Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee

Fel arall, gaf i groesawu ein tystion atom ni y bore yma? Diolch o galon i chi am ymuno efo ni, a diolch hefyd i'r rhai ohonoch sydd wedi cyflwyno tystiolaeth ymlaen llaw, sy'n fuddiol iawn i ni. Gaf i ofyn i chi i gyflwyno eich hunain, os gwelwch chi'n dda? Os caf i ddechrau efo Ioan, sydd yn yr ystafell.

Bore da. Ioan Rhys Jones, ysgrifennydd cyffredinol UCAC—Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru. Diolch.

Diolch yn fawr iawn. A gaf i fynd, rŵan, at y sgrin, os gwelwch yn dda? Siôn.

Siôn Amlyn, swyddog achos a pholisïau, NASUWT Cymru.

Diolch yn fawr iawn. Ac yn olaf—.

Eithne Hughes. I'm the director for the Association of School and College Leaders Cymru.

Diolch o galon i chi, a diolch am ymuno, fel y gwnes i sôn. Rydyn ni rŵan yn mynd yn syth at y cwestiynau, ac rydyn ni'n dechrau'r bore yma efo cwestiwn gan Alun Davies.

Diolch i chi. Nawr, WESPs ydy'r prif ffordd sydd gyda ni o ddatblygu addysg drwy gyfrwng y Gymraeg—dyna'r fframwaith sydd gyda ni. Ydyn nhw'n gweithio?

Fe wnaf i gychwyn, efallai. Ydyn, ar y cyfan, ac maen nhw'n sicr yn welliant ar yr hyn a fu. Wrth gwrs, mae yna sawl cwestiwn yn codi o'r WESPs, ac mae yna sawl cwestiwn yn codi gennym ni o ran y drafftiau rydyn ni wedi eu gweld. Yn amlwg, dwi'n ymwybodol bod y Llywodraeth wedi bod yn cydweithio efo'r awdurdodau i'w mireinio nhw ac i'w gwella nhw. Ond does yna ddim dwywaith bod angen strwythur mwy pendant, mwy clir, sydd am roi arweiniad i ysgolion, rhoi arweiniad i athrawon, ac rydym ni'n edrych ymlaen yn hynny o beth i weld beth fydd cynnwys y Papur Gwyn yn y gwanwyn o ran Deddf addysg Gymraeg. Mae yna wendidau, o'r drafftiau rydyn ni wedi eu gweld—diffyg ymdriniaeth o ddata, diffyg ymdriniaeth o ddata ar lefel leol, diffyg wedyn o ran mapio. Mae yna gwestiynau'n codi o ran uchelgais yr awdurdodau. Ac mae'n amlwg bod yna issues penodol o ran datblygu'r ddarpariaeth o fewn ysgolion cyfrwng Saesneg ac ymrafael â chymwysterau yn llawn. Ond, ar y cyfan, mae'r modd yma o weithredu yn welliant mawr ar yr hyn a fu yn y gorffennol.

Diolch yn fawr iawn. Os cawn ni ofyn, Siôn, gawn ni ddod atoch chi? O, na, mae yna law i fyny gan Eithne.

Yes. I'd like to reinforce what's been said. We see that there is definitely an improvement in the outline of the new preparation for this provision, and some of the aims are aspirational, it has to be said. We do feel that there needs to be much more emphasis on supporting English-medium schools, in terms of developing the strategy, because that is where we will get to the million learners. Now, that is clearly in there, but from ASCL Cymru's viewpoint, it doesn't have sufficient emphasis in order to foreground that as part of the strategy towards actually delivering this aspirational plan.

I would also say that we do need to have further data around the teacher supply. We don't see individual subject data in the methodology of calculations, and we also don't see the specific numbers in terms of the ability of that workforce to teach Welsh. If we're going to actually build on this incredibly important agenda item, we need to have solid foundations that are based on evidence. If we don't have that planning, then we will struggle to actually get teachers in the classroom who can teach through the medium of Welsh, and that's a fairly obvious point. The question was: are they working? What my members tell me is that they are working in part, but it is not actually compelling and consistent right across the country. There are some excellent pieces of work that local authorities are doing at the moment to support schools in realising this plan, but they too are hard pressed, resources are limited, and therefore there is an issue also around resourcing this vital element. Thank you.

Diolch yn fawr iawn. A Siôn.

Ie. Heb ailadrodd y sylwadau dwi'n eu hategu, sydd wedi cael eu dweud yn barod, felly, rydyn ni'n gweld bod yna dair agwedd, mewn ffordd, i'r ateb: mae gennych chi, yn amlwg, amrywiaeth yn safon y WESPs eu hun, sydd yn creu amrediad o broblemau unigryw gwahanol. Ac mae gennych chi hefyd ysgolion, neu mae bron bob ysgol, allwch chi ei ddweud, yn cychwyn ar y daith yna o lefydd gwahanol, yn dibynnu ar lle maen nhw yn barod, felly. A'r drydedd agwedd, wrth gwrs, hefyd, ydy y gefnogaeth neu'r adnoddau dynol sydd eu hangen i fedru cyflwyno, neu helpu'r ysgol i gyflwyno, y WESP, datblygu'r daith wrth weithredu'r WESP yna. Er enghraifft, yr athrawon bro, yr athrawon oedd yn mynd rownd ysgolion yn cefnogi'r Gymraeg, felly—oherwydd y toriadau i'r grantiau yn 2015, mae yna ddirywiad wedi bod o gwmpas y wlad yn yr arlwy yna. Ac mi oedd hwnna, wrth gwrs, yn help mawr i ysgolion fedru delifro gofynion y WESP yn yr awdurdod. Felly, yn gyffredinol, fel mae Ioan wedi'i ddweud, maen nhw yn gweithio, maen nhw yn datblygu ymlaen. Ond, fel mae'r corff yma eisoes wedi sylwi, mae yna amrywiaeth yn y safon, a'r cyflymder ame ysgolion, efallai, ar y daith, ond dwi'n meddwl bod hynny oherwydd, efallai, y tri rheswm dwi wedi tynnu'ch sylw chi atyn nhw yn fanna felly.

Diolch ichi. Alun.

Diolch ichi am hynny. Dwi'n synnu at eich atebion, i fod yn hollol onest â chi. O'm profiad i, dwi ddim yn siŵr eu bod nhw yn gweithio. Rydych chi i gyd wedi sôn amboutu amrywiaeth yn safon y WESPs. Mae hynny'n awgrymu i fi fod yna broblem. Dylai ddim fod amrywiaeth ar draws y wlad. A dwi'n cofio, fel Gweinidog, yn gyrru rhai nôl achos doedden nhw ddim yn ddigon da, a ddylai'r Llywodraeth ddim fod mewn sefyllfa o wneud hynny. Dwi hefyd ddim yn credu bod yna ddigon o gydweithio rhwng awdurdodau. Os ydych chi'n edrych ar Flaenau Gwent, er enghraifft, mae gyda ni ysgol newydd yn agor yn Nhredegar, ysgol gynradd, ond ble mae'r cydweithio i sicrhau bod yna lwybr newydd ar gyfer ysgol uwchradd? Ac o'm profiad i, efallai—. Mr Jones, rydych chi'n dweud eu bod nhw'n well na beth oedd yn eu lle; buaswn i'n gobeithio am fwy na hynny os ydyn ni'n mynd i gyrraedd y targed o filiwn o siaradwyr yn y wlad yma. So, gaf i ofyn ichi fynd nôl at eich atebion chi a dweud ble mae cryfder y WESPs a beth yw gwendidau y WESPs, fel maen nhw?

Reit. Ocê. Mae'n rhaid ifi ddweud, rydyn ni'n cydweithio'n agos â'r awdurdodau ar lefel leol, ac mae yna ysbryd amlwg yna i lwyddo ac i symud addysg Gymraeg yn benodol yn ei blaen.

Ond rydyn ni'n gwybod dydy hynny ddim yn wir ym mhobman.

Rydyn ni'n ymwybodol nad ydy'n wir ym mhobman. Rydyn ni hefyd yn ymwybodol mai dim ond drafftiau rydyn ni wedi'u gweld, i bob pwrpas, a dwi ddim yn siŵr beth ydy'r trafodaethau sy'n digwydd hefo'r Llywodraeth wedi hynny. Ac mae gennyn ni sefyllfa, wrth gwrs, lle—. Allwn ni ddim beirniadu yr hyn sydd wedi digwydd. Dwi'n deall bod y Gweinidog wedi derbyn pob un o'r WESPs yma—

Erbyn hyn, ie.

—felly dwi'n cymryd eu bod nhw yn edrych i weld bod yr uchelgais a'r mapio yna'n glir. Rydych chi'n gofyn i mi am wendidau. Yn gyffredinol, mae yna wendidau o ran natur y data sy'n cael eu cyflwyno ynddyn nhw. Yn aml iawn—neu mewn rhai awdurdodau, er enghraifft—mae yna bwyslais ar yr hyn maen nhw'n gobeithio ei wneud. Dydy'r cynllunio ddim digon clir yn hynny o beth. Mae yna ddiffyg data a diffyg mapio ar lefel lleol. Rydych chi wedi sôn am Flaenau Gwent yn fanna. Dydw i ddim yn adnabod Blaenau Gwent cystal â hynny, mae gen i ofn. Dwi wedi chwarae rygbi yna sawl gwaith, ond—

Gobeithio eich bod chi wedi colli.

[Chwerthin.] Ond beth sydd gennym ni ydy'r sefyllfa yma lle, o fewn siroedd, mae yna ysgolion amrywiol, ac, ar lefel lleol, dydy'r mapio yna ddim yn digwydd o ran y WESPs, ac mae hynny'n bryder oherwydd mae yna wendidau mawr mewn rhai ardaloedd o sir i sir. Felly, mae angen mireinio hynny, yn sicr.

Mae rhai WESPs, dydyn nhw ddim yn ddigon uchelgeisiol. Mae yna rai lle maen nhw'n cyfeirio at y targedau mwyaf heriol, ac mae gennych chi sefyllfa wedyn lle does yna ddim blaengynllunio manwl iawn yn digwydd er mwyn targedu'r targedau uchaf. Dwi yn gweld gwendidau mawr yn ddaearyddol hefyd. Mae yna wendidau mawr o ran symud agweddau ar y WESPs ymlaen. Fe wnaf i gyffredinoli gan ddweud, yn y gorllewin, does yna ddim ystyriaeth lawn yn cael ei roi o ehangu'r ddarpariaeth o ran cymwysterau yn y Gymraeg. Yn y dwyrain, rydyn ni wedi sôn amdano fo eisoes: mae yna dueddiad i feddwl, 'Rydyn ni'n darparu addysg Gymraeg. Rydyn ni'n agor ysgol newydd cyfrwng Cymraeg', ac mae yna anwybyddu wedi bod, o'r hyn rydyn ni wedi'i weld mewn sawl awdurdod, o'r angen i ddatblygu'r Gymraeg o fewn y sector cyfrwng Saesneg. Fel mae Eithne eisoes wedi sôn, dyna lle rydyn ni am gyrraedd y filiwn o siaradwyr. Mae yna gwestiwn yna wedyn, os ydych chi'n gofyn i mi yn bersonol, ydy gofynion y Llywodraeth a gofynion y WESPs yn ddigon radical. Dwi ddim yn gweld bod yr hyn sydd gennym ni, os sôn am dargedau ydyn ni, yn mynd i fod yn ddigon i gael miliwn o siaradwyr. Dydy o ddim yn ddigon. Mae'n rhaid—

Wel, dyw'r WESPs ddim yn gweithio, then. Os ydyn nhw'n ffordd o gyrraedd, o'n galluogi ni i gyrraedd, y targed o filiwn o siaradwyr, ac rydych chi'n dweud dydyn nhw ddim yn ddigon radical—a fuaswn i ddim yn anghytuno gyda hynny, gyda llaw—ond, os dyna yw eich barn chi, mae'n amlwg i mi dyw'r WESPs ddim yn ffit.

Mae yna ddau ogwydd i hyn, wrth gwrs: mae'r ochr wleidyddol—ac mae angen inni fod yn ofalus iawn o sut rydyn ni'n troedio yn hyn. Rydych chi, dwi'n credu, o'r un farn â ni am sawl agwedd o hyn. Y broblem ydy rydyn ni'n sôn am lefel awdurdod lleol. Mae yna un awdurdod, dwi'n ymwybodol, yn y de-orllewin, sy'n mapio pob ysgol yn unigol, ac maen nhw'n dechrau trafod y llwybr ymhen 10 mlynedd. Efallai fod yr awdurdod yna'n ffodus bod yna weithlu yna sy'n medru'r Gymraeg ac yn gallu symud ymlaen, ond, inni gyflawni miliwn o siaradwyr, mae'n rhaid i'r arweiniad ddod yn ganolog. Mae'n rhaid i'r Llywodraeth gynllunio ar lefel cenedlaethol. Felly, mae hwnnw'n gwestiwn gwahanol, dwi'n meddwl, i sut mae'r awdurdodau'n ymateb. Hynny ydy, mae cynllunio'r gweithlu'n bryder mawr i ni. Mae yna wendidau ar hyn o bryd. Mae yna gaps yn y ddarpariaeth. Mae yna rai pynciau cyfrwng Cymraeg yn enwedig yn ddiffygiol. Mae athrawon Cymraeg yn issue mawr—

Ie, dwi'n deall hynny.

Dwi'n gwerthfawrogi bod hwn yn bwynt pwysig iawn, ond dwi eisiau clywed gan dystion eraill, ac mae gennym ni amryw o gwestiynau. Ond diolch yn fawr iawn. Roedd hwnna'n bwysig i fynd ar ei ôl. Gaf i ofyn a oedd yna unrhyw bwyntiau ychwanegol roedd unrhyw un eisiau eu hychwanegu o'r tystion? Siôn.

Dau beth, mewn ffordd. Hynny ydy, os mai'r farn yw dyw'r WESPs ddim yn gweithio, mae yna ddau agwedd iddo fo: un ai bod y WESPs eu hunain yn ddiffygiol, fel mae'r drafftiau sy'n cyrraedd y Llywodraeth yn awgrymu eu bod nhw, neu fod yr isadeiledd yn yr awdurdod ar gyfer delifro beth mae'r WESPs, neu'r isadeiledd yn yr ysgol, ei angen i ddelifro'r WESPs hefyd yn ddiffygiol. Felly, mae angen cyfarch y ddwy broblem yna. Un o'r problemau sydd gennych chi efallai fuasai'r pwyllgor angen ei hystyried ydy bod gennych chi'r ffaith bod LMS yn golygu bod gennych chi lywodraethwyr mewn ysgolion ac, wrth gwrs, mai nhw sy'n teyrnasu yng nghyd-destun beth mae'r ysgol yn ei fabwysiadu i'w wneud ac yn y blaen. Felly, os oes yna ryw fath o arafwch, ddywedwn ni, yn natblygiad neu'r cyflymder mae'r WESPs yn cael ei ddatblygu sydd ddim yn ddigonol i fedru cyrraedd y targed, efallai fydd yn rhaid edrych ar fireinio sut mae y gorchymyn neu'r gorchmynion yma gan yr awdurdodau yn gallu cael eu mabwysiadu gan yr ysgolion heb orfod cael eu hidlo, os liciwch chi, drwy'r corff llywodraethol. Rŵan, dwi ddim yn cyffredinoli yn y fan yna—mae gennym ni anecdotau bod hynny'n gallu bod yn barrier i'r WESPs yma'n cael ei fabwysiadu a'i ddelifro'n addas.

Diolch yn fawr iawn. Unrhyw beth i'w ychwanegu, Eithne?

