pwynt yn un digon dilys, onid ydy, sef bod y Gymraeg yn gyfrifoldeb i bawb. Y perig ydy ein bod ni'n glastwreiddio'r cyfrifoldeb yna ac yn meddwl bod pawb arall yn ei wneud o. Felly, dwi'n meddwl bod angen diffinio fesul sefydliad beth yn union ydy eu cyfrifoldebau nhw a'u cyfraniadau nhw tuag at—. Mae gyda chi tier 1 y Llywodraeth, onid oes, yn diffinio yn union beth ydy'r rôl yn fanna. Wedyn, y tier canol yna, wedyn, mae gennych chi'r awdurdodau, y prifysgolion, colegau addysg bellach, rhanbarthau, Hayden a ninnau ac yn y blaen. Wel, beth yn union ydy rôl pawb yn fanna? Ydy pawb yn cyflawni eu dyletswyddau'n llawn yn fanna er mwyn galluogi wedyn yr ymgysylltu yna ag ysgolion i fedru gwneud yn siŵr bod yna gynnydd yn y ddarpariaeth, cynnydd yn y niferoedd, a chynnydd yn y niferoedd? Mae rôl Estyn i mi yn eithaf clir wedyn, fod pwerau Estyn yn cael eu grymuso i ddal yr atebolrwydd yna ar draws yr haenau gwahanol yn y gyfundrefn. Felly, mae yna le i gryfhau remit Estyn yn edrych ar y gyfundrefn, ond mae yna le hefyd, onid oes, i gryfhau ein bod ni'n hollol glir beth yn union ydy rôl y naill a'r llall yn y daith yma hefyd.

Diolch yn fawr.

Ffantastig. Grêt. Diolch am hwnna. Fe wnawn ni symud ymlaen at Carolyn Thomas.

Good morning. I'm just going to ask you some questions about school categorisation. So, regarding the significance of the new school categorisation guidance, do you believe there are sufficiently robust arrangements in place to ensure local authorities and schools are supported and encouraged to move along the language continuum? And, as witnesses, what role would you anticipate having in school recategorisation processes? And do you believe that the monitoring and accountability framework is sufficient as the new system is established?

Diolch, Carolyn. Plenty to get through there. Who would like to go first on that?

Dwi'n hapus i ddechrau ar y fframwaith newydd. Dwi'n siŵr bod y proffesiwn yn falch o weld diwedd categoreiddio yn y lle cyntaf, ond law yn llaw â hynny wedyn mae'r angen i ysgolion, awdurdodau a rhanbarthau wedyn fod â'r atebolrwydd ac i fod yn dryloyw. Mae yna ddwy flynedd, onid oes, o'r canllaw fel ag y mae o ar hyn o bryd, a dwi'n meddwl, wrth inni fireinio y canllaw wrth i ni fynd yn ein blaenau, medrwn ni roi y cwestiynau rydych chi'n eu codi fel Aelodau y bore yma am yr atebolrwydd, am yr angen i adrodd, fel ein bod ni'n gallu plethu hynny i mewn i'r fframwaith gwella ysgolion newydd fel ei bod hi'n ofynnol wedyn ar i bob corff llywodraethol a phob ysgol adrodd yn flynyddol ar ble maen nhw ar y daith tuag at y filiwn o siaradwyr Cymraeg. Felly, mae o'n dod yn rhan wedyn o fusnes pob ysgol.

Mae o'n dod yn rhan o'n gwaith ni wedyn i gefnogi'r ysgolion hynny ar y daith honno, ac wedyn i arfarnu yn effeithiol ac yn dryloyw fel bod y rhieni'n gwybod beth sy'n digwydd a bod y llywodraethwyr yn glir o beth sy'n digwydd. Rydych chi'n adio hynny i gyd i fyny wedyn ac rydych chi'n cael darlun ar lefel awdurdod a rhanbarthol. Felly, mae yna botensial yn y fframwaith gwella ysgolion newydd i wireddu rhai o'r heriau rydych chi'n eu rhoi y bore yma, sef i gryfhau'r atebolrwydd ac i gryfhau pa mor dryloyw ydy pob ysgol ar y daith honno.

