Mae'r Seithfed Senedd wedi trafod datganoli plismona a chyfiawnder, y mae gweinidogion Plaid Cymru yn ei alw'n flaenoriaeth, tra bod Aelodau Ceidwadol a Reform yn ei gwestiynu. Bu dadlau hefyd ynghylch a oes angen ymchwiliad Cymreig i gangiau meithrin perthynas amhriodol, tanau gwyllt yr haf a gallu'r gwasanaeth tân, a chymorth cyfreithiol, cyfiawnder ieuenctid a thribiwnlysoedd.
Y prif ddadleuon
Mae Dafydd Trystan Davies (Plaid Cymru), Carrie Harper (Plaid Cymru) a Mike Hedges (Llafur Cymru) yn galw'n anghysondeb nad oes gan Gymru bwerau plismona sydd gan yr Alban, Gogledd Iwerddon a meiri Lloegr, ac yn cyfeirio at gomisiynau Thomas, Silk a'r comisiwn cyfansoddiadol.
Dywed Peter Fox (Ceidwadwyr Cymreig), a Paul Marr, Steven Rodaway a Nigel Williams (Reform UK) y dylai'r Llywodraeth gyflawni gyda'r pwerau presennol yn gyntaf, a bod gwaith cyfansoddiadol yn tynnu sylw oddi wrth wasanaethau cyhoeddus. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Dywed Dafydd Trystan Davies fod diwygio plismona Llywodraeth y DU yn gyfle i bwyso am achos Cymru. Dywed y byddai Cymru'n cadw cydweithio trawsffiniol a bod angen atebolrwydd lleol yr un mor gryf ag erbyn hyn ar unrhyw heddlu cenedlaethol sengl. Cyfraniadau: [1][2][3]
Mae Darren Millar, Peter Fox (Ceidwadwyr Cymreig) a Llŷr Powell, Cristiana Emsley (Reform UK) eisiau ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol ledled Cymru. Dywed Huw Thomas (Llafur Cymru) a Delyth Jewell (Plaid Cymru) fod Cymru o fewn cwmpas ymchwiliad statudol y DU. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5][6]
Dywed Elfyn Llwyd, y Cwnsler Cyffredinol, y dylai cyfiawnder ieuenctid fod yn gam cynnar tuag at ddatganoli cyfiawnder. Mae Cristiana Emsley (Reform UK) yn gofyn pa brawf gwrthrychol y mae'n rhaid ei fodloni ac a fyddai datganoli yn gwella canlyniadau i blant. Cyfraniadau: [1][2][3]
Mae Mike Hedges (Llafur Cymru) a Carrie Harper (Plaid Cymru) yn codi anialwch cyngor cyfreithiol. Dywed Elfyn Llwyd fod cymorth cyfreithiol wedi'i gadw'n ôl, cyfeiria at ffigurau Cymdeithas y Cyfreithwyr fod gan 82 y cant ddim darparwr lles lleol a ariennir, a bydd yn codi'r mater gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Ar danau gwyllt yr haf, dywed Jayne Bryant (Llafur Cymru) fod yr ymateb yn annigonol, a dywed Darren Millar (Ceidwadwyr Cymreig) mai prin y soniai'r fframwaith gwytnwch am dân gwyllt. Mae Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) yn amddiffyn yr ymateb ac yn cydnabod na nodwyd y risg ddigon. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Safbwyntiau'r pleidiau
Plaid Cymru
Dywed y Gweinidogion Dafydd Trystan Davies, Sioned Williams a Carrie Harper y dylid datganoli plismona a chyfiawnder, gan gyfeirio at gomisiynau annibynnol. Dywedant fod y GIG, ysgolion a'r economi yn parhau'n flaenoriaethau, a bod trafodaethau gyda'r Swyddfa Gartref ar y gweill. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Ceidwadwyr Cymreig
Mae Peter Fox yn gofyn beth sy'n cael ei wneud â'r pwerau sydd eisoes gan Gymru. Mae Darren Millar, Sam Rowlands a Fox yn pwyso am ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol ledled Cymru, ac mae Millar yn holi am safbwynt Llywodraeth y DU ar gomisiwn Thomas. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Reform UK