My view would be that I don't think any of us have said that this is perfect. We've said that there are aspirations set out, but there are also—. It's a patchy picture that we have across the country. I would agree that we've got some local authorities doing things very well with a very keen eye on exactly what's going on, and others not so. And that's not necessarily a criticism of local authorities, because we've got issues of resource, we have got issues around workforce planning, we've got issues around the infrastructure. But what we probably—. I think what the question brings us in the direction of is that there needs to be a more coherent national strategy that is outlining, in some detail, which we don't necessarily have, precisely how we get to the targets that are set down. One such example that I will give is trainee teachers. We're falling far short in terms of those trainee teachers coming into the profession who can teach through the medium of Welsh. But, if you look at the plan, it doesn't actually tell us how we plug that gap. So, we need to have the specifics in order to reach these aspirational targets, and that needs to be driven from the centre. Thank you.

Diolch yn fawr iawn. Alun, oes gennych chi gwestiwn cryno i gloi?

Jest un ychwanegol. Mae'n swnio i fi, ac mae'r tri ohonoch chi wedi dweud, fod angen inni genedlaetholi'r WESPs a chynllunio yn fwy manwl o'r canol.

Fuaswn i ddim yn anghytuno efo hynny. Mae’n bosib bod angen cyflwyno syniadau ychydig mwy radical hefyd o ran darpariaeth yn y cyfnod sylfaen, drwy Gymru, ymhob ysgol.

Diolch.

Ond all hynny ddim digwydd ar lefel lleol.

Ocê.

Diolch. Unrhyw bwyntiau ychwanegol? Siôn.

Ie, os ydych chi eisiau cael gwared o'r amrediad eang sydd yn y wlad, os ydych chi eisiau sicrhau bod yna isadeiledd addas neu adnoddau addas, efallai fydd yn rhaid ichi ganoli.

Diolch yn fawr iawn. Gawn ni symud ymlaen, felly, at gwestiynau gan Tom Giffard?

Dioch, Heledd. The Minister for Education and Welsh Language said that

‘plans to grow Welsh-medium education over the next 10 years are as ambitious as they can be’.

Is he right?

Mae cwestiwn yn dod, yn codi, o beth rydym ni'n ei ystyried yn addysg cyfrwng Cymraeg, ac, fel dwi newydd sôn, efallai fod angen ystyried ychydig yn fwy radical o hyn a'n bod ni’n edrych ar y ddarpariaeth cyfnod sylfaen ymhob ysgol. Ar un llaw, gallwn ni ddweud yn sicr, 'Ie, mae darpariaeth addysg Gymraeg, mae'n tyfu. Mae'n ateb y galw yn y rhan fwyaf o lefydd'—nid ymhob lle, ac mae'n amrywio weithiau o le i le. Ond dwi ddim yn meddwl mai addysg cyfrwng Cymraeg ydy'r ateb o ran strategaeth y Llywodraeth. Rydym ni wedi sôn o'r blaen—mae pob un ohonom ni y bore yma wedi nodi mai yn yr addysg gyfrwng Saesneg y mae angen i ni roi sylw. Ond mae'n rhaid inni sicrhau bod darpariaeth addysg cyfrwng Cymraeg yn addysg sydd yn gallu cynnal ac yn gallu datblygu unigolion o pan fyddan nhw'n dair i pan fyddan nhw'n 18, ac mae yna bryder, wrth gwrs, o ran datblygu cymwysterau a'r hyn sydd ar gael i'r rheini, ôl-16 yn sicr, o ran addysg bellach, a dwi'n meddwl bod hwn tu hwnt i WESPs ac ati. Felly, mae yna le i ddatblygu addysg Gymraeg, mae yna rai awdurdodau yn well na'i gilydd, yn amlwg, ond, ar y cyfan, mae angen i'r ffocws, o ran strategaeth, gyrraedd llefydd eraill.

Diolch. Eithne, ydych chi eisiau dod i mewn?

Yes. Just to add to that, what I would say is setting a target doesn't get you anywhere; it's about what happens in order to make sure that you're progressing towards that. And I think there are very worthy ambitions here, but I'm going to go back to the comment that was made about the qualification system and the curriculum that will be on offer for our learners. That curriculum really has to be rich, engaging, and it has to allow youngsters to use language transactionally, and it needs to be, from the very earliest, phased through. And I think that is critical in order that learners are switched on to learning Welsh rather it being simply them being pushed through a continuum. I'd be very interested to see what the Curriculum for Wales Welsh offer comes through as, because I think that framework really has to be engaging for our learners and not a stultifying experience. I'm really hoping that that's what that looks like when it comes through the other side.

The other point I will make, and will go back to, is initial teacher education. Those teachers who are coming into Wales need to have an offer as part of their training, so that they can actually develop language from whatever their starting place is. Whether they have no Welsh language at all, or they're already fluent, there needs to be an offer given to them, so that they, within the network of schools, have got timely and regular contact in terms of developing and growing their Welsh language skills.

The third thing I will say is in terms of the workforce. If we want our workforce—and I'm going back to the English-medium schools because those are where we'll get the numbers—then time needs to be allocated for the workforce, and time equals money; time equals resource. To learn a language, it's immersion if you're starting from scratch, or even if you've got some knowledge, or you need to have regular inputs, and to do that during the working day is clearly going to be a challenge for schools to manage. So, funding is required, resource is required, and high-quality professional learning.

So, the target's fine, but we need to actually look and drill down at how we get to those targets to actually make sure that they're met. Thank you.

Diolch yn fawr iawn. Siôn.

Ie, is-adeiledd unwaith eto, wrth gwrs. Mae'r targed yn ei le, ac mae modd cael y drafodaeth os ydy o'n heriol ai peidio, neu os ydy'r strategaeth yn heriol, ond, heb yr is-adeiledd yn ei le, sy'n medru cefnogi'r strategaeth, yna dydy o ddim yn mynd i weithio. Ac mae Eithne wedi sôn amdano fo yn barod—bydd rhaid rhoi sylw i staff yn y cyd-destun fel y mae ar y funud. Mae sgiliau ieithyddol staff ein gwlad ni yn amrediad ac yn amrywiol anferth, ac mae'n rhaid rhoi'r sylw a'r adnoddau i'r staff hynny, ac i'r ysgolion ac i'r awdurdodau hynny lle mae angen y mwyaf o waith o ran datblygu sgiliau addysgu drwy'r Gymraeg.

Mae gennych chi'r un un math o heriau is-adeiledd—ac mi wnes i gyffwrdd ar hyn ynghynt—efo'r athrawon bro, yr athrawon teithiol Cymraeg, sydd yn mynd o gwmpas yr ysgolion yn y rhan fwyaf o lefydd ac yn cefnogi'r cynllun ac yn sicrhau bod yr ysgol yn ei ddelifro fo yn unol â beth mae'r awdurdod yn ei ofyn. Heb hwnna wrth gwrs, mae'r ysgolion yn dueddol o orfod 'ail-inventio' yr olwyn ar eu pen eu hunain a gweithio drwy hynny. Felly, mae angen yr is-adeiledd, yr infrastructure, i fod yn ei le i chi fedru gweld y dymuniadau heriol yma yn cael eu gwireddu yn yr amser sydd gennym ni i wneud hynny. Ac, yn anffodus, diwedd y gân yw'r geiniog yn yr achos yma.

Diolch yn fawr iawn. Tom.

Thanks. One further question. I just wanted to ask about local authorities specifically and the implementation of WESPs on a local level. I particularly want to follow up something that Siôn said earlier, where he talked about—and I wrote it down, with the help of the translation—that governors controlled the contexts of what schools adopt. I just wonder whether you can perhaps expand on that and what the challenges are, and perhaps how we could overcome that.

Local management of schools—LMS.

Wrth gwrs, mae ysgolion sy'n cael eu cynnal gan yr awdurdod yn cael eu rhedeg gan lywodraethwyr, ac os ydy'r awdurdod lleol, er enghraifft, yn cyflwyno cynllun neu unrhyw fath o strategaeth neu gynllun, mae'n rhaid i'r cynllun yna yn gyntaf gael ei fabwysiadu gan y corff llywodraethol, a nhw wedyn sy'n gyfrifol am ei weithredu fo. Mae yna hawl gan y llywodraethwyr i addasu, i finiogi neu i ddiwygio unrhyw bolisi neu gynllun sy'n dod ger eu bron nhw. O ran safbwynt yr awdurdod, maen nhw'n hyd braich, mewn ffordd, yn yr achos yma o'r WESP. Felly, efallai bod y WESP yn brilliant ac yn addas, ond, wrth ri yrru fo allan i'r ysgolion, maen nhw'n ddibynnol iawn ar yr ysgol yn mabwysiadu'r WESP fel ag y mae o, heb newidiadau, ac maen nhw'n ddibynnol iawn ar yr ysgol yn gweithredu'r WESP yn unol ag ysbryd y WESP, felly.

Yma ac acw mae hyn yn digwydd, ond mae gennym ni dystiolaeth fel undeb o ysgolion yn rhoi rhwystrau yn eu lle, os dywedwn ni—yn rhoi rhwystrau i'r WESPs yma—oherwydd efallai fod y corff llywodraethu ddim yn cytuno neu beth bynnag. Dwi ddim yn cyffredinoli o gwbl, ond mae o yn enghraifft sydd gennym ni o le mae'r WESP wedi cael ei lastwreiddio, ddywedwn ni, erbyn iddo gyrraedd yr ysgol, oherwydd dylanwad y llywodraethwyr.

Diolch yn fawr iawn. Ioan, neu Eithne, oes gennych chi unrhyw beth i'w ychwanegu, yn gryno?

Jest i nodi, mewn ffordd, mai dyma un o'r prif broblemau o ran ceisio edrych ar y pethau yma mewn sefyllfa leol, a dyma'r pwynt rŷn ni wedi sôn amdano eisoes, sef fod angen edrych ar bethau ar lefel cenedlaethol, a disgwyliad cenedlaethol. Felly, does yna ddim yr un trafferthion gwleidyddol ag sydd gan awdurdodau lleol a hefyd o ran y llywodraethwyr hefyd. Gogwydd cenedlaethol sydd eisiau yn hyn o beth.

Diolch yn fawr iawn. Eithne.

I don't have anecdotal evidence for that, but that's not to say it doesn't exist. What I would say is that maybe this comes down to training and it comes down to those communication lines in order to make sure that governors, local authorities and schools are all on the same page with this particular agenda. So that, I think, I would point the committee to. Thank you.

Diolch yn fawr iawn. Hefin David, os cawn ni droi at eich cwestiynau chi, os gwelwch yn dda.

A allaf i ofyn am y cylch 10 blynedd? Pa mor ddigonol yw'r fframwaith atebolrwydd a monitro i sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflawni eu huchelgeisiau a'u targedau cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg yn llwyddiannus i gefnogi Cymraeg 2050?

Gawn ni ddechrau efo Eithne, y tro yma?

This was a question that I had asked just recently around the WESPs and was assured that every two years there would be some monitoring of the WESP to make sure that that is aligned to the targets that are set out. Welsh Government expressed a confidence that, despite the fact that it's a 10-year plan, it certainly wouldn't be left for 10 years before there would be any monitoring or scrutiny, because clearly that would not be sensible. That was the assurance I was given, so I've got no reason to doubt that. Thank you.

Thank you. Siôn.

Ie, yr un peth, mewn ffordd. Hynny ydy, o ran cylch 10 mlynedd, fel mae Eithne wedi dweud, dŷch chi ddim yn ei adael o am 10 mlynedd ac wedyn mynd i weld a ydy o wedi datblygu. Mae'n mynd yn ôl i'r un un sylwad o'r blaen ar isadeiledd. Mae angen rhyw fath o strwythur arolygu ac adolygu sydd yn tician drosodd, mewn ffordd, dros y cyfnod yma, i sicrhau bod yr ysgolion a bod yr awdurdodau, yn y lle lle maen nhw i fod ar y daith, buasai rhywun yn disgwyl, gan dderbyn bod ysgolion ac awdurdodau yn cychwyn y daith mewn llefydd gwahanol—cymharwch Conwy efo Torfaen, er enghraifft. Ond dŷch chi eisiau rhyw fath o strwythur—nid 'arolygu'; mae hwnnw'n air am 'inspections'—rhyw fath o drefn sydd yn sicrhau bod yna ryw fath o oruchwyliaeth yna, yn sicrhau bod yr injan yn troi.

Ac Ioan.

Jest dau bwynt cyflym iawn. Ydy dwy flynedd yn ddigon buan neu oes angen ei wneud cyn diwedd dwy flynedd? Mae'n bwynt tebyg iawn i'r hyn a wnaeth Siôn. A dwi'n meddwl bod eraill sydd wedi gyrru tystiolaeth i'r pwyllgor yma wedi sôn bod angen edrych ar gynlluniau nid mewn cylch o 10 mlynedd yn unig, ond efallai fod angen ystyried cynlluniau o fewn pum mlynedd, o fewn 10 mlynedd, o fewn 20 mlynedd. Buaswn i'n cytuno efo'r sylwadau hynny sydd wedi cael eu cyflwyno.

Diolch. Hefin.

A yw’r cynlluniau strategol 10 mlynedd yn gwneud cysylltiadau digonol â pholisïau addysgol strategol eraill, er enghraifft y fframwaith gwella ysgolion a’r cwricwlwm newydd i Gymru?

Fe wnawn ni fynd fel arall y tro yma. Ioan, wyt ti eisiau mynd yn gyntaf?

Dwi'n meddwl bod yna le i edrych bob 10 mlynedd. Mae yna gysylltiadau reit amlwg yn cael eu gwneud gan y Llywodraeth, a dwi'n meddwl bod cynlluniau'r Llywodraeth yn dod o safbwynt ymgeisio i wella'r sefyllfa. Mae rhoi 10 mlynedd yn ei le yn gweithio, ond mae angen ystyried bod angen gwneud y pethau yma dros gyfnod, yn hytrach na mewn chunks o 10 mlynedd yn unig.

Diolch. Siôn.

Yn sicr, mi fuasai goruchwyliaeth genedlaethol yn galluogi'r Llywodraeth, drwy'r trosolwg yma, i fedru gweld lle yn y wlad mae angen yr adnoddau fwyaf. Ac yng nghyd-destun y cwestiwn, nid yn unig bydd ysgolion ac awdurdodau mewn gwahanol lefydd ar y daith yma, mae'n wir hefyd o ran y polisïau eraill sydd hefyd yn cael eu datblygu. Felly, mi allwch chi gael sefyllfa lle nad yw awdurdod neu ysgol, oherwydd blaenoriaethau, efallai, yn blaenoriaethu'r WESPs yma oherwydd bod ganddyn nhw gymaint o waith arall i'w wneud efo, efallai, diffyg yn y strategaethau eraill. Felly, drwy gael goruchwyliaeth genedlaethol, mi fedrai'r Llywodraeth dargedu'r ardaloedd sydd angen y cymorth fwyaf, boed drwy athrawon bro neu beth bynnag, i sicrhau nad yw'r cynllun yma rydyn ni'n ei drafod heddiw yn cael ei danseilio oherwydd bod sylw staff a chyllid yn cael eu rhoi i'r strategaethau eraill—yr ysgol yna neu yr awdurdod yna sydd angen sylw ei hun.

Diolch. Ac Eithne.

I think it really is very good question indeed as to how this coheres with other reforms that are within the system. I would say, with the additional learning needs Bill, I think that's one where there does need to be a closer tie between the Welsh language strategic plan and the aspirations to get to 2050 and what the workforce is actually being developed for in terms of additional learning needs and teaching children who have got specific learning needs. I think there needs to be a lot more work done in that particular area.

The other issue I would point to is the recovery planning following COVID. We have got learners who may be from English-medium families but who have joined Welsh-medium schools and they have lost quite a lot of time during that period. So, they may have lost their confidence in speaking the Welsh language. I know Welsh Government is keen to pursue that, and their recovery plans look at that, but again I think we need to see more of that within the WESPs so that we're actually really getting under the skin of some learners who may have taken a few steps back in terms of their ability to use Welsh or enter a Welsh-medium school if they are in an English-medium family.