Diolch, Arwyn. Clive.

Dwi'n credu, o ran ein rôl ni, byddai'n rôl y byddai'n cydblethu gyda'r gyfundrefn yna, a dyna sy'n cael ei grybwyll yn fframwaith gwella ysgolion newydd, a byddem ni'n sicr yn gallu rhoi sylw i gategori ieithyddol ysgol yn ein hadroddiadau ni. Os ydy'r ysgolion yna yn y broses drosiannol, mi fyddem ni'n sicr o edrych ar hynny mewn ffordd gymesur a sensitif oherwydd byddai fe'n gyfnod o newid yn yr ysgolion hynny tuag at gategori iaith arall. Felly, ein rôl ni, dwi'n credu, yw edrych ar gyd-destun ieithyddol yr ysgol ac adlewyrchu hynny yn ein hadroddiadau ni fel rhan o'r gyfundrefn atebolrwydd a chydweithio gydag ysgolion, awdurdodau a'r rhanbarthau yn hynny o beth, dwi'n credu.

Diolch. Enlli neu Haydn, oedd unrhyw beth oeddech chi eisiau ei ychwanegu?

Jest i ddweud bod o'n amlwg bod y ffordd rydym ni'n symud yma yng Nghymru efo'r categoreiddio newydd yn debycach i beth sy'n digwydd mewn gwledydd Ewropeaidd eraill. Felly, rydym ni wedi symud i ffwrdd o'r model o ddisgrifio beth sy'n digwydd ar lawr gwlad at fodel lle mae yna ddisgwyl ar yr ysgolion i wneud rhywbeth penodol, ac felly buaswn i'n meddwl bod yr atebolrwydd a'r monitro yn mynd i fod yn haws.

Grêt, diolch. Diolch, Enlli. Carolyn, ydych chi'n hapus i ni symud ymlaen?

Sorry, can I just ask another question—

Yes, of course.

—which is on categorisation? For example, in north Wales, in north-west Wales, because you're immersed in the Welsh language and it's all around you, it's so much easier to learn outside of school and to pick it up and have confidence to speak it, whereas, in north-east Wales, they're building more facilities for young children to learn through the Welsh language now, using that twenty-first century school funding, and I see children coming through primary schools speaking the Welsh language, but just encouraging them to go into high school and to continue with that Welsh-medium language education is really difficult. It's a confidence thing, I believe, when they get to high school, and it's not around them as well, so it's really, really hard. So, what do you think we can do regarding that? That's something that I always ask. I spent two years in Italy and I, eventually, learnt Italian because it was just around me, but it's really hard, isn’t it, to learn from textbooks?

Yes. You need to be immersed, like you say, don’t you?

You need the immersion. I think that’s going to be an issue, getting over that confidence issue, and carrying it on into adult life.

Absolutely. Thank you for that, Carolyn. Enlli, you had your hand up—you wanted to come in.

Yn y cyd-destun yna, wrth gwrs, mae yna wahanol fodelau sydd yn gallu cael eu hymgorffori o fewn y categorïau iaith yma. Felly, mae’r model CLIL yn rhywbeth dydyn ni ddim wedi bod yn archwilio yn ormodol yng nghyd-destun Cymru, ond mae cyfle i rai plant fedru parhau i gael rhai pynciau trwy gyfrwng y Gymraeg. Mae’r model trawsieithu yn rhywbeth rydyn ni wedi cychwyn yma yng Nghymru, ond dydyn ni ddim wedi ymgorffori trawsieithu'n glir iawn yn ein systemau addysg. Beth mae trawsieithu’n caniatáu i rywun wneud ydy addysgu plentyn trwy'r iaith sydd gryfaf iddyn nhw, ond hefyd roi profiad o iaith arall i gyfoethogi, ac yn y blaen. Felly, mae yna bethau y medrwn ni wneud yn y sector addysg cyfrwng Saesneg er mwyn sicrhau bod y plant yn cael mwy o barhad ieithyddol.

Diolch am hynna, Enlli. Oes unrhyw un arall eisiau dod i mewn ar hynna, hefyd? O ran dilyniant fel rhan o'r WESPs, ydy hynny'n ddigon cadarn? Clive.