And the final thing I will go back to again, and I know I've stated it in response to a previous question, is about the delivery of a really engaging curriculum that really has learners enjoy the Welsh language, and on an extra-curricular basis as well, and that the qualifications at the end of that should not be off-putting. This should not be a deterrent for learners to actually engage with this rich language. I won't mention anything that's happened in the summer because that will distract us from this particular discussion, but those would be my key points. Thank you.

Diolch. Unrhyw beth arall, Hefin? Na. Gawn ni symud ymlaen felly at gwestiynau Sioned Williams?

Diolch yn fawr. Bore da. Mae pob un ohonoch chi wedi cyffwrdd ar hyn yn barod mewn bron pob un o'ch atebion chi, sef pwysigrwydd datblygu'r ddarpariaeth Gymraeg o fewn y sector cyfrwng Saesneg. Rŷch chi wedi dweud bod yna issues penodol gydag e: rŷch chi wedi cyfeirio at ddiffyg adnoddau yn tanseilio hyn a bod yna ddim pwyslais digonol ar hyn yn y CSCAau. Felly, hoffwn i gael eich barn chi yn benodol ar sut mae'r CSCAau yn cyfrannu, a sut ddylen nhw gyfrannu, a datblygiad cyfrwng Cymraeg o fewn y sector cyfrwng Saesneg. Yw e'n ddigon clir yn y cynlluniau yn eich barn chi?

Gaf i droi at Siôn efallai yn gyntaf y tro yma?

O ran y sefyllfa rydych chi'n ei disgrifio, rydych yn sôn am yr ysgolion sydd â'r mwyaf o daith i'w thrafaelio, ac felly, yn naturiol wrth gwrs, yn fanna y mae'r gefnogaeth a'r adnoddau angen eu targedu fwyaf. Mae'n ddeublyg: rydych chi'n edrych ar y staff, fel mae fy nghyfeillion wedi sôn yn barod; rydych chi'n sôn am ysgolion cyfrwng Saesneg sydd angen datblygu dros y cyfnod tymor canol nesaf yma i fod yn ysgolion Cymraeg. Mae angen hyfforddiant; mae angen ariannu'r cyfleoedd i staff fedru ymgymryd â'r Gymraeg. Rhaid i'r Llywodraeth hefyd dderbyn efallai y bydd gennych chi staff sydd ddim yn dymuno hynny ac mae angen felly edrych ar adleoli ac yn y blaen, ond efallai bod hwnna'n fater mwy arbenigol yn hytrach na rhywbeth cyffredinol.

Ac wedyn o ran y gefnogaeth, dwi'n mynd yn ôl at yr athrawon bro yma dwi'n sôn amdanyn nhw bob munud, lle mae gennych chi athrawon teithiol sy’n cefnogi’r Gymraeg, sydd yn mynd i’r ysgolion sydd angen y mwyaf o gefnogaeth i roi'r gefnogaeth, ac sydd yn gallu targedu ac sy'n gallu gwneud y gwaith yma o graffu lleol i sicrhau bod y gefnogaeth yn mynd i’r ysgolion sydd angen y mwyaf o gefnogaeth. Felly, yr un hen stori ydy o, sef yr isadeiledd—mae angen miniogi hwnnw ar gyfer ysgolion sydd â'r mwyaf o daith.

Diolch. Gaf i droi at Ioan nesaf?

Diolch. Yn amlwg, o’r ymatebion rydym wedi’u cael mewn rhai o'r CSCAau, nid yw’r gofynion ar gyfer y Gymraeg fel ail iaith, neu Gymraeg craidd—neu beth bynnag rydych chi eisiau ei alw fo—yn ddigonol. Mae yna anwybyddu wedi bod mewn sawl sir—sawl sir ar y ffin—o'r ddarpariaeth yn yr ysgolion cyfrwng Saesneg. Gallwn i enwi un neu ddau i chi, ond dwi ddim eisiau enwi pobl mewn ffordd negyddol. Ond mae yna gwestiwn mawr gen i: a oes yna ddealltwriaeth o'r angen yna?

Dwi hefyd yn meddwl ei bod yn bryd inni osod nodau heriol o ran y Gymraeg fel ail iaith. Dwi'n deall bod nifer yma ar gontinwwm dysgu'r iaith, ond os gwnaf ofyn i chi: pe baech chi wedi cychwyn cael gwersi mewn iaith, a chithau'n bump neu chwe blwydd oed, ac erbyn yr amser rydych chi'n 16, dydych chi ddim wedi cyrraedd y sefyllfa lle gallwch chi sgwrsio o ddydd i ddydd—mae'n rhaid bod yna wendid mawr yn y system yn fanna. Dwi'n ofni efallai y bydd y cymwysterau newydd yn ailosod nodau nad ydynt yn ddigon heriol o ran yr iaith. Dwi'n sôn am gymwysterau, oherwydd i sawl athro, dyna ydy'r nod yn y pen draw, boed hynny'n gam neu'n gymwys. Felly, mae angen gosod nodau heriol yn 16 oed ac yna sicrhau bod yr isadeiledd yn ei le, bod yr adnoddau yn eu lle i gyrraedd sefyllfa lle mae pawb yng Nghymru yn hyfyw ddwyieithog. Dwi wedi gweld hynny mewn un neu ddau o WESPs, ac eto does yna ddim ystyriaeth o gwbl o sut maen nhw am wneud pawb yn ddwyieithog ar ba bynnag lefel ydy hynny. Felly, mae hwn yn rhywbeth sydd angen mynd i’r afael â fo o ddifrif. Dydy o ddim yn ddigonol o ran yr ymatebion rydym ni wedi'u gweld. Mae’n bosib bod y Llywodraeth wedi nodi hynny ac wedi gosod her bellach.

Mae'n gysylltiedig, wrth gwrs, â'r continwwm iaith a sut rydym yn categoreiddio ysgolion. Ar yr un llaw, dwi'n hynod siomedig bod yna lastwreiddio wedi digwydd o ran categoreiddio ysgolion, yn caniatáu i ysgolion dwyieithog benodi eu hunain yn ysgolion Cymraeg, er bod y ddarpariaeth ddim yn y Gymraeg. Ond ar y llaw arall, mae’r symud ymlaen yma, lle mae ysgolion yn gallu datblygu o fod yn ysgolion Saesneg i ysgolion Cymraeg yn y pen draw. Dwi yn gweld mewn rhai cynlluniau arbennig lle maen nhw’n sôn yn benodol bod yna dair ysgol yn mynd ar hyd y llwybr yna yn ystod y blynyddoedd sydd i ddod, ac mae hynny’n grêt, ond beth rydyn ni angen yn y fan yna, a rydyn ni’n dod yn ôl ato fo mewn ffordd: ydy’r Ddeddf addysg Gymraeg yma yn sicrhau bod yna arweiniad clir a disgwyliadau clir yn cael eu gosod yn y fan yna? Felly, mae’r CSCAau yn rhan o’r ddarpariaeth ac yn rhan o’r ffordd i osod agenda, ond mae'n rhaid i'r arweiniad a’r disgwyliadau ddod o’r canol yn y Ddeddf yma. Rydyn ni'n edrych ymlaen yn fawr i weld bydd sydd ganddyn nhw i'w ddweud yn y Papur Gwyn. Ond mae hwn yn bryder mawr. Felly, ie, dydyn nhw ddim yn ddigonol fel mae'n sefyll, yn amlwg, ac mae angen i ni gael arweiniad pellach.

Diolch. A gawn ni droi yn olaf at Eithne ?

I don't really have a terrible lot to add to that, apart from the fact that it's absolutely clear that the English-medium schools are where we're going to get these targets hit. And it's not just hitting the target for the sake of hitting the target, it's hitting the target because it's important to the country. As far as ASCL Cymru members are concerned, some of the feedback they've given me is that some local authorities basically are ignoring the English-medium schools in terms of this particular agenda. That won't be deliberate; it will come back again to resource, it will come back again to infrastructure. Those schools in the most need are clearly the English-medium schools, but they will require the most resource, they will require the biggest input.

I know I keep coming back to the same point, but local authorities at the moment are absolutely strapped for cash. Many of them are struggling, and I think we need to recognise that. How we manage to support local authorities in supporting this agenda is a question, I guess, for Government level, and that isn't to point the finger at Government, because again, they're strapped for cash, too. I would say there are some quick wins that could happen, but they again will require time. That professional learning offer needs to be very high quality; it needs to be very compelling and it needs to be something that people really want to do. It needs to ensure that the language is used in a way that is transactional, that is modelled in schools, not just in a superficial way, but that somebody can at the end of a period of time of learning use the language in a way that they can understand what's being said and they can actually have even a basic conversation with someone.

It concerns me; in our qualifications system as it stands, if you have a 16-year-old who's got a C grade, for example, in Welsh second language, can they hold a conversation in Welsh? There has been a shift recently to try and really forward the oracy element of Welsh second language, which we would certainly approve of, and that I think is a good development. That really must be a very significant part of what these new qualifications are going to look like, and what the continuum looks like for a learner who is picking up Welsh and doesn't have it at home. They need to actually look at that framework and be able to work their way through it in a way that allows them to communicate. It sounds straightforward, but we all know it's complicated. Thank you.

Diolch yn fawr iawn. A gaf i jest roi rhybudd i bawb bod gennym ni chwarter awr ar ôl yn y sesiwn hon? Felly gaf i ofyn i'r cwestiynau a'r atebion fod yn gryno wrth i ni fynd ymlaen er mwyn trio cael drwy weddill y cwestiynau? Os caf i droi yn ôl at Sioned, os gwelwch yn dda.

Diolch. Rŷch chi, Ioan, wedi ateb y peth yn rhannol, ond liciwn i jest efallai wybod barn y ddau dyst arall o ran y pryderon penodol am y categoreidio newydd a’r canllawiau. Hynny yw, fe wnaethoch chi sôn efallai y byddai'r canllawiau’n elwa o fod yn rhai statudol, ond hoffwn i glywed eich barn chi ar hynny. Hefyd, sut byddai hynny’n gwella pethau? Sut byddai cael y canllawiau yma'n rhai statudol yn gwella pethau? Felly, jest eich sylwadau chi ar y categoreiddio a'r canllawiau.

Gwnawn ni droi'n gyntaf at Eithne.

The categorisation needs to be much more clearly outlined. Schools need to understand what is required of them. Again, this is a point I raised just recently and have been offered a meeting in order to discuss that framework and having some flesh on those bones. So, I think that is required. I wouldn't particularly go down the route of statutory requirement. We need hearts and minds to be won with this. However, what I would say is that I do have schools here saying they just don't know what is required of them to move along that continuum. The other thing we need to be very careful of is that if schools are moving categories, they are not leaving staff behind and that staff are not ending up unable to be employed in particular areas as a consequence of any moving of category. We need to be inclusive within this agenda item. Thank you.

A Siôn.

Dwi'n meddwl ar y funud bod ysgolion yn diolch bod y categoreiddio yma'n anstatudol, oherwydd os buasai fo'n orfodol, oherwydd y byd ariannol a'r diffyg sydd ohoni, dwi'n meddwl y buasen nhw'n wirioneddol yn gwaredu. Ond, wrth gwrs, wedi dweud hynna, oherwydd eu bod nhw'n anstatudol, dydych chi ddim yn cael y llif yn yr ysgolion i symud ymlaen i wireddu a chyrraedd y dyhead pwysig yma. Felly, ar bob cyfrif, mi fydd eu gwneud nhw'n statudol yn rhoi mwy o bwysau, ddywedwn ni, ar ysgolion i sicrhau eu bod nhw'n cydymffurfio a bod yna ansawdd i'r WESPs, ond fedrwch chi ddim gwneud hynna mewn sefyllfa ynysig. Bydd yn rhaid ichi roi'r arian a'r gefnogaeth. Mae o i gyd yn dod i lawr unwaith eto i isadeiledd, gair dwi i'n ei iwsio'n aml iawn. Bydd yn rhaid ichi roi hwnna yn ei le pan ydych chi yn, ar yr un pryd, eu gwneud nhw'n statudol. Ar y funud, mae'r ysgolion yn gallu cael seibiant, yn arbennig pan does yna ddim arian na dim byd, i fedru gweld lle mae pethau, trio sortio pethau allan. Rŵan, efallai bod hynna ddim yn ddelfrydol ar gyfer cyrraedd y targed, ond sicrhewch fod y gefnogaeth yna'n ariannol ac o ran staff cyn ichi eu gwneud nhw'n statudol a bydd pethau'n well, buaswn i'n tybio.

Diolch. Sioned.

Allaf i jest ofyn yn gryno i orffen: sut arall all Llywodraeth Cymru, felly, annog neu gymell yr awdurdodau lleol i wella'r agwedd yma ar y CSCAau? Oes yna unrhyw beth sy'n gallu cael ei wneud o gwmpas y fframwaith cyfalaf cyllid o ran helpu a hwyluso cynllunio hirdymor ac yn y blaen?

Pwy fuasai'n hoffi mynd yn gyntaf ar hynny? Eithne.

I think resource is required on this one. I think there needs to be heavy investment. However, it doesn't appear that that will be coming any time soon, given the situation that we've got across local authorities at the moment in terms of a lack of funding. So, I think funding is required, resource is required, high-level professional learning, all of the things that we've already pointed to within the system, coming back to that business of having a structure that supports the aspirations and targets of this agenda. Thank you.

Diolch. Siôn, oes gennych chi rywbeth i'w ychwanegu?

Mi oedd gennych chi, hyd at 2015, y grantiau Cymraeg mewn addysg, ac mi oedd y rheini'n cael eu defnyddio i gefnogi'r union fath yma o gefnogaeth mewn ysgolion sydd wirioneddol angen yr help fwyaf i symud ymlaen ar y daith yma. Mae'r rheini wedi mynd ers 2015, ac mae awdurdodau ers hynny wedi gorfod ariannu pa bynnag arlwy oedd yn ei le ar y pryd, er enghraifft yr athrawon oedd yn mynd rownd ysgolion. Yn amlwg, ar y pryd, pan oedd y grant yna'n bodoli mi oedd yna fwy o ffyniant a gwell adnoddau. Felly, i ateb cwestiwn yr Aelod, yn amlwg, mi fuasai rhywbeth tebyg yn cael ei ailgyflwyno yn mynd â chi yn ôl i'r fath o isadeiledd a chefnogaeth oedd yna ar y pryd.

Ioan.

Un pwynt cyflym iawn. Dwi'n meddwl bod angen canolbwyntio, gan ei bod hi'n rhaglen 10 mlynedd fel mae'n sefyll, ar yr hyn sy'n digwydd yn y cyfnod sylfaen ac mewn ysgolion cynradd. Bydd hi'n dwf neu yn ddatblygiad naturiol wedyn yn yr ysgolion uwchradd, buaswn i'n dweud. Ond mae angen canolbwyntio ar yr hyn sy'n digwydd. Mae'r cwestiynau ac mae'r targedau'n is i lawr, onid dydyn? Ond dyna lle mae angen canolbwyntio—yr angen i ddatblygu adnoddau a staff. Felly, dyna lle mae'r canolbwyntio angen bod ar hyn o bryd. Rydyn ni bron yn anghofio'r hyn sydd yn yr ysgol uwchradd ar hyn o bryd, er mwyn sicrhau llwyddiant.

Diolch yn fawr iawn. Troi rŵan at gwestiynau Carolyn Thomas.

Okay. You mentioned about having learning advisers going around schools. We used to have the curriculum advisers, didn't we, at one time, before the consortiums took over—GwE. Do you get any assistance from GwE in this matter—sorry, the education consortiums?

Fe wnawn ni fynd at Siôn gyntaf.