At ei gilydd, mae dilyniant o ysgolion cyfrwng Cymraeg i ysgolion uwchradd Cymraeg yn y dwyrain, fel petai, yn gadarn iawn. Felly, dwi ddim yn credu mai dilyniant yw’r issue, i fod yn onest gyda chi. Mae canran uchel o blant yn dueddol o drosglwyddo o'r cynradd i'r uwchradd cyfrwng Cymraeg yn yr ardaloedd hynny.

Diolch am hynna. Oni bai bod rhywun arall eisiau dod i mewn—

Thank you very much for that question, Carolyn. That was really helpful. Thank you.

—fe wnawn ni symud ymlaen yn olaf at Hefin David. Dwi’n gwybod bod rhai pwyntiau am y gweithlu wedi cael eu gwneud yn barod, ac felly byddwn ni nawr yn edrych ar hyn mewn mwy o ddyfnder. Hefin.

Yes, I really wanted to ask, I suppose—it has been touched on throughout the meeting—is there anything additional you'd like to say about equipping the workforce to deliver by 2050? Are there any additional challenges that haven’t been mentioned already that you'd like to add for our inquiry?

Cyn i unrhyw un ddod mewn, dwi'n gwybod, Arwyn, eich bod chi angen gadael ymhen dwy funud. Enlli, ydych chi'n meindio os ydyn ni'n jest mynd at Arwyn yn gyntaf? Ydy hynny'n ocê?

Arwyn, you can have your final few moments.

Diolch, Cadeirydd. Dwi’n meddwl, o ran cynllunio tymor hir, rydyn ni angen y bobl yma yn yr ysgolion fory nesaf, ac rydyn ni’n sôn am gynllunio tymor canol a thymor hir yn fan hyn. I ategu'r pwyntiau roeddem ni'n gwneud yn gynharach, mae'n hawdd i ni feddwl bod yna ddigon o athrawon yn y sector cyfrwng Cymraeg, ond mae'r sector cyfrwng Cymraeg hefyd dan bwysau, yn enwedig yn yr uwchradd. Felly, mae gwirioneddol angen marchnata, mae gwirioneddol angen edrych ar wneud y sector yn fwy deniadol, mae’n bosibl y bydd yn rhaid i ni edrych ar fwrsariaeth ariannol i ddenu myfyrwyr i mewn i'r agweddau yma. Mae'n bosibl mai'r lle gwaethaf y gallem ni gyrraedd ydy ein bod ni'n cryfhau'r atebolrwydd o gwmpas y cynlluniau, o gwmpas yr ysgolion, yr awdurdodau, a ninnau, ac yn y blaen, ond nad oes gennym ni'r gweithlu i fedru'n wirioneddol rhoi'r gwaith yma ar waith. Medrwn ni ddadlau am ddeddfwriaeth, medrwn ni ddadlau am ddiffiniadau, ond os nad ydy'r bobl gennym ni i'w wneud—. Hwnnw, mae'n debyg, ydy’r prif ffactor yn y maes yma, sydd angen i ni wirioneddol fuddsoddi ynddo fo wrth i ni fynd yn ein blaenau.

Diolch am hwnna, Arwyn.

Delyth, can I just ask Enlli directly about the pipeline of academics able to deliver Welsh-medium education, and whether that is sufficient, because there's going to be a blockage there, isn't there?

Ie, dwi’n mynd i wneud rhywbeth tipyn bach yn ddadleuol, efallai, ond dwi’n meddwl ei bod hi'n bwysig codi’r pwynt yma. Dwi’n gwybod bod addysg uwch a hyfforddiant athrawon mewn addysg uwch wedi mynd drwy chwyldro yn lled ddiweddar, ond buaswn i'n licio gweld chwyldro arall lle rydyn ni'n edrych ar achredu cyrsiau hyfforddiant athrawon sydd yn darparu athrawon i fod yn athrawon cyfrwng Cymraeg yn benodol, yn wahanol i sut ydyn ni'n hyfforddi athrawon yn gyffredinol. Ac mae yna resymau dros hynny. Yn gyntaf, wrth gwrs, mae pob athro da yn mynd i fod yn athro sydd yn gwybod lot o bethau am wahanol agweddau o blentyndod, o ddatblygiad, o ddysgu, ac yn y blaen. Ond, beth rydyn ni'n gweld dro ar ôl tro ydy bod athrawon sydd yn dod i sefyllfa addysg cyfrwng Cymraeg, mae beth maen nhw wedi ei wneud, efallai, mewn un ysgol cyfrwng Cymraeg, efallai o fewn yr un sir, yn wahanol iawn mewn sefyllfa arall, ond efallai nad ydy'r athrawon yna wedi cael y cefndir a'r hyfforddiant i fedru ystyried, 'Ocê, beth ydw i'n cael gwneud? Beth ddylwn i wneud yn wahanol yn fan hyn?'

Dwi'n teimlo bod yna ryw ddisgwyl, dwi'n meddwl, gan bobl yn rhyngwladol, mewn sefyllfaoedd ieithoedd lleiafrifol eithaf llwyddiannus fel y Gymraeg, fod ein hathrawon ni yn cael rhyw fath o hyfforddiant arbenigol. Dyna ydy'r disgwyl. Mae pobl yn holi, 'Sut ydych chi'n hyfforddi eich athrawon i fod yn athrawon arbenigol sydd yn gwybod beth i'w wneud mewn cyd-destun lle maen nhw'n addysgu drwy gyfrwng sydd ddim yn iaith naturiol i nifer o'r plant? A'r ateb ydy, 'Wel, dydyn ni ddim.' Ac felly, dydy'r athrawon ddim yn gwario tair blynedd yn ystyried y materion hynny yn ddwys iawn, iawn, iawn, a hefyd wedyn efo'r holl wybodaeth gefndirol sydd yn bwydo i mewn i'r math o bethau sy'n angenrheidiol o fewn pethau fel WESPs ac yn y blaen, er mwyn i'r rheini gael eu gwireddu yn effeithiol. Felly, mi fuaswn i'n dadlau bod angen ailedrych ar sut ydyn ni'n hyfforddi athrawon i fod yn athrawon cyfrwng, a hefyd sut ydyn ni'n hyfforddi athrawon sydd yn siarad Cymraeg ac sydd yn medru datblygu elfen y Gymraeg mewn ysgolion cyfrwng Saesneg hefyd. Dydw i ddim yn teimlo, yn bersonol, fod y cyrsiau sydd gennym ni ar hyn o bryd yn gwireddu hynny.

Ond, i fynd yn ôl at yr elfen yna o ddenu pobl i'r proffesiwn, drwy wneud rhywbeth felly, efallai fod yna fodd hefyd o farchnata'r ffaith bod athrawon cyfrwng yn athrawon arbenigol, ac efallai fod yr elfen arbenigol yna yn dod â mwy o fri a statws, efallai, i'r proffesiwn. Ond, yn sicr, dwi yn meddwl ei bod hi'n amser inni edrych eto ar sut ydyn ni'n achredu neu sut ydyn ni'n cynllunio'r cyrsiau yn ein prifysgolion ar gyfer hyfforddi athrawon.

Grêt. Hefin.

Can I just say there—? Just a question that follows on from that: are there enough trainers to train? Are there enough academics proficient in the Welsh language to deliver this? I know from my experience as an academic, where you've got shortages in certain subjects you can recruit from abroad, you can recruit from England; you can't do that in these circumstances. So, are there sufficient experts to teach the teachers?

Y ffordd rydyn ni'n hyfforddi athrawon ar hyn o bryd ydy balans rhwng yr academyddion o fewn y prifysgolion ac athrawon ar lawr dosbarth. Felly, mae yna gynnydd yn hynny o beth, o ran bod yr hyfforddeion yn cael y fantais o gael elfennau wedi eu haddysgu gan athrawon sydd allan yna. Felly, mae hynny'n rhoi mwy o sgôp, ond, na, does gennym ni ddim digon, ac mae angen denu mwy o bobl i mewn i'r proffesiwn o fewn y prifysgolion hefyd.

I just wonder if there is sufficient capacity within the existing number of Welsh language speakers who are able to deliver that level of workforce at the training level. That's the key problem, isn't it? It's a vicious cycle.