Dyna sydd wedi digwydd, mewn ffordd. Pan wnaeth y grant Cymraeg mewn addysg fynd yn 2015, mae awdurdodau a'r ysgolion wedi gorfod troi at greiddiau eraill i gael yr arlwy yma. Yn sicr, rydych chi'n hollol gywir, mae'r consortia wedi cymryd ychydig bach o'r pwysau ymlaen. Ond, rydych chi hefyd yn gweld ysgolion yn troi at y trydydd sector i sicrhau bod yna arlwy. Mae'r Urdd yn dod i mewn, mae'r Scouts yn dod i mewn, i gynnig yr arlwy yma a thrio phlygio'r gaps sy'n bodoli oherwydd y diffyg sydd wedi cael ei greu wrth i'r grantiau gael eu tynnu. Felly, i ateb eich cwestiwn chi'n benodol, ydy, mae'r consortia yn cyfrannu, ond ydyn nhw efallai rhyw hyd braich? Oes angen rhywbeth mwy focused?

Diolch. Roedd hwnnw'n amlwg yn gwestiwn penodol i Siôn. Oes yna rywun arall eisiau ychwanegu unrhyw beth?

Yr unig beth buaswn i'n ei ddweud ydy bod angen edrych ar remit y consortia. Er tegwch iddyn nhw—rydych chi wedi nodi GwE—hyn a hyn maen nhw'n gallu ei ddarparu wrth gwrs. Rydyn ni'n sôn am y trydydd sector yn fan hyn. Un pwynt fuaswn i yn ei wneud yn gryf iawn o ran darpariaeth y Gymraeg a chategoreiddio ysgolion ydy bod gweithgareddau yn y Gymraeg ddim o reidrwydd yn mynd i sicrhau ein bod ni'n cyrraedd y targed, ac mae hynny yn bryder mawr. Felly, dwi ddim yn meddwl bod yna le i feirniadu consortia yn hyn o beth, beth bynnag, ac mae'n rhaid i'r arweiniad ddod yn genedlaethol. Os oes remit amlwg ganddyn nhw yn y maes, dwi'n siŵr y gwnawn nhw ddarparu, ond mae'r gefnogaeth yn amrywio o le i le. Efallai bod y consortia yn canolbwyntio'n ormodol ar y sector Gymraeg a'r sector Saesneg a bod y sefyllfa ddim yn pontio gymaint â hynny ar hyn o bryd.

Diolch. Unrhyw sylwadau ychwanegol, Eithne?

Na.

Gaf i droi nôl at Carolyn, os gwelwch yn dda?

Okay, I'm going off script again here. It's just with reference to what Eithne was saying earlier about training for teachers in Welsh language. There was an announcement recently about free Welsh lessons available for 18 to 25-year-olds and teaching staff. It says about having online portals and education facilities available, but I guess you need to have time to do that, and it's not the same as immersion, is it? So, I'd just like your input on that. Will this that's been offered make a difference, if you have seen this announcement? Just your views.

Diolch. Os cawn ni droi at Eithne. Diolch.

That's fine, and a good question. Yes, I had seen that that was on offer, and very welcome indeed. But, I think it does come back to the business of time. So, how do we learn a language? How do we acquire a language? It needs to be frequent, in short bursts, and it needs to be very regular, if it's not an immersion course. To do that, you need to have time in the working week in order that that can actually be delivered. Time is in short supply in schools because funding is limited. Possibly, in a timetable of 25 hours, you may well have just a couple of hours that you've got for preparation and planning. So, it doesn't give you sufficient time to do some of this incredibly important work, but that is going to make the difference. So, if we're expecting staff to go into a portal and do this in the evening when they've got a stack of marking to do, it's going to end up being secondary to the day-to-day job of just trying to get through all of the workforce pressures that are upon teachers as they currently stand. Thank you.

Diolch. Unrhyw beth i'w ychwanegu, Ioan?

Wel, yn amlwg, rydyn ni'n croesawu'r gefnogaeth bellach yma gan y Llywodraeth, ac rydyn ni'n croesawu hefyd y cynlluniau sabothol sydd gan y Llywodraeth a'r ffordd maen nhw'n trio annog y defnydd o'r Gymraeg yn ehangach. Ond mae o'n gwestiwn gennyf fi—a dwi ddim eisiau bod yn orfeirniadol fan hyn: ydy hwn yn mynd i fod yn ddigon o ran diwallu anghenion y strategaeth iaith? Trwytho a throchi sy'n llwyddo, a thrwytho a throchi o oed cynnar. Ac felly, ydyn, rydyn ni'n croesawu, ac mae'n braf medru dweud, 'Helo, shwmae', ac ati efo unigolion, ond dwi ddim yn gweld bod hwn yn mynd i gyfrannu'n fawr at y strategaeth.

Diolch. A Siôn.

Mae o'n bwynt pwysig, onid ydy, oherwydd cyflogaeth ydy hynna ar ddiwedd y dydd, ac mae angen i'r staff sy'n gyflogedig fod yn gallu gwneud eu gwaith; dŷch chi ddim eisiau rhyw frustration of contract. Ac felly, mae'n hanfodol bwysig fod yna gymaint o bosibiliadau ar gael iddyn nhw drochi a bod yn hyddysg yn y Gymraeg ac, fel mae Eithne wedi'i ddweud yn hollol gywir, mae angen cyllideb amser ynghlwm wrth hyn.

Mae dysgu'n un o'r swyddi od yma lle dydy dysgu ddim yn stopio. So, os ydych chi allan o'r dosbarth am chwe mis ar gynllun sabothol, mae'r dysgu'n gorfod parhau hebddoch chi, ac mae yna gyllid yn perthyn i hynny, i gael athrawon llanw ac yn y blaen i gymryd eich gwersi chi, sydd yn wahanol i rai swyddi efallai lle rydych chi'n gallu parcio'ch gwaith am chwe mis tra rydych chi'n cael eich trochi. Felly, mae angen y gyllideb amser ynddo fo sy'n galluogi staff i fynd ar yr hyfforddiant yma yn adeg gwaith, ddim yn ychwanegol iddo fo, ond sydd ddim yn mynd i gael effaith andwyol ar y gwersi y bydden nhw yn eu dysgu ac wedi bod yn eu dysgu petasen nhw o flaen y dosbarth o hyd.

Diolch. Carolyn, oes yna unrhyw beth ychwanegol rydych chi eisiau ei holi yn gryno?

Just what level of engagement do you think is taking place between local authorities and stakeholders regarding the development of the WESPs? Do you think it could be improved in the future? And to what extent do local authorities utilise the Welsh-medium education forums, where they're established, and the perceived impact of the forums on the individual WESPs?

Mae hwnna'n gwestiwn mawr ac mae gennym ni dri munud, mae arnaf i ofn. Gaf i ofyn am sylwadau cryno gan bawb, gan ddechrau efo Ioan?

Yn gyflym, it varies from county to county, from authority to authority. Perhaps an authority that you might know quite well, I believe that they engage very well. However, it does vary, and perhaps more can be made, because some WESPs didn't even refer to external stakeholders, and further education is not always included within these forums either.

Yes, that's important, isn't it?

Diolch yn fawr iawn. Eithne.

I have nothing to add, apart from what we've already said, which is that it is not consistent across the country. So, I think that consistency is important. Thank you.

Diolch. A Siôn.

Dim byd gwahanol i beth mae Eithne a Ioan wedi'i ddweud.

Diolch yn fawr iawn. Gan fod amser wedi mynd yn drech arnom ni, dwi yn mynd i roi cyfle sydyn iawn, os oes yna unrhyw un ohonoch chi fel tystion eisiau dweud rhywbeth rydych chi'n meddwl sydd yn bwysig i'w nodi dydych chi heb gael cyfle i'w ddweud eto. Ioan, oes yna unrhyw beth rydych chi eisiau ei ychwanegu?

Dim byd ond pwysleisio mewn ffordd pa mor bwysig ydy cynllunio gweithlu a gwneud yn siŵr bod y proffesiwn yn rhywbeth sy'n apelio, a'n bod ni'n gwobrwyo sgiliau, fel siarad Cymraeg a gallu addysgu'r Gymraeg yn effeithiol, ac yn deg, oherwydd mae yna bryder mawr gennym ni nad ydy'r cynllunio, ddywedwn ni, ar hyn o bryd yn effeithiol, heb sôn am gynllunio ar gyfer 10 mlynedd yn y dyfodol.

Diolch yn fawr iawn. Eithne.

I've nothing further to add, but I'd just like to thank the committee for giving time to this agenda item. Thank you.

Diolch o galon. A Siôn.

Isadeiledd addas i fedru'r CSCAau hyn i lwyddo yn yr amser byr sydd ohoni, sef staffio ac adnoddau.

Gwych. Gaf i ddiolch o galon i chi fel tystion am ddod heddiw, am fod mor barod i roi tystiolaeth, a thystiolaeth onest o'ch barn hefyd—dwi'n gwerthfawrogi—fel rhan o'r ymchwiliad? Mi fyddwn ni'n cymryd egwyl fer rŵan fel pwyllgor. Byddwn ni'n ailgychwyn am 10:40, ond diolch eto i'r tystion.

Diolch yn fawr.

Croeso nôl. Rydyn ni'n mynd rhagddo efo ein hymchwiliad o ran y cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg. Diolch yn fawr iawn i'n tystion ni am ymuno â ni. A gaf i ofyn i chi gyd gyflwyno eich hunain a phwy rydych chi'n ei gynrychioli ar gyfer y record, os gwelwch yn dda? Os cawn ni ddechrau yn yr ystafell.

Heini Gruffudd. Dwi'n gadeirydd Dyfodol i'r Iaith.

Elin Maher, cyfarwyddwr cenedlaethol i fudiad Rhieni dros Addysg Gymraeg.

Diolch yn fawr iawn. Ac os caf i droi at Dyfan.

Dyfan Sion. Dwi'n gyfarwyddwr strategol i swyddfa Comisiynydd y Gymraeg.

Ac, yn olaf, Toni.

Toni Schiavone. Fi yw cadeirydd grŵp addysg Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a dwi yma yn lle Mabli Siriol, fel cadeirydd.

Wel, diolch o galon i chi gyd am ymuno efo ni. Mae gennym ni awr, a nifer o gwestiynau. A gaf i hefyd ddiolch i o galon ichi am y dystiolaeth ddifyr rydych chi wedi ei chyflwyno ymlaen llaw i ni? Mae hyn yn bwysig fel rhan o'n gwaith ni fel dau bwyllgor ar y cyd. Mae Sioned Williams yn ymuno efo ni o'r pwyllgor plant a phobl ifanc hefyd. Mi wnaf eich rhagrybuddio chi fod Alun Davies yn gorfod ein gadael ni am 11:00. Mae yna wasanaeth coffa i'r diweddar Mohammad Asghar heddiw yn y Senedd. Felly, nid cerdded allan yn sgil yr hyn fyddwch chi'n ei roi fel tystiolaeth fydd o, ond i'ch rhagrybuddio am hynny. A gaf i droi, felly, yn gyntaf, at Alun er mwyn iddo ofyn ei gwestiynau fo i chi?

Diolch i chi. Ydy'r WESPs yn gweithio?

Pwy fuasai'n hoffi mynd yn gyntaf? Elin?

Wel, mae'n gynnar eto, dwi'n meddwl, i wybod os ydy'r cynlluniau presennol yn gweithio.

Y WESPs fel fframwaith.

Fel fframwaith, wel, mae'r fframwaith newydd, heb os nac oni bai, wedi gwella ac yn rhagori ar yr un diwethaf. Mae hyn oherwydd ein bod ni'n edrych ar y cyfnodau cynnar hynny. Rwy'n credu bod deilliant 1 yn allweddol a bod yr elfennau sydd yn rhoi'r sail yna i fwydo y deilliannau yn y cyfnodau statudol yn bwysig. Ond, dwi'n credu hefyd mai beth mae unrhyw fanylu ac ehangu yn ei wneud yw dangos y gwendidau efallai sydd hefyd angen mynd i'r afael â nhw. Felly, er efallai eu bod nhw yn welliant, dŷn nhw ddim o bell ffordd yn berffaith.

Ocê.

Diolch. A gaf i droi at Heini?

Diolch. Rwy'n cytuno ag Elin, ond efallai buaswn yn mynd tipyn bach ymhellach. Mae'n dda eu bod nhw, erbyn hyn, yn gynlluniau 10 mlynedd, ond rwy'n pryderu'n fawr fod awdurdodau lleol yn gosod yn y cynlluniau 10 mlynedd yr hyn fyddem ni wedi'i weld yn y cynlluniau pum mlynedd. Mae yna gyhoeddiad wedi bod y bydd yna 22 o ysgolion ychwanegol, neu 23, o ysgolion Cymraeg, un i bob awdurdod addysg erbyn 2030. Wel, dyw hwnna ddim yn dangos unrhyw fomentwm ychwanegol o'r hyn rydym ni wedi ei weld yn y gorffennol. Yn yr ail le, mae awdurdodau addysg yn defnyddio—rhai ohonyn nhw—y cynlluniau yma i oedi, i oedi gweithredu. Abertawe, er enghraifft—rwy'n gwybod mwy am Abertawe na llefydd eraill—yn nodi byddan nhw yn edrych efallai ar sefydlu rhagor o ysgolion Cymraeg. Hynny yw, mae'r geiriad yn annelwig a dwi'n ofni ei fod e'n annigonol o ran y momentwm ychwanegol rydym ni eisiau ei weld.

Un peth dŷn nhw ddim yn ei wneud yn benodol yw cysylltu twf ysgolion Cymraeg â'r angen enfawr am staff ychwanegol. Mae Abertawe yn nodi, er enghraifft, bydd angen 40 o athrawon ychwanegol, 40 o staff cynorthwyol ychwanegol, os byddan nhw'n sefydlu tair ysgol arall yn Abertawe, ond does dim byd yn y cynlluniau yma sydd yn cydgysylltu'r datblygiad staff sydd yn angenrheidiol. Ar hyn o bryd, mae yna ddiffyg staff, mae yna brinder athrawon yn cael eu hyfforddi ac mae'r targedau yn annigonol. Dwi'n credu bod 250 ar hyn o bryd yn cael eu hyfforddi bob blwyddyn; mae angen 600. Hynny yw, mae angen gwyrdroi, newid yn llwyr y system hyfforddi athrawon, a rhoi pwyslais mawr ar hwnna. Heb hynny, well i ni beidio â sôn am dwf addysg Gymraeg. Mae'n dda eu bod nhw ar gael, ond mae eisiau—

Dyw e ddim yn swnio fel—

Efallai bod y cwestiwn yn anghywir yn yr ystyr eu bod nhw'n iawn ac wedi bod yn iawn, ac wedi datblygu ar y sefyllfa rŷn ni wedi ei chael yn y gorffennol. Ond mae angen, rhywsut, newid y momentwm yn llwyr os ŷn ni eisiau cyrraedd y targedau, ac felly mae eisiau gweld rhywbeth mwy dwfn—a galwch e'n chwyldroadol—na'r system araf sydd gyda ni ar hyn o bryd.

Os caf i droi at Toni.

Dwi ddim cweit mor awyddus i gadarnhau'r drefn bresennol. Maen nhw wedi methu ers saith mlynedd ac mae'r adolygiad gan Aled Roberts wedi dangos y diffygion. Mae yna nifer o argymhellion yn yr adroddiad yna; dyw nhw ddim i gyd wedi cael eu gweithredu. Does dim grym statudol y tu ôl iddyn nhw. Dwi'n teimlo bod angen arweiniad cryfach a chliriach oddi wrth Lywodraeth Cymru, ac yn ogystal â hynny, mae angen i ni sicrhau bod yna drefn adolygu ac arolygu'r cynlluniau strategol yma—nid gan swyddogion oddi fewn i Lywodraeth Cymru, ond gan gorff sydd gyda'r sgiliau i fedru gwneud hynny, sef, Estyn. Yr hyn sydd ei angen gan awdurdodau lleol yw cynlluniau gweithredu o fewn i fframwaith strategol cenedlaethol, a hynny'n seiliedig ar dargedau Cymraeg 2050. Hynny yw, y nod yw cael pob disgybl yn gadael ysgol yng Nghymru yn medru siarad Cymraeg, a'r nod ar lefel awdurdodau lleol yw cynllunio i wneud hynny. Dyna beth ydy natur a phwrpas y cynlluniau ar lefel awdurdodau lleol, yn ein barn ni, fel Cymdeithas.

Can I turn, finally, to Dyfan?

Diolch. Buaswn i'n dweud bod y fframwaith sydd yn bodoli rŵan yn sicr yn welliant ar y fframwaith blaenorol. Dwi'n cytuno efo Toni o ran nad ydy'r fframwaith, efallai, yn delio efo argymhellion yr adolygiad a gynhaliwyd i gyd. Wedi dweud hynny, rydyn ni'n croesawu'r ffaith eu bod nhw am 10 mlynedd. Mae yna ddeilliannau clir yn y canllawiau; mae'r canllawiau hefyd yn rhai lled fanwl. Mae yna broblemau. O beth y gwelsom ni yn y drafftiau, mae'r cynlluniau yn fanwl iawn am y tair, pedair blynedd gyntaf, ac yn fwy o weledigaeth annelwig, efallai, yn dilyn hynny. Dwi'n cytuno hefyd fod angen—. Mae yna gwestiynau o hyd ynglŷn â'r trefniadau adolygu ac arolygu, ac mae angen mwy o sicrwydd ynglŷn â hynny.

Y peth arall y buaswn i'n ei ddweud ydy nad ydy'r CSCAau ddim yn mynd i ddelio efo popeth sydd ei angen ar eu pennau eu hunain. Rhan o strategaeth ehangach ydy'r CSCAau, ac mae yna fylchau yn y pethau sydd yn cefnogi hynny. Efallai y down ni at y drafodaeth yna nes ymlaen, wrth ystyried y Bil addysg arfaethedig.

Diolch. Nôl at Alun.

Diolch i chi am hynny. Dŷch chi i gyd, bron, wedi dweud rhywbeth tebyg iawn i'ch gilydd; efallai nad yw Toni wedi. Ond, jest oherwydd bod y WESPs presennol yn well nag yr oedden nhw, dyw hynny ddim yn meddwl mai'r system yma ydy'r un sy'n mynd i'n galluogi ni i gyrraedd y targedau Cymraeg 2050. So, beth ydy'r tri pheth y buasech chi eisiau eu gweld yn newid yn y system bresennol i'n galluogi ni i gyrraedd y targedau rydyn ni i gyd wedi cytuno arnyn nhw?

Dwi'n mynd i ddechrau'r tro yma gyda Dyfan, os gwelwch yn dda.

Fel y dywedais i, un rhan o'r darlun ydy'r CSCAau, ac felly mae angen i weddill y fframwaith a'r strategaeth gefnogi a chyfrannu tuag at y CSCAau, hefyd. Rydyn ni'n cyfeirio tipyn at hyn yn y dystiolaeth ysgrifenedig y gwnaethon ni ei rhannu, ond yn gryno, yn y lle cyntaf, dwi'n meddwl bod angen trefn fwy cydlynus ar gyfer y gefnogaeth a'r gyllideb gyfalaf sydd ar gyfer ysgolion yng Nghymru. Dwi'n meddwl hefyd fod angen gwneud y broses o symud ysgolion ar hyd y continwwm ieithyddol yn haws. Rhywbeth y buasem ni ddim yn disgwyl i'r CSCAau ddelio efo—a dydyn nhw ddim—ydy'r sefyllfa o ran y sector Saesneg yng Nghymru, a sut maen nhw'n mynd i fynd ati i gyfrannu tuag at greu dysgwyr neu siaradwyr Cymraeg hyderus. Mae disgwyl i'r sector yna gyfrannu os ydy'r Llywodraeth yn mynd i gyrraedd eu targedau Cymraeg 2050.

Ac yn olaf wedyn, beth fuaswn i'n ei ddweud ydy, yn amlwg, mae angen cynyddu nifer yr athrawon sy'n gallu addysgu trwy gyfrwng y Gymraeg. Rydym yn croesawu'r cynllun 10 mlynedd mae'r Llywodraeth wedi ei gyhoeddi, ond eto, o ran yr ymrwymiadau yn hwnnw, dwi ddim yn meddwl bod hwnnw'n ddigon pellgyrhaeddol fel mae'n sefyll i gyfrannu tuag at strategaeth Cymraeg 2050.

Felly, dyna'r pethau dwi'n meddwl sydd eu hangen er mwyn cryfhau a hwyluso gweithredu'r CSCAau.

Diolch. Toni.

Tri pheth. Yn y lle cyntaf, continwwm dysgu ac asesu ar draws yr ysgolion. Ar hyn o bryd, rydyn ni'n caniatáu ysgolion nad ydynt yn ysgolion cyfrwng Cymraeg i ddilyn llwybr asesu sydd yn wahanol i'r un yn yr ysgolion cyfrwng Cymraeg. Does yna ddim gorgyffwrdd yn yr asesiadau drafft a gynigiwyd gan Cymwysterau Cymru rhwng cymhwyster ar gyfer ysgolion cyfrwng Saesneg ac ysgolion cyfrwng Cymraeg. Gallwch chi ddim cyfiawnhau hynny'n addysgol. Mae hynny ond yn ail-frandio ac yn parhau'r drefn sydd gyda ni ar hyn o bryd—trefn sy'n methu 80 y cant o ddisgyblion Cymru, ac yn parhau i wneud hynny er gwaethaf y gwaith a wnaed trwy'r CSCAau. Felly, dyna'r un cyntaf.

Yn ail, dwi'n cytuno gyda beth y dywedodd Dyfan: mae angen continwwm ysgolion. Mae angen sicrhau bod pob awdurdod yn cynllunio i symud ysgolion ar hyd continwwm mai ysgolion cyfrwng—dylid cael gwared ar y syniad o ysgolion cyfrwng Saesneg—ysgolion cyfrwng dwyieithog yw'r ysgolion cyfrwng Cymraeg, a chynllunio bwriadus ar gyfer hynny. Mae Cyngor Sir Gaerfyrddin eisoes wedi dechrau gwneud hynny trwy nodi 10 ysgol a fydd yn symud ar hyd y continwwm, ond mae'r meddylfryd yna a'r angen trawsnewidiol yna ddim wedi cael ei ymestyn ar draws y CSCAau ac ar draws ysgolion Cymru.

Ac yn drydydd, yn allweddol, allwn ni ddim cael unrhyw newid trawsnewidiol oni bai bod ni'n cael strategaeth hyrwyddo a datblygu'r Gymraeg ymysg y gweithlu presennol, yn ogystal â'r gweithlu at y dyfodol. Felly, mae angen strategaeth sy'n ymrwymo pob athro ac athrawes i drefn o gefnogi ac o gyflwyno'r Gymraeg i bob disgybl, fel eu bod nhw'n gadael yr ysgol yn rhugl yn y Gymraeg. Nawr, mae hwnna yn ofyn trawsnewidiol. A gaf i awgrymu eich bod chi'n edrych ar beth mae Heddlu Dyfed Powys yn ei wneud, lle maen nhw eisoes wedi ymrwymo bod pob un o'r heddweision newydd sy'n cael eu recriwtio yn cychwyn ar lwybr o wella eu Cymraeg nhw tra'u bod nhw yn y gwaith? Mae'r cynllun yna wedi cael ei lansio ddoe. Mae'n dangos gweledigaeth, mae'n dangos cynllun manwl a bwriad i sicrhau bod gweithlu Heddlu Dyfed Powys yn gwbl ddwyieithog yn y dyfodol.

Diolch yn fawr iawn. Felly, Heini, tri pheth.

Iawn. Mae rhyw 12 o bethau gyda fi [Chwerthin.] Yn gyntaf—fe wnaf i drio cadw at dri—rwy'n cytuno ar y syniad o symud ysgolion ar hyd y continwwm fel bod ysgolion dwyieithog yn mynd yn rhai Cymraeg. Ond tu ôl i hynny, mae eisiau ailedrych ar sut rŷm ni'n meddwl am fodelu a datblygu twf addysg Gymraeg. Yn draddodiadol, rŷm ni wedi bod yn meddwl am orfod cael cyfalaf i sefydlu ysgolion newydd. Does dim sylw wedi cael ei roi i'r syniad o edrych ar ardal drefol; os oes yna rhyw bedair ysgol Saesneg, bod un yn newid i fod yn ysgol Gymraeg dros amser fel bod dim cost cyfalaf, a bod modd datblygu addysg Gymraeg wedyn yn gynt. Y broblem addysg Gymraeg sydd wedi bod yn y cyd-destun yma yw bod ni wedi dibynnu ar ysgolion sydd yn bod, a hwnna'n arafu twf.

Yr angen mawr wedyn yw'r ail bwynt yr hoffwn i ei wneud, sef bod rhaid cynllunio addysg Gymraeg ar lefel llawer mwy meicro. Rŷm ni wedi gwneud astudiaeth yn Abertawe ar ble mae disgyblion yn byw, y rhai sy'n mynd i addysg Gymraeg. Mae'r canrannau sydd yn mynd i addysg Gymraeg o stadau tai cyngor yn 20 y cant, 25 y cant, achos bod ysgol Gymraeg yn y cyffiniau. Mewn ardaloedd lle does dim ysgol Gymraeg yn y cyffiniau, mae'r nifer sy'n mynychu ysgolion Cymraeg tua 4 y cant. Felly, mae'n rhaid edrych ar lefel meicro wrth drafod gyda'r siroedd pa ardaloedd sydd heb ysgol Gymraeg yn y cyffiniau, a'r nod wedyn yw gosod ysgol Gymraeg o fewn gafael hwylus i rieni. Yn gysylltiedig â hwnna, mae materion cludiant, a materion addysg feithrin, a'r cyfan.

Yn olaf wedyn, dŷn ni wedi gweld y Llywodraeth yn dilyn rhaglen STEM, i annog disgyblion i ddilyn pynciau gwyddonol. Mae eisiau cael yr un math o arweiniad i annog athrawon a darpar athrawon i fynd i'r proffesiwn, ac i ddilyn y proffesiwn trwy gyfrwng y Gymraeg—rhai o'r pethau y dywedodd Toni nawr. Mae'n rhaid cael rhaglen gyflawn â thipyn o weledigaeth a gwthio y tu ôl i'r peth i gynyddu nifer y staff. Heb bod hwnna'n llwyddo, fydd dim byd yn llwyddo yn y pen draw. I arwain hwn i gyd, mi ddylid cael corff iaith annibynnol sy'n gwthio'r peth yn gryf. Ar hyn o bryd, mae popeth wedi ei rannu rhwng sawl adran, sawl cynllun, sydd ddim wedi eu cydlynu.

Pam bod yn rhaid iddyn nhw fod yn annibynnol? Beth sy'n bod ar y Llywodraeth yn gwneud hyn?

Dydw i ddim yn argyhoeddedig bod y Llywodraeth wedi gweithredu fel y dylai dros yr 20 mlynedd diwethaf. Dŷn ni wedi cael—

Jest oherwydd eich bod chi'n anghytuno â'r Llywodraeth, dydy hynny ddim yn meddwl na ddylai'r Llywodraeth wneud hynny. Dyna'r corff democrataidd sydd gyda ni.

Ie. Wel, dŷn ni wedi cael pump neu chwech o Weinidogion y Gymraeg, a gwahanol flaenoriaethau gyda nhw; gweision sifil yn newid. Does dim gyriant cyffredinol ac amlwg i'r un cyfeiriad wedi bod, yn anffodus.

Dwi ddim yn cytuno.

Gaf i ofyn i Elin?

Wel, dwi'n ategu nifer o'r pwyntiau sydd wedi cael eu rhoi yn barod. Ond o bersbectif rhieni, dwi'n credu ei bod hi'n bwysig iawn i'r naratif ddechrau newid yng Nghymru o ran addysg Gymraeg. Dŷn ni'n dal i weld ein hunain yn gorfod trosglwyddo negeseuon am fanteision dwyieithrwydd, ac fe ddylai hynny fod yn rhywbeth i'r gorffennol. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn lot cryfach, yn lot mwy cadarnhaol yn y naratif dŷn ni'n ei drosglwyddo, a hynny o'r top i lawr. Ac yn fwy na hynny, gan fod nawr 22 o awdurdodau lleol â'u cynlluniau unigol, mae yna amrywiaeth eang yn y naratif hynny ar draws, a'r hyder hynny. Felly, dwi'n credu bod yn rhaid i ni weld newid yn y naratif, a sicrhau bod ein disgyblion ni ar draws Cymru yn cael y ddwy iaith mor gynnar ag y gallwn ni, yn digwydd cyn gynted ag y gallwn ni. Mae Heini ac eraill wedi sôn yn barod am arafwch y system fel ag y mae, ac mae hynny'n eithaf pryder i rieni sy'n gweld addysg Gymraeg o hyd fel brwydr, yn hytrach na'i weld e fel y norm. Ac felly, mae angen i ni edrych ar sut dŷn ni'n newid y naratif yn genedlaethol.

Yr ail beth y byddwn i'n moyn ei awgrymu hefyd yw ein bod ni'n dechrau edrych ar ddod ag addysg blynyddoedd cynnar ac ôl-16 i mewn i'r system addysg statudol. Dwi'n credu, heb y ddau begwn yna, yna dydyn ni ddim yn mynd i osod y sail yn y blynyddoedd cynnar a thynnu i mewn yr holl flaengareddau eraill, megis Dechrau'n Deg, megis unrhyw brosiect arall yn y blynyddoedd cynnar sy'n mynd i'r afael â thlodi yn y gymuned, ac ati. Mae'n rhaid i ni ddod â'r rheini at ei gilydd a dangos bod y Gymraeg yn ganolog i'r rheini hefyd. Ond hefyd, yn yr un modd, ôl-16. Achos, os rŷn ni'n sôn am y gweithlu, os nad ydym ni'n sicrhau hygyrchedd a chyrsiau digonol addysg Gymraeg ôl-16, yna dyw'r gweithlu ddim yn mynd i ddod trwyddo. Felly, mae'r elfen ôl-16 yna'n hanfodol.

Ac o ran hygyrchedd, dwi'n gwybod fy mod i ddim yn cael defnyddio geiriau mawr, ond mae 'hygyrchedd' yn air pwysig. Mae e'n golygu sut mae plant yn cyrraedd yr ysgol. Mae yna amrywiaeth anferthol ar hyd a lled Cymru o ran cludiant, ond, yn yr un modd, cludiant i'r blynyddoedd cynnar yn ogystal. Mae yna heriau'n cyd-fynd â hynny, ac rŷn ni'n ymwneud â'r rheini'n ddyddiol.

A'r trydydd peth, efallai, yn flaenoriaeth i ni, yw sicrhau bod addysg Gymraeg yn ganolog i gynlluniau ein hawdurdodau lleol ni, ac nid yn rhyw fath o bolt-on ar yr ochr. Mae'n rhaid i'r cynlluniau fod yn greiddiol i gynigion addysg pob awdurdod lleol. Ar hyn o bryd, mae deddfwriaethau ynghylch addysg dros y lle i gyd; mae'n rhaid i ni gael un man, un Ddeddf sy'n sicrhau bod yr holl heriau hyn, a'n bod ni'n gallu sicrhau bod addysg Gymraeg yn hygyrch ac yn lleol i bob plentyn, o bump oed tan 19.

Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn. Gaf i holi, felly, os awn ni ar y pwynt olaf—. A diolch i Alun Davies, sy'n ein gadael ni rŵan. Gaf i ofyn, felly, a oes yna eraill ohonoch chi sydd eisiau ychwanegu unrhyw beth? Mae Elin wedi cynnig rhai pethau o ran sut y gallai Llywodraeth Cymru a'r cyrff sy'n bartneriaid gefnogi awdurdodau lleol yn well yn y dyfodol. Oes yna rywun arall efo rhywbeth i'w ychwanegu o ran hynny? Efallai caf i droi at Toni.