Ie, ond hefyd dwi'n meddwl ei bod hi'n allweddol bod hyfforddeion sydd yn siarad Cymraeg yn clywed gan arbenigwyr sydd ddim yn siarad Cymraeg am y pethau maen nhw'n arbenigo ynddyn nhw. Ond, mae'r mater bod y myfyrwyr eu hunain yn cael eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg neu'n cael gwneud eu hasesiadau ac yn y blaen drwy gyfrwng y Gymraeg yn fater sydd bach yn wahanol. Felly, mae yna ffyrdd o'i gwmpas o.

Chair, do you mind if I—? Clive wanted to come in. Okay.

It was on another point, Hefin. If you want to finish your question, I'll come in afterwards.

I'm happy to move on now.

Yn fy marn i, efallai byddai integreiddio elfennau o hyfforddiant y cynllun sabothol fel rhan o hyfforddiant cychwynnol athrawon yn help i greu mwy o siaradwyr ar eu taith i fod yn athrawon, a'i fod e'n gymhwyster sydd ar gael i unrhyw un sydd am ddysgu yng Nghymru—eu bod nhw'n gallu cael y cyfle yna fel rhan o'u hyfforddiant cychwynnol.

Hefin, what were you going to ask?

I was just going to go on to the additional learning needs question, and also subject specialisms.

Hefin, just before we do, I think Sioned wants to come in on that.

A gaf i jest ddod mewn ar y pwynt yna roedd Hefin wedi ei godi? Un peth dwi wedi clywed gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol—. Rŷm ni'n gwybod bod yna brinder arbennig o ran athrawon sy'n medru dysgu gwyddorau a mathemateg drwy gyfrwng y Gymraeg, ac, wrth gwrs, rŷm ni'n gwybod hyd yn oed mewn nifer fawr o ysgolion cyfrwng Cymraeg dyw'r pynciau yna ddim yn cael eu dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg o ran Safon Uwch. Felly, beth hoffwn i wybod yw a yw Enlli neu rywun arall yn teimlo bod hynny angen cael ei ddatrys os ydym ni'n wirioneddol eisiau mwy o athrawon sy'n medru wedyn gafael ar y pynciau yma i lefel cwrs gradd, ac wedyn hyfforddi i fod yn athrawon.

Os caf i ymateb ar hynna, y perygl hefyd weithiau ydy ein bod ni'n 'seilo-io' ieithoedd. Efallai bod yna athro fyddai'n gallu, efallai ddim yn hyderus iawn, addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg ac yn ffafrio addysgu gwyddorau drwy gyfrwng y Saesneg. Ond efallai bod yna ffyrdd o ddysgu'n ddwyieithog fel bod y disgyblion, o leiaf, yn teimlo'n hyderus yn gallu trafod y pwnc yn y naill iaith neu'r llall ac yn gallu gwneud y dewis yna, neu'n gallu pigo i fyny ar y Gymraeg pan mae yna brinder ar gyfer y Gymraeg. Felly, dwi'n meddwl bod eisiau edrych ar sicrhau, os ydym ni yn addysgu drwy gyfrwng y Saesneg i fyfyrwyr neu ddisgyblion sy'n gallu siarad Cymraeg, eu bod nhw'n cael eu hybu i ddatblygu eu Cymraeg yn gyfochrog â'r Saesneg, ac yr un fath y ffordd arall—pan maen nhw'n cael eu haddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg, eu bod nhw hefyd yn teimlo'n hyderus i fod yn gallu trafod eu pwnc yn Saesneg fel bod y dewis iaith yna ar gael iddyn nhw wedyn.

Grêt. Diolch am hynna, Enlli. Nôl atoch chi, Hefin.

Diolch. The Coleg Cymraeg Cenedlaethol does a fantastic job, but what I've witnessed is that academics are spread far and thin because of the amount of subject expertise they've got to have. But that is the root, I think, of the Coleg Cymraeg Cenedlaethol. With regard to specialisms, which follows on from that point, if we're going to go deep and provide the kind of specialisms you need to deliver ALN education, for example, which is very close to my heart, that is the biggest challenge, isn't it, to deliver that expertise in Welsh over a period of time. How do you address that? How is that going to be resolved? Because that narrow and deep expertise is very hard to deliver.