Mae'n rhaid imi ddweud, dwi'n teimlo—efallai fy mod i'n naïf fan hyn—oddi mewn i Lywodraeth Cymru, fod gyda ni bobl sydd â gweledigaeth ac ymrwymiad i newid y drefn, i sicrhau ei bod hi'n drawsnewidiol. Dwi ddim mor sicr bod hyn yn bodoli ymysg swyddogion. Mae'n rhaid imi ddweud bod methiant swyddogion i ymateb i awdurdodau, gan gyrff, fel yr adroddiad a wnaed ar y Gymraeg gan arbenigwyr ail iaith yn 2013, yn sefyllfa bryderus iawn. Felly, un peth y mae angen ei sicrhau yw os oes corff, fel y comisiynydd, neu ryw awdurdod arall, yn rhoi adroddiad gerbron Llywodraeth Cymru, mae angen iddyn nhw gymryd yr argymhellion yna o ddifrif ac ymateb i'r argymhellion yna o fewn cyfnod penodol o amser. Sut yw hi, yn 2013, bod yr adroddiad ail iaith yna wedi nodi'n gwbl glir ei bod hi'n allweddol i weithredu o fewn tair i bum mlynedd i newid yn llwyr y drefn sydd i Gymraeg ail iaith ond bod hwnna ddim wedi digwydd o hyd? Sut yw hi, heddiw, ein bod ni'n clywed Cymwysterau Cymru yn dweud bod y bwlch rhwng ail iaith a iaith gyntaf yn rhy fawr i gael y ddau asesiad yn gorgyffwrdd? Ac eto, yn 2013, roedd yr adroddiad a wnaed ar ail iaith yn dadlau'n gryf y dylid cael y ddau asesiad, arholiad, yn gorgyffwrdd a bod yna ddyfarniad deuol. Gwnaf i eich cyfeirio chi at baragraff 4.38 yn adroddiad ail iaith 2013. Ydy sefyllfa dysgu ail iaith wedi dirywio, neu ydy'r argymhellion a'r adroddiadau yn eich cyrraedd chi yn Llywodraeth Cymru ac rydych chi'n gadael i swyddogion eu cuddio nhw neu eu claddu nhw? Pam nad ydych chi'n gweithredu ar yr argymhellion gan arbenigwyr sydd wedi gwario amser helaeth yn edrych i mewn i'r mater ac yn cynnig ichi ffyrdd ymlaen? Dyna un peth, dwi'n credu, y gallwch chi, fel Llywodraeth Cymru, ofyn ohonoch chi eich hunan. A oes gyda chi'r weledigaeth? Dwi'n credu bod e. A oes gennych chi'r bobl sy'n ymrwymedig i sicrhau bod y Gymraeg yn symud ymlaen? Oes. Pam nad yw e'n digwydd a pham nad ydy o wedi digwydd?

Diolch, Toni. Mi wnaf i jest ei gwneud hi'n glir, ar gyfer y record, mai'r pwyllgor craffu ydyn ni, nid y Llywodraeth, ond maen nhw'n sicr yn gwestiynau y medrwn ni fynd eu hôl ymhellach, i'r Llywodraeth, fel rhan o'r ymchwiliad hwn. Ond diolch am fod mor glir o ran yr her yna i ni. Heini, gaf i ofyn i chi?

Buaswn i'n ategu i'r hyn mai Toni wedi'i ddweud, ond ymestyn y peth i feysydd eraill. Er enghraifft, yn 2013, cafwyd adroddiad, neu 2011—? Pryd cafwyd adroddiad Dr Elin Jones ar hanes a'r pwysigrwydd o ddysgu corff o wybodaeth gyffredinol i ysgolion? Derbyniwyd hwnna gan bwyllgor ond fe anwybyddodd y Gweinidog nesaf hynny. Yn sgil gwrthod derbyn hanes Cymru—a dwi'n credu bod gwybodaeth o hanes a hunaniaeth yn hollbwysig i ddisgyblion, yn enwedig y rhai yn ysgolion Saesneg, sydd am ddysgu'r Gymraeg, fel bod gyda nhw'r cefndir angenrheidiol—sefydlwyd pwyllgor dylanwadol iawn, yn hollol iawn, hefyd, i hyrwyddo addysg BAME. Mae hwnna wedi'i dderbyn gan y Llywodraeth. Un o'r pethau sydd yn dod allan nawr, i bob ysgol, gan y pwyllgor yna, yw poster yn cynnwys 112 o luniau o bobl ddu, pobl bob lliw. Dau o'r rheiny sydd o Gymru. Maen nhw wedi mynd â'u hagenda hanes nhw i gyfeiriad cwbl Brydeinig a Seisnig, heb roi sylw i Gymru. Ac mae'n rhaid inni gael rhywfaint o gydlynu gweithredu yn y Llywodraeth ei hun—pwy sydd yn gwneud beth, sut ydyn ni'n rhoi y cefndir angenrheidiol i ysgolion Cymru, hynny yw, cynefin, gwlad, Prydain a'r byd? Ond, ar hyn o bryd, dyw hwnna ddim yn gwbl glir yn yr hyn sydd yn digwydd, ac mae'r polisi yna'n cael ei dorri, mewn gwirionedd, yn anffodus iawn, gan y pwyllgor BAME yma.

Ond, wedyn, iawn, mae'r coleg Cymraeg gyda ni—yn allweddol, ddywedwn ni, o ran hyfforddi athrawon a dylanwad ar wahanol golegau addysg. Wel, mae angen i'r Llywodraeth, dwi'n meddwl, roi llawer iawn mwy o bŵer i'r coleg Cymraeg, fel eu bod nhw'n gallu datblygu ar lefel ymarferol nad yw'n bosibl i weision sifil wneud. Rŷn ni, yn y gorffennol, wedi gweld yr un math o beth pan oedd cynllun prentisiaethau 10 mlynedd yn ôl—dim gair am y Gymraeg. Mae hwnna efallai wedi gwella tipyn erbyn hyn. Ond, mae'r meddwl cyffredinol sydd weithiau'n dod allan o'r gwasanaeth sifil yn anwybyddu'r Gymraeg yn llwyr.

Diolch. Gaf i ofyn, Dyfan, a oes yna rywbeth rydych chi eisiau ei ychwanegu o ran sut y gallai Llywodraeth Cymru a'r cyrff sy'n bartneriaid gefnogi awdurdodau lleol yn well yn y dyfodol?

Dwi'n meddwl, os gwnaf i ganolbwyntio fy sylwadau'n benodol ar y CSCAau, achos mae'n bwysig, dwi'n meddwl, atgoffa ein hunain mai proses y Llywodraeth ydy hon a chyfrifoldeb y Llywodraeth wedyn ydy llwyddiant y CSCAau. Mae yna risg, dwi'n meddwl, os ydy pethau ddim yn llwyddo neu'n mynd o chwith, fod yna bwyntio bysedd wedyn a bod yna ormod o ddisgwyliad, efallai, ar rai awdurdodau lleol unigol.

Felly, o ran y CSCAau eu hunain, wedyn, mae'r drefn o adolygu a monitro'n bwysig. Mae yna drefniadau adolygu rhwng yr awdurdodau lleol a'r Llywodraeth bob dwy flynedd. Mae yna adolygiad mwy pellgyrhaeddol wedyn ar ôl pump. Mae eisiau deall mwy am hynny, dwi'n meddwl.

O ran beth y gall y Llywodraeth ei hun wneud wedyn i gefnogi'r awdurdodau lleol, mae yna sawl peth sy'n bosib ac angen eu gwneud o safbwynt polisi, strategaeth, neu ddeddfwriaeth hefyd. Felly, er enghraifft—a rhai o'r pethau rydyn ni wedi sôn amdanyn nhw yn barod—mae angen cryfhau'n sylweddol sail ddeddfwriaethol y categorïau ieithyddol. Mae'n dda bod yna ganllaw yn bodoli, ond mae eisiau sail gadarnach i hynny, dwi'n meddwl, a fydd yn gwneud gwaith yr awdurdodau lleol a'r ysgolion lawer haws. Rydyn ni eisoes wedi sôn am y broses o symud ysgolion ar hyd y continwwm ieithyddol. Eto, mae yna fwy y gall y Llywodraeth wneud yn fanna, dwi'n meddwl, i gefnogi awdurdodau lleol. Felly, dyna'r peth pwysig, dwi'n meddwl, i ni, o ran egwyddor, sef proses Llywodraeth Cymru ydy hon; eu cyfrifoldeb nhw ydy sicrhau ei fod o'n llwyddo, ac, er mwyn sicrhau ei fod o'n llwyddo, mae'n rhaid iddyn nhw roi'r gefnogaeth yna sydd ei angen wedyn ar awdurdodau lleol er mwyn cael nhw i weithredu'n gyson.

Diolch yn fawr iawn. A oes yna unrhyw beth i'w ychwanegu, Elin?

Roeddwn i jest yn moyn nodi pwysigrwydd y fforymau addysg Gymraeg lleol, wrth gwrs, sydd wedi'u llunio, ond hefyd, o bosib, y cyfrifoldeb dwys sydd ar y fforymau yma i fod yn monitro wrth inni fynd ymlaen. Rŷn ni'n ffodus iawn fel mudiad ein bod ni wedi cael lle ar nifer o fforymau'n barod ac wedi cyfrannu at lunio cynlluniau nifer o awdurdodau lleol, ac wedi ymateb i'r 22 a ddaeth. Ond, hefyd, rŷn ni'n teimlo bod y cyfrifoldebau ar y fforymau yma'n rai pwysig. Ac, os nad yw'r mudiadau hynny neu'r cyrff hynny sy'n gallu bod ar y fforymau yma wedi dylanwadu'n barod, yna, 'Lle ydych chi wedi bod?' Mae'r rhain, y fforymau addysg yma, yn allweddol, dwi'n credu, os ydyn ni yn yr interim yn moyn gweld y cynlluniau yma'n llwyddo ac yn rhoi her i awdurdodau lleol.

Ond, dwi'n credu bod rhaid i ni ddod at y cynlluniau yma o ddwy ochr. Mae'n rhaid i'r lleol gael eu llais, ac mae nifer o awdurdodau lleol ag arfer dda gyda'r cynlluniau hyn, ac yr wythnos hon mae nifer o fforymau wedi ailddechrau gyda'r cynlluniau newydd, ac yn weithredol mae yna awydd gwirioneddol i weld y cynlluniau hyn yn cynyddu hygyrchedd ac yn sicrhau twf addysg Gymraeg. Ond, hefyd, mae'n rhaid i ni gael y monitro a'r elfen o Lywodraeth Cymru a'r Senedd yn sicrhau. Dwi'n credu ei bod hi'n bwysig iawn eich bod chi fel Aelodau'r Senedd hefyd yn craffu ar dwf a hynt y cynlluniau hyn yn y blynyddoedd cynharaf yma—y misoedd a'r blynyddoedd cynharaf. Felly, dwi'n credu bod rhaid i ni bwysleisio pwysigrwydd a sicrhau effeithiolrwydd y fforymau addysg Gymraeg yn lleol er mwyn cynorthwyo. Dwi'n gweld y broses hon yn bwysig iawn, fel cywaith bron, yn lleol, ond bod yna fodd hefyd i sicrhau bod pawb yn gwybod beth sy'n digwydd a bod y cynlluniau a'u hynt nhw drwy'r broses yn dryloyw ac yn glir i bawb gael gweld.

Diolch yn fawr iawn. Dwi mynd i droi rŵan at gwestiynau Hefin David. Dwi eisiau rhagrybuddio pawb ein bod ni hanner ffordd drwy’r sesiwn yma, gyda hanner awr i fynd, felly gaf i ofyn am gwestiynau ac atebion cryno? Ond, yn amlwg, rydym ni eisiau clywed eich barn yn glir hefyd.

Allaf i ddychwelyd i'r cylch 10 mlynedd? Fel mae'r tystion wedi dweud, mae 10 mlynedd yn amser hir iawn mewn gwleidyddiaeth. Ydych chi eisiau ychwanegu unrhyw beth am ba mor digonol yw'r fframwaith atebolrwydd a monitro i sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflawni eu huchelgeisiau a'u targedau cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg yn llwyddiannus i gefnogi Cymraeg 2050?

Gaf i droi'n gyntaf, efallai, at Heini?

Iawn. Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn. Yr hyn sydd ddim yn digwydd yn effeithiol yn y CSCAau yw ymateb i sefyllfaoedd brys neu argyfwng. Mae yna enghreifftiau helaeth o ysgolion yn orlawn. Dyw'r CSCAau yn gwneud dim ar eu cyfer nhw. Yr hyn sy'n digwydd weithiau yw bod awdurdodau yn rhoi mewn CSCA pum mlynedd, neu 10 mlynedd erbyn hyn, yr hyn ddylai gael ei ddatrys ar frys. Felly, mae eisiau llawer iawn mwy o fonitro i ddigwydd ar union sefyllfa ysgolion Cymraeg ar fyrder. Gallwch chi ychwanegu, os mynnwch chi, fod angen cael cynlluniau argyfwng, brys, ac wedyn cynlluniau pum, 10 ac 20 mlynedd—ystod o gynlluniau ar draws y sbectrwm.

Pa mor aml dylid adolygu?

Os ŷch chi'n gwahaniaethu’r cynlluniau yn rhai argyfwng, wel, bob blwyddyn. Os ŷch chi'n wedyn yn meddwl am ddatblygiad call ar ôl hynny—targedau—wel, mae pump a 10 ac 20 yn iawn. Ond byddai edrych bob dwy, tair blynedd yn iawn. Ond gyda sefyllfaoedd lle mae ysgolion yn orlawn—ac mae wedi digwydd yn aml iawn, iawn—mae'n rhaid cael adolygiadau blynyddol i wneud yn siŵr bod pethau'n symud ymlaen.

Elin, ro'n i'n eich gweld chi'n ysgwyd eich pen yn cytuno.

Ydw, achos mae'n gwestiwn dwi wedi ei ofyn yn ddiweddar iawn. Y broblem, dwi'n credu, sydd o bosib yn mynd i allu codi yw, fel mae Heini'n sôn, pan fydd yna sefyllfaoedd lle mae'n rhaid i ni ymateb ar frys i rywbeth.

Dwi wastad yn gweld y gwydr yn hanner llawn yn hytrach nag yn hanner gwag—ai dyna'r ffordd rownd? Dwi'n gobeithio bod y cynlluniau hyn yn rhai byw. Hynny yw, os oes yna angen newid ac addasu ar y cynlluniau hyn, mae'n rhaid i awdurdodau lleol fod yn hyblyg iawn gyda'r cynlluniau a bod yn ddigon gonest a dewr a thryloyw i fod yn eu newid nhw wrth i'r angen godi. Rŷn ni'n gwybod, wrth i ysgolion godi ac agor, fod yna ddiddordeb cyffredinol o fewn cymuned sydd yn cefnogi'r ddarpariaeth newydd yna, ac mae hynny wedyn yn golygu bod y rhai sy'n gwneud cais am addysg Gymraeg yn cynyddu yn ogystal. Rŷn ni wedi gweld hynny'n ddiweddar yng Nghasnewydd, er enghraifft, lle rŷn ni wedi agor pedair ysgol gynradd o fewn 15 mlynedd. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn barod i fod yn hyblyg—mae'n rhaid i awdurdodau lleol. Ond dwi wedi, yn barod, clywed y naratif, 'Wel, dyw e ddim yn y CSCA.' Ac mae’n rhaid i ni wedyn sicrhau bod ein swyddogion ni ar lawr gwlad yn barod ac yn sylweddoli pwysigrwydd yr hyblygrwydd i ymateb i sefyllfaoedd ar frys.

Ond hefyd, os caf i ddweud ac ychwanegu, mae angen i'r mecanwaith o gwmpas hefyd fod yn hyblyg. Felly, gyda chyllid, er enghraifft, yn anffodus rŷn ni'n dal i glywed, 'Rŷn ni ffaelu gwneud hynny—does dim digon o gyllid', neu, 'Dyw hwn ddim yn rhan o gynllun band B; mae e’n rhan o fand C'. Wel, dyw band C ddim wedi cael ei nodi na'i gyhoeddi eto. Felly, hynny yw, mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr hefyd, os oes yna anghenion, fod y mecanwaith o gwmpas yno er mwyn sicrhau bod y twf yn gallu digwydd.

Diolch. Oes gan Toni neu Dyfan rywbeth i'w ychwanegu? Toni. Os caf i ofyn ichi ailddechrau, oherwydd doedden ni ddim yn eich clywed chi.

Diolch. Mae yna bedwar peth yn benodol dwi eisiau cyfeirio atyn nhw. Yn y lle cyntaf, mae angen fframwaith statudol cryf. Dyna pam mae angen Deddf addysg Gymraeg newydd. Yn ail, mae angen cynlluniau gweithredu. Yn ogystal â'r cynllun 10 mlynedd, mae angen cynlluniau gweithredu fesul blwyddyn, i'w cael eu hadolygu ar ôl tair blynedd gan awdurdodau lleol, ac i gael eu harolygu gan gorff fel Estyn. Nid bod pob awdurdod yn cael eu harolygu bob tair blynedd, ond yn sicr, bob tair blynedd, dylai fod yna arolygiad o glwstwr o awdurdodau lleol i weld i ba raddau maen nhw yn symud pethau ymlaen. Mae hynny'n rhoi cyfle wedyn i'r cynlluniau strategol fod yn fwy strategol, yn fwy uchelgeisiol, ac yn wir, i godi disgwyliadau. Un peth sydd yn tristáu wrth edrych dros yr adroddiadau CSCA dŷn ni wedi'u gweld yw bod y disgwyliadau mor isel. A dyma un o'r pethau mwyaf damniol am addysg yng Nghymru—bod ein disgwyliadau ni yn rhy isel. Dyma un ffordd o newid hynna. A gyda llaw, mae'r drefn yna o gynllun strategol, cynlluniau gweithredu yn flynyddol, ac arolygu rheolaidd eisoes ar waith mewn awdurdodau lleol mewn meysydd eraill. Ac fel rhywun a weithiodd mewn awdurdod am gyfnod o 12 mlynedd, mae'n gwbl ymarferol i weithredu cynllun o'r fath.

Jest yn gryno, yn y lle cyntaf, rydyn ni'n croesawu'r cynlluniau 10 mlynedd; roedden nhw'n rywbeth y gwnaethon ni ofyn amdano fo. Mae hynny yn galluogi cynllunio mwy strategol. Rŷn ni'n croesawu hefyd y deilliannau clir sydd yn y fframwaith y tro hwn. Wedi dweud hynny, fel mae rhai o'r tystion eraill wedi'i ddweud, mae yna bryderon ynglŷn â sut yn union bydd hynny'n cael ei weithredu. Beth rydyn ni wedi ei weld yn barod efo rhai o'r drafftiau ydy bod yna lot o fanylder yn y ddwy, tair, pedair blynedd cyntaf, ond bod y cynlluniau ar ôl hynny yn fwy annelwig. I fod yn deg â'r awdurdodau lleol, efallai ei bod hi'n anoddach iddyn nhw fod mor fanwl wrth symud ymlaen. Mae peth—on nid popeth—o'r cynlluniau yn ddibynnol ar gyllid hefyd.

Yn sicr mae angen monitro blynyddol. Oherwydd natur y cynlluniau, mae angen adolygiad llawn, pellgyrhaeddol ar ôl pum mlynedd, hanner ffordd drwy'r cyfnod 10 mlynedd. Peth arall mae angen cadw golwg arno fo hefyd wrth gwrs ydy dydy'r fframwaith a'r strwythur sy'n bodoli ar hyn o bryd ddim yn derfynol; dydy o ddim yn gyflawn. Mae yna lot o bethau, gobeithio, yn mynd i newid dros y flwyddyn neu ddwy nesaf—y Bil addysg a rhai o'r pethau rydyn ni wedi cyfeirio atyn nhw yn barod. Bydd rhaid i'r CSCA adlewyrchu ac ymateb i hynny hefyd. Felly, yn sicr, mae angen trefn monitro ac adolygu llawn.

Diolch. Hefin, oes gennych chi gwestiwn?

A yw'r cynlluniau strategol yn gwneud cysylltiadau digonol â pholisïau addysgol strategol eraill, er enghraifft y fframwaith gwella ysgolion neu'r cwricwlwm newydd i Gymru?

Diolch. A gaf fi ofyn am atebion cryno fan hyn os gwelwch yn dda? A gaf fi ddechrau efo Dyfan?

Na, ddim yn ddigonol; mae yna le i gryfhau'r cysylltiadau yna, yn sicr. Pan mae'n dod i rai o'r pethau rydyn ni wedi'u trafod yn barod, fel y cwricwlwm, mae yna le i gryfhau. Mae yna gysylltiadau da efo rhai elfennau. Y cynllun hyfforddi athrawon 10 mlynedd rydyn ni wedi sôn amdano fo—mae yna dipyn o orgyffwrdd yn fanna. Ac yn y canllaw CSCA hefyd, mae yna well cyswllt, rydyn ni'n teimlo, efo targedau 'Cymraeg 2050' nag oedd yn bodoli o'r blaen. Felly, mae hynny'n well, ond yn sicr, mae yna le i wella'r cysylltiadau efo rhai meysydd allweddol eraill—y cwricwlwm yn enghraifft dda o hynny.

Oes yna unrhyw un arall a fyddai'n hoffi ychwanegu? Toni.

Dwi'n cytuno gyda beth ddywedodd Dyfan. Dwi'n credu bod y methiant i gael y cyswllt cwricwlaidd yn wendid eithaf sylfaenol. Ond dwi'n credu hefyd bod angen sicrhau'r cysylltiadau gyda'r cyfnodau y tu allan i'r oed statudol—gyda'r cyfnod cyn ysgol, ac yn arbennig y cyfnod ôl-ysgol. Un o'r methiannau mawr yn y drefn bresennol yw bod pobl yn mynd i addysg cyfrwng Cymraeg, a bod diffyg dilyniant o'r sector ysgol i'r sector addysg ôl-16 yn y sector addysg bellach, ac yn wir, i raddau llai, yn y sector addysg uwch. Felly, mae angen y cydlyniant yna y tu hwnt i jest yr hyn sydd yn ofynnol yn statudol.

Diolch. Heini, neu Elin.

Dwi'n gwybod bod nifer o ysgolion Cymraeg wedi bod yn ysgolion arweiniol o ran datblygu'r cwricwlwm newydd, ond dyw hwnna ddim yn ymwneud o gwbl â'r CSCA fel y mae ar hyn o bryd. Does dim rôl yn cydberthyn y rheini â'i gilydd. Yr unig beth ddywedwn i yw bod angen i'r Llywodraeth wneud yn hollol siŵr bod, yn y cwricwlwm newydd, wybodaeth iawn am hanes Cymru ac am ddiwylliant Cymru a beth yw Cymru. Dyw hwnna ddim yno ar hyn o bryd, ac mae angen i'r Gweinidog addysg roi sylw mawr i hwnna. Os yw hwnna yn y cwricwlwm, wedyn bydd modd cydgysylltu hwnna â'r CSCAau.

Rwy'n cytuno gydag awgrymiadau eraill y bore yma, ond rwy'n credu bod yn rhaid inni ystyried pwysigrwydd anghenion dysgu ychwanegol. Tra bod yna ddeilliant penodol yn y CSCA, mae'n rhaid inni hefyd barchu'r ffaith bod yna Fil penodol arall ar wahân hefyd, sydd yn sicrhau y ddarpariaeth honno. Mae'r Bil yn nodi'n glir yr angen am ddarpariaeth ddwyieithog.

Os ewch chi drwy'r cynlluniau fel y maen nhw, yn neilliant 6 fe welwch chi wendid y cynlluniau hynny. Dydyn nhw ddim yn agos o gwbl at fodloni'r Bil. Felly, mae'n rhaid inni edrych ar hynny ar fyrder, ac rŷn ni wedi gofyn i'r Gweinidog yn benodol i gynnal ymgynghoriad i edrych ar y gwahaniaethau sydd rhwng darpariaethau ar draws y siroedd i gefnogi ein teuluoedd ni. Ddylai diffyg darpariaeth ddim fod yn fater mwyach. Mae ein hysgolion ni yn ymateb i bob angen sydd yn dod i'r ysgol. Ddylai hynny ddim fod yn rhwystr i blant fod yn cael mynediad at addysg Gymraeg. Felly, mae'n rhaid, ar fyrder, edrych ar y Bil hwnnw law yn llaw a deilliant 6 y CSCA.

Mae gen i signed copy o lyfr hanes Elin Jones, am y cofnod.

Da iawn. Tic mawr i Hefin.

Mae'n ardderchog.

Ydy. Plỳg i lyfr ardderchog Elin Jones, felly, sydd wedi cael ei ddarparu i bob ysgol yng Nghymru hefyd drwy'r cytundeb cydweithio.

Gaf i droi rŵan at gwestiynau Sioned Williams, os gwelwch yn dda?

Diolch yn fawr. Gadeirydd, dylwn i fod wedi datgan ar y dechrau buddiant o ran fy mod i yn aelod o Gymdeithas yr Iaith.

Dwi'n rhannu'r un buddiant hwnnw, wedyn mi wnaf i ychwanegu hynny i'r record hefyd.

Diolch. Hoffwn i gael eich barn chi'n benodol am sut mae'r CSCAau yn cyfrannu, neu ddim yn cyfrannu yn ddigonol, at ddatblygu darpariaeth cyfrwng Cymraeg o fewn o sector cyfrwng Saesneg. Yw e'n glir yn y cynlluniau? Wnaethoch chi, Elin, sôn yn gynharach am sut ddylai darpariaeth cyfrwng Cymraeg fod yn greiddiol i'r cynnig addysg yn gyffredinol ym mhob awdurdod lleol. Fe wnaethoch chi yn eich tystiolaeth ysgrifenedig, Heini, roi enghraifft i ni, a buaswn i'n hoffi efallai pe baech chi'n gallu ymhelaethu tipyn bach ar yr enghraifft o ran sut yng Nghastell-nedd Port Talbot mae yna ddatblygiadau wedi bod sydd efallai yn mynd ar draws y CSCA yn yr awdurdod yna. Heini, ydych chi eisiau dechrau?

Mae datblygiadau mewn ysgolion Saesneg yn gallu effeithio'n fawr ar ddatblygiadau ysgolion Cymraeg. Os yw ysgol Saesneg yn cael ei sefydlu, bydd hynny o reidrwydd yn cael effaith ar y ddarpariaeth Gymraeg yn yr ardal honno. Mae yna enghraifft ddiweddar—efallai bydd Elin yn sôn am Ben-y-bont—lle'r oedd yna ddiffyg ymgynghori wrth sefydlu ysgol Saesneg, a hynny o reidrwydd wedyn yn mynd i gael dylanwad ar addysg Gymraeg. Roedd diffyg ymgynghori o ran effaith hynny ar y Gymraeg. Digwyddodd yr un peth, neu mae e ar ganol digwydd, yng Nghastell-nedd Port Talbot: cynnig i sefydlu ysgol gynradd Saesneg fawr ym Mhontardawe, gyda 700 o blant. Byddai hynny'n golygu cau tair neu bedair ysgol gynradd Saesneg. Ond, yn y cyffiniau, mae Ysgol Gynradd Gymraeg Trebannws, Ysgol Gynradd Gymraeg Pontardawe, ar y cyfan mewn adeiladau digon diffygiol. A byddai cael ysgol gynradd fawr Saesneg ar lawr y cwm gyda phwll nofio a phob adnodd arall yn rhwym o ddenu plant. Byddai hwnna, yn ei dro, yn andwyol i addysg Gymraeg.

Mae yna adolygiad barnwrol—gall Elin sôn fwy am hwnna mewn munud—lle rydyn ni'n disgwyl bod Castell-nedd, wrth beidio ag ymgynghori ar effaith hynny ar y Gymraeg yn llawn, yn mynd i gael ei feirniadu gan y tribiwnlys. Ond, dyw datblygiadau ysgolion Saesneg ddim ar hyn o bryd yn rhan o'r CSCA fel y cyfryw. Does dim sôn am beth fyddai dylanwad codi ysgol Saesneg ar dwf addysg Gymraeg yn yr ardaloedd hynny. Mae'n gwestiwn wedyn a ydy addysg yng Nghymru yn gallu datblygu, ydy twf addysgol yn Saesneg yn gallu cael ei sefydlu heb rwystr heb ystyriaeth o'r effaith ar y Gymraeg. Mae yna le cryf i ddadlau y dylai'r CSCA orfodi awdurdodau lleol i roi ystyriaeth i beth yw dylanwad ieithyddol unrhyw ysgol sydd yn cael ei sefydlu ganddyn nhw.

Diolch. Mae'n ddrwg gen i, rydyn ni yn y chwarter awr olaf. Oes yna bethau yr hoffai Elin, efallai, eu hychwanegu?

Fe wna i efallai ychwanegu ambell i enghraifft arall. Mae hyn, yn amlwg, yn rhywbeth rŷn ni'n gorfod bod yn graff iawn yn ei gylch e, achos yn aml iawn mae yna ddatblygiadau o fewn addysg cyfrwng Saesneg mewn ardaloedd sy'n digwydd heb ein bod ni fel mudiad o reidrwydd yn gwybod amdanyn nhw. Oherwydd bod gymaint o waith gyda ni yn edrych ar sicrhau twf mewn addysg Gymraeg, dydyn ni weithiau ddim yn sylweddoli bod effeithiau ar rai cynlluniau o fewn addysg cyfrwng Saesneg yn cael effaith andwyol ar y Gymraeg. Felly, mae angen mecanwaith. Mae gyda ni fecanwaith o fewn y cod trefniadaeth ysgolion sydd yn nodi'r angen pan yn ymgynghori ar unrhyw newid, a'n dealltwriaeth a'n dehongliad ni—ac wrth gwrs mae hynny ar hyn o bryd yn nwylo barnwr—yw y dylid bod yn ystyried yr effaith ar y Gymraeg pan yn ystyried unrhyw ddatblygiadau newydd.

Beth sydd wedi digwydd, yn ddiddorol, yw ein bod ni wedi herio penderfyniadau fel hyn ac wedi ymateb i ymgynghoriadau mewn nifer o siroedd. Yn sir Fynwy, digwyddodd e gydag ymestyn niferoedd yn ardal Cil-y-coed. A phan herion ni yn yr achos hynny, fe wnaeth sir Fynwy sylweddoli'r cam yn syth a siarad gyda ni: 'Wel, sut ydyn ni'n lliniaru'r effaith hwn, felly?' Ond mae yna siroedd eraill sy'n gyndyn iawn o ddatgan eu bod nhw wedi gwneud unrhyw beth o'i le. Ym Mhen-y-bont ar Ogwr, er enghraifft, yn ddiweddar, fe wnaethon ni herio ar gynyddu niferoedd yn ardal Mynyddcynffig, er enghraifft, lle oedd yna 100 o lefydd ychwanegol, a'r effaith y byddai hynny'n cael ar Ysgol y Ferch o'r Sgêr, sef yr ysgol Gymraeg mwyaf agos, ond hefyd ar Ysgol Gyfun Gymraeg Llangynwyd yn ogystal, oherwydd rŷn ni'n gorfod ystyried bod y niferoedd cynradd yn mynd i mewn i'r uwchradd. Ac yna mae Heini wedi sôn yn benodol am Gastell-nedd Port Talbot, lle rŷn ni'n sôn am natur ieithyddol ardal a'r effaith na edrychwyd arno fe'n ddigon manwl yn y cam ymgynghori cyn mynd i benderfynu ar y cais hwnnw.