Eto, dwi'n meddwl ein bod ni'n dueddol o feddwl mewn seilos, onid ydym, yn ieithyddol? Pan fo rhywun yn astudio drwy gyfrwng y Gymraeg yn y brifysgol, unrhyw bwnc, y tebyg ydy eu bod nhw'n mynd i ddarllen lot yn Saesneg achos does yna ddim digon wedi cael ei ysgrifennu yn y pynciau yna yn Gymraeg. Felly, yr un egwyddor ydy o. Os oes yna rywun efo arbenigedd sy'n gallu sefyll o flaen y myfyrwyr a thrafod yr arbenigedd yna efo nhw, maen nhw dal yn gallu astudio drwy gyfrwng y Gymraeg, ond eu bod nhw'n clywed ac yn cael buddiannau o glywed yr unigolyn yna yn trafod efo nhw. Felly, mae yna dipyn bach o hyblygrwydd angen digwydd hefyd—hyblygrwydd ieithyddol—er mwyn i ni fedru elwa o'r profiadau yna tra hefyd yn peidio â llesteirio ar y cyfle i'r myfyrwyr yna fedru parhau i astudio drwy gyfrwng y Gymraeg a datblygu eu sgiliau Cymraeg nhw yn yr un ffordd.

Hayden, I think you wanted to come in as well.

Yes, please. Hefin, you are absolutely right, and we've got the workforce data to confirm this. I think it's no secret either that when you look at STEM subjects, when you look at ALN, you're going down to very, very small numbers of applicants for any job. If they're Welsh medium, you're very, very narrow. So, you're absolutely right, these are the challenges for us in terms of Welsh language. It's pretty well documented, and we've seen that pattern over the years. As I say, even at the global level, as I said earlier, the total number of Welsh-speaking teachers, and those able to teach through the medium of Welsh, despite great work from the coleg and elsewhere over the years, we haven't seen those numbers increase. So, this is why the new 10-year plan from the Welsh Government is good. There will be no magic bullet to fix this. It needs a concerted effort. But what Arwyn said earlier in terms of the here and the now, as well as the medium term and the long term, is really relevant, because some of the initiatives we're looking to move forward in Wales need those extra Welsh-speaking teachers now. With professional roles, it's a competitive market; my organisation, and many others in Wales, want Welsh speakers, and we always struggle to get them. So, we're fishing in a very competitive market in the short term, I'm afraid.

Hefin, is there anything else you wanted to ask?

Just to throw this out there, is there an argument for pay differentials and higher pay for that expertise?

I'll go to Hayden first, and then Enlli wants to come in.

I think it was Arwyn who mentioned incentivisation earlier, and that's something that does happen. There's lots of options on the table. I'm not going to answer the question directly, but I think we need to explore all of the options.

Roeddwn i'n jest yn mynd i ddweud, os ydyn ni'n galw nhw'n athrawon arbenigol, yna efallai bod yna le i fedru rhoi'r cyflog uwch yna.

Ocê. Hefin, ydych chi'n hapus i ni orffen gyda hwnna? Ie. Grêt.

Dwi'n gwybod roedden ni wedi mynd ychydig drosodd gyda'r amser; rydyn ni wir yn gwerthfawrogi'r ffaith eich bod chi wedi rhoi'r amser ychwanegol yna i ni. Bydd transgript o'r hyn rydych chi wedi'i ddweud yn cael ei ddanfon atoch chi i chi wirio, a dwi'n siŵr efallai bydd yna rai pethau byddwn ni eisiau dilyn lan gyda chi mewn ysgrifen. Ond diolch yn fawr iawn am eich amser; rŷn ni wir yn ei werthfawrogi fe, a dŷn ni'n edrych ymlaen at gario ymlaen gyda'r gwaith pwysig yma ar yr ymchwiliad. Diolch eto i Sioned a Buffy am fod gyda ni hefyd. Diolch yn fawr iawn.

Byddwn ni fel pwyllgor yn symud ymlaen at nodi papurau nawr. Felly, i'r tystion, diolch yn fawr iawn. Thank you so much.