Felly, o ran mesur effaith ar y Gymraeg, dwi'n credu y dywedais i ynghynt fod yn rhaid i addysg Gymraeg fod yn greiddiol yng nghynlluniau addysg siroedd. Hynny yw, mae'n rhaid iddyn nhw ystyried addysg Gymraeg gydag addysg cyfrwng Saesneg. A dyna pam rŷn ni wedi awgrymu yn ein tystiolaeth ni bod nawr rhaid inni symud at ddim ond agor ysgolion Cymraeg, ac os oes yna gynnig i agor neu ymestyn unrhyw ddarpariaeth cyfrwng Saesneg, yna mae'n rhaid dangos yr effaith—pam Saesneg ac nid Cymraeg? Os ydym ni am gyrraedd targed Llywodraeth Cymru, os ydym ni am yr uchelgais yma i'n disgyblion ni, yna mae'n rhai inni ffeindio rhywbeth chwyldroadol i newid ac i symud yn gyflym.

Diolch yn fawr iawn. Toni.

Yn ein barn ni, dylai pob ysgol fod yn ysgol cyfrwng Cymraeg erbyn 2050, a beth sydd ei angen ydy cynllunio i sicrhau hynny. Ddylen ni ddim bod yn agor ysgolion cyfrwng Saesneg newydd. Dylai pob ysgol newydd un ai bod yn un Gymraeg neu'n ddwyieithog. Ac ynghlwm wrth hynny, mae angen y cynllun yma o symud ysgolion ar hyd y continwwm. Mae'r Gymraeg yn perthyn i bob ysgol yng Nghymru ac i bob disgybl yng Nghymru. Dylai fod yn weladwy ac yn glywadwy ym mhob agwedd ar addysg yng Nghymru. Ac i ddweud y gwir, dwi'n credu bod defnyddio'r term 'cyfrwng Saesneg' yn gwneud drwg—mae e'n creu'r argraff o 'ni' a 'nhw'. Dylai pob ysgol fod yn rhan o'r drefn yma o Gymreigio er budd disgyblion Cymru fel eu bod nhw'n gadael ysgol yn gwbl rugl yn y Gymraeg yn ogystal â'r Saesneg.

A Dyfan.

Diolch. Jest un pwynt cyflym iawn: yn ein barn ni, mae angen trefniadau cyllidebu cydlynus, hynny ydy, sicrhau bod cyllideb Llywodraeth Cymru yn hwyluso ei pholisïau. A beth mae hynny’n ei olygu ydy bod y drefn gyllido cyfalaf wedyn yn cefnogi’r CSCAau. Pendraw hynny, yn amlwg, ydy sicrhau nad oes yna ddatblygiadau newydd yn digwydd heb eu bod nhw'n gydnaws â'r CSCA lleol. Mae'n bosib bydd angen deddfu i sicrhau hynny, ond dyna sydd angen digwydd er mwyn gwneud yn siŵr bod y gyllideb a’r polisi yn cydlynu efo'i gilydd.

Diolch. Sioned.

Dwi jest eisiau gofyn yn gyflym, te, ynglŷn â—. Rŷn ni wedi cyffwrdd â'r continwwm a'r categoreiddio, felly, allaf ofyn eich barn chi ynglŷn â sut mae awdurdodau lleol yn adlewyrchu'r broses o symud ysgolion ar hyd y continwwm iaith yn y CSCAau? A oes gyda chi bryderon penodol am y categorïau newydd yn hyn o beth? A dwi'n meddwl eich bod i gyd wedi bod yn gytûn ynglŷn â'r angen i'r canllawiau fod yn rhai statudol ac y byddai hynny’n gwella pethau. Felly, cywirwch fi os ydw i'n anghywir ar hynny.

Gawn ni droi yn gyntaf at Elin?

Dwi wir yn credu bod yn rhaid inni sylweddoli bod yn rhaid bod yna gymorth dwys ar gyfer unrhyw fath o newid categori, ond mae’n rhaid iddo fe ddigwydd. Hynny yw, mae'n rhaid inni fod â mecanwaith cefnogol, dwys a chynhwysfawr i gefnogi siroedd ac ysgolion i fynd drwy'r broses. Rwy'n llywodraethwr hefyd a dwi'n gwybod y gwaith sydd gan gorff llywodraethol i ymwneud ag ef. Ond dwi hefyd yn sylweddoli, fel y mae Heini wedi sôn, o ran stoc ysgolion, er enghraifft, mewn nifer o siroedd, does dim adeiladau sbâr, does dim llefydd i adeiladu, does dim arian i adeiladu. Ac felly, mae’n rhaid inni wedyn edrych ar system o newid cyfrwng ysgolion ac mae hynny’n mynd i fod yn haws mewn rhai ardaloedd nag eraill. Ond beth sydd ddim yn ei le ar hyn o bryd yw system i gefnogi'r newid yna.

Diolch. A oes gan rywun unrhyw beth i'w ychwanegu'n gryno os gwelwch yn dda, oherwydd mae yna un cwestiwn arall mae angen inni ei ofyn?

Dwi'n poeni nawr am y categorïau ar y lefel uchaf. Yn yr hen gategorïau, roedd categori 1 gyda chi—ysgolion 100 y cant Cymraeg; ysgolion 2A wedyn yn dysgu tua 80 y cant o'r pynciau i bob disgybl. Yn y categorïau newydd, mae gyda chi 3P, dwi'n meddwl—dyna gategori ysgolion Cymraeg—100 y cant o'r pynciau, mwy neu lai, i bob disgybl. O dan hwnna, mae gyda chi gategori sydd yn dysgu 80 y cant o'r pynciau, ond i bwy? Nid i bob disgybl. Nawr te, un pryder mawr fanna, er enghraifft, yw Gwynedd. Maen nhw, mae'n debyg, yn mynd i fynd ar ôl y categori is na 3P. Mae hwnna'n golygu nad oes unrhyw ddiffiniad gyda chi yn iawn o faint o ddisgyblion mewn ysgol sydd yn mynd i dderbyn 80 y cant o’r pynciau trwy gyfrwng y Gymraeg. Felly, buaswn i, yn y lle cyntaf, yn edrych ar y categorïau unwaith eto a'u newid nhw i adlewyrchu’r dymuniad a fydd yn hybu addysg Gymraeg ar draws y sector.

Diolch. Dwi'n gweld bod Toni eisiau dod mewn hefyd. Yn gryno, os gwelwch yn dda.

Jest yn gyflym iawn i gadarnhau y pwynt wnaethpwyd gan Heini jest nawr. Mae'r sefyllfa yng Ngwynedd yn golygu cam yn ôl mewn addysg yng Ngwynedd, ac mae’r categorïau fel ag y maen nhw yn cynorthwyo'r cam yna’n ôl, yn hytrach na'n hyrwyddo datblygiad o’r newydd.

Diolch. Dwi'n mynd i droi at gwestiwn olaf gan Carolyn, os gwelwch yn dda.

Diolch. This is about engagement. So, just to gauge the level of engagement between local authorities and stakeholders during the development of the WESPs, and how they could be improved in future. And then also, you mentioned earlier about the importance of education fora in developing things going forward, so the extent local authorities have utilised Welsh-medium education fora in your view. And where they've been established, the perceived impact of the fora on individual WESPs.

Cwestiwn mawr. Dwi'n ymwybodol bod gennym ni bedwar munud. Gaf i ofyn am sylwadau cryno gan bawb? Mae yna gyfle i roi tystiolaeth ychwanegol hefyd yn ysgrifenedig os fyddech chi'n fodlon â hynny, ond dwi'n mynd i roi cyfle i bawb gael munud i grynhoi. Os caf i ddechrau gydag Elin.

Diolch. Dwi ddim moyn ailadrodd beth rwyf wedi'i ddweud, chwaith, ond, yn gyffredinol, mae'n amrywiol ar hyd a lled Cymru, y ffordd mae'r fforymau wedi cael eu llunio a phwy sydd wedi cyfrannu iddyn nhw a sut. Dwi'n credu bod yn rhaid cysoni hynny. Mae yna arferion da gyda ni ar draws Cymru; gallaf i rannu'r arferion da yna gyda chi, ond, yn bersonol, mae'n rhaid i fi rannu arferion da yn Blaenau Gwent. Yn anffodus, mae Alun wedi gadael, ond mae Blaenau Gwent yn ardderchog; Casnewydd. Mae'n rhaid inni sylweddoli os ydyn hi'n rhanddeiliaid mewn addysg Gymraeg, mae'n rhaid inni sicrhau ein bod ni'n rhan o'r sgwrs. Felly, os nad ydyn ni wedi bod yn rhan o'r sgwrs hyd yn hyn, yna mae angen inni fod yn rhan, ac mae hynny, dwi'n credu, yn gyfrifoldeb ar unigolion o fewn y gwahanol fudiadau a rhanddeiliaid, partneriaid allweddol, i fod yn rhan o'r sgwrs a'r fforymau hyn wrth symud ymlaen.

Diolch. Dyfan.

Diolch. Ategu beth ddwedodd Elin—dwi'n meddwl bod yr ymgysylltu lefel lleol yna'n hanfodol, nid jest wrth ddatblygu'r cynlluniau, ond wrth iddyn nhw gael eu gweithredu a symud ymlaen hefyd, a buaswn i'n disgwyl bod y dystiolaeth a'r sylwadau lleol yna yn gyfraniad wedyn tuag at fonitro'r cynlluniau wrth symud ymlaen. Mae'n hanfodol.

Y peth arall buaswn i'n dweud hefyd, o feddwl ychydig bach yn fwy strategol, efallai, ydy, wrth ddatblygu'r cynlluniau mi oedden ni'n ymgynghorai, mi wnaethon ni ymateb i bob un o'r 22 cynllun, ond dwi'n meddwl, ac eto, os oes yna adolygiad pellgyrhaeddol ym mhen pum mlynedd, dwi'n meddwl bod angen proses ychydig bach mwy rhyngweithiol, achos mi oedd o'n broses braidd yn dechnegol, lle roedd yna ymgynghoriad ac wedyn roedd yna ymatebion, mae'r cynlluniau yn cael eu gweithredu. Felly, mae'r cyswllt weddol lleol yna'n hanfodol, a dwi'n meddwl, wrth adolygu'r cynlluniau wrth symud ymlaen, dwi'n meddwl bod angen proses ychydig fwy rhyngweithiol.

Diolch o galon. Heini.

Pryderu ydw i am ddylanwad cyfarwyddwyr addysg neu arweinwyr addysg mewn gwahanol siroedd ar yr holl broses. Os ydyn nhw'n gefnogol i'r Gymraeg, mae cynlluniau'n cael eu gweithredu'n dda; os dydyn nhw ddim mor gefnogol—ac rŷn ni yn Abertawe wedi cael enghreifftiau disglair o rai llai cefnogol—mae'r broses yn gallu cael ei arafu ac yn gallu bod yn anodd dros ben. Sut mae cysylltu y CSCAau i'w gwneud nhw yn fy canolog i holl bolisi addysg siroedd? Mae hwnna'n angenrheidiol, fel nad yw mympwy swyddogion penodol wedyn yn cael y fath ddylanwad.

Diolch. Ac yn olaf, Toni.

Dwi'n cytuno 100 y cant gyda'r syniad o fforymau, wrth gwrs. Dylid defnyddio'r fforymau yma i ddwyn yr awdurdod lleol i gyfrif. Os nad yw'r cynlluniau strategol yn ddigon uchelgeisiol, os nad ydyn nhw'n dangos y cyswllt clir gyda'r targedau sydd yn 'Cymraeg 2050', yna mi fyddwn ni yn trafod pethau ar lefel rhy isel. Felly, mae'n rhaid i'r fforymau edrych nid jest ar y cynllun strategol lleol, ond i ba raddau mae'r cynllun strategol yna yn cyfrannu'n gadarnhaol at y nod uchelgeisiol sydd gan Llywodraeth Cymru yn 'Cymraeg 2050'.

Diolch o galon. Ac a gaf i ddiolch o galon i'r pedwar ohonoch chi am ddod i roi tystiolaeth heddiw? Fel roeddwn i'n sôn am y dystiolaeth ysgrifenedig, dwi'n credu ei fod o wedi bod yn sesiwn hynod o fuddiol. Bydden ni wedi gallu gwneud efo awr arall i'ch holi chi. Gaf i ofyn os dŷch chi'n fodlon, os oes gennym ni gwestiynau ychwanegol rydyn ni heb eu cyrraedd neu yn deillio o'ch tystiolaeth chi heddiw, fyddech chi'n hapus inni ysgrifennu atoch chi am dystiolaeth bellach?

Wrth gwrs.

Iawn. Wedyn, rhagrybudd, felly, mae'n bosib bydd yna lythyr arall ar y ffordd. Ond diolch o galon ichi hefyd am eich gwaith yn y maes pwysig hwn. Diolch.

Diolch am y cyfle i fod yma. Llawer iawn o ddiolch.

Wedyn, aelodau'r pwyllgor, os cawn ni symud ymlaen, os gwelwch yn dda at eitem 4, lle mae yna nifer o bapurau i'w nodi. Dwi jest yn mynd i sôn am rif yr eitem. Os ydy rhywun eisiau codi rhywbeth, plîs stopiwch fi, ond ydy pawb yn hapus i nodi eitem 4.1? Eitem 4.2? Eitem 4.3? Eitem 4.4? Carolyn, oeddech chi eisiau codi rhywbeth am hwn?

I'm just trying to go back to those—

Around The National—

Yes. It's about plurality, really, of information, so making sure that—. It's a concern for me that we're having published information regarding Wales in Wales for Wales, as well as other areas, that plurality and access to information for everybody written in print and online as well. So, it's a concern to receive this.

Diolch. I think we would all echo the importance, obviously, in our correspondence of the plurality element. I would hope, through our short inquiry, as well, in terms of the impact of increased costs, it's something that we'll need to look at in greater detail. But thank you for noting that; I think it's certainly one for us to look at in greater detail as a committee, if everyone's in agreement.

Diolch yn fawr iawn am hynny, Carolyn. Gan droi nôl at eitem 4.5, sy'n gysylltiedig; 4.6, 4.7, 4.8. Roeddwn i jest eisiau nodi'n bersonol, yn amlwg, mae'r Dirprwy Weinidog yn glir beth ydy'n rôl ni fel pwyllgor o ran y strategaeth ddiwylliannol. Fe fyddwn ni'n gobeithio, drwy ein holl dystiolaeth a thystiolaeth flaenorol drwy'r pwyllgor yn y Senedd ddiwethaf, efallai fod yna rôl mwy blaenllaw i ymchwiliadau'r pwyllgor yn y gorffennol o ran y strategaeth ddiwylliant. Beth fyddwn i'n cynnig ydy ein bod ni'n gallu ysgrifennu nôl i ddweud ein bod ni'n hapus i gyflwyno tystiolaeth ac ati a bod â rhan fwy proactif, os oedd dyhead i wneud hynny, neu gael ein gweld fel rhanddeiliaid posib, yn hytrach na dim ond rôl craffu. Fyddai pawb yn fodlon gyda hynny? Gwych. Diolch.

A 4.9 felly—mi gawson ni ddiweddariad, yn amlwg, yn y Senedd ddoe gan y Gweinidog ynglŷn â Qatar. Pawb yn fodlon nodi hynny? A wedyn 4.10 yn lythyr i'w nodi hefyd. Oes yna unrhyw sylwadau pellach ar y papurau os gwelwch yn dda? Na.

Gaf i gynnig, felly, o dan Reol Sefydlog 17.42 i benderfynu gwahardd y cyhoedd o weddill y cyfarfod? Ydy'r Aelodau'n fodlon derbyn y cynnig hwn? Ydynt. Felly, mi wnawn ni rŵan barhau yn breifat. Diolch o galon.