Dywed Paul Marr, Steven Rodaway a Nigel Williams y dylid datrys problemau cyflawni presennol cyn ceisio mwy o bwerau. Mae Cristiana Emsley a Llŷr Powell yn cefnogi ymchwiliad ledled Cymru i gangiau meithrin perthynas amhriodol, ac mae Steve Bayliss yn pwyso am gynllun costiedig ar gyfer y gwasanaeth tân. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5][6]
Llafur Cymru
Mae Mike Hedges yn cefnogi datganoli plismona, gan ei alw'n anghysondeb. Dywed Huw Thomas fod ymchwiliad y DU i gangiau meithrin perthynas amhriodol yn cwmpasu Cymru. Mae Jayne Bryant a Lynne Neagle yn pwyso ar y Llywodraeth ynghylch ymateb i'r tanau gwyllt a'u hariannu. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Democratiaid Rhyddfrydol Cymru
Dywed Jane Dodds fod y setliad presennol yn niweidio menywod, gan nad oes carchar i fenywod yng Nghymru. Mae'n gofyn i'r Llywodraeth am gynllun ac amserlen i sicrhau pwerau, ac am ganolfan breswyl i fenywod Abertawe a addawyd. Cyfraniadau: [1]
Yr hyn y mae'r llywodraeth yn cael ei holi amdano
1Gofynnodd Jane Dodds am gynllun ac amserlen ar gyfer sicrhau pwerau cyfiawnder. Atebodd Dafydd Trystan Davies fod cyfarfodydd wedi'u trefnu gyda gweinidog plismona'r DU a'r Swyddfa Gartref, a bod trafodaethau gyda phrif gwnstabliaid, comisiynwyr a llywodraeth leol wedi'u cynllunio. Cyfraniadau: [1][2][3]
2Gofynnodd Llŷr Powell faint fydd cost y comisiwn cyfansoddiadol newydd. Dywedodd Dafydd Trystan Davies fod swyddogion wedi dweud wrtho fod y comisiwn blaenorol wedi costio £1.5 miliwn, gyda llinell gyllideb gan y Llywodraeth flaenorol. Cyfraniadau: [1][2]
3Gofynnodd Steve Bayliss am gynllun costiedig ar gyfer y gwasanaeth tân erbyn 31 Hydref. Dywedodd Rhun ap Iorwerth na allai roi'r sicrwydd hwnnw, gan y bydd uwchgynhadledd ar 22 Hydref yn asesu gallu, adnoddau a bygythiadau. Cyfraniadau: [1][2]
4Gofynnodd Darren Millar pa drafodaethau a gafwyd gyda changair yr ymchwiliad ac a fyddai ymchwiliad ledled Cymru yn dilyn. Atebodd Delyth Jewell fod Cymru o fewn cwmpas yr ymchwiliad statudol a chyfeiriodd at strategaeth Cymru ar gam-drin plant yn rhywiol. Cyfraniadau: [1][2][3]
5Gofynnodd Cristiana Emsley pa brawf y mae'n rhaid i ddatganoli cyfiawnder ieuenctid ei fodloni. Atebodd Elfyn Llwyd fod y tri chomisiwn wedi ystyried y goblygiadau cyfreithiol a bod datganoli fesul darn yn siomi pobl ifanc a theuluoedd. Cyfraniadau: [1][2]
Yr hyn y mae'r cyhoedd yn gofyn amdano
Mae'r deisebau a ddarparwyd yn gofyn am drwyddedu cryfach ar gyfer llety ymwelwyr deiliadaeth uchel (1,767 o lofnodion), ymchwiliad cyhoeddus statudol i fethiannau diogelu mewn ysgolion yng Ngogledd Cymru (115) ac adolygiad o reolau tai cymdeithasol ar ymddygiad gwrthgymdeithasol i denantiaid anabl (9). Mae pob un ar agor.
Pwy mae gweinidogion yn cwrdd â nhw
Mae Gweinidogion wedi cyfarfod â chyrff yr heddlu, gan gynnwys Bwrdd Partneriaeth Plismona Cymru, comisiynwyr, prif gwnstabl a Ffederasiwn yr Heddlu. Maent hefyd wedi cyfarfod â gweinidogion plismona'r DU, yr Arglwydd Hogan-Howe, cyrff cyfiawnder ieuenctid a phrawf, y gwasanaeth carchardai, Llywydd Tribiwnlysoedd Cymru, gwasanaeth tân ac academydd.
Yn y Chweched Senedd (2021 i 2026)
O gofnod y Senedd flaenorol, ar gyfer materion sy'n rhychwantu'r ddwy. Mae gweddill y dadansoddiad hwn yn ymwneud â'r Seithfed Senedd yn unig.
Yn y Chweched Senedd, trafodwyd datganoli cyfiawnder a phlismona ochr yn ochr â chyfiawnder ieuenctid, prawf a thribiwnlysoedd. Cyhuddodd Aelodau Plaid Cymru Lafur o gulhau ei huchelgais, tra holodd y Ceidwadwyr am blismona trawsffiniol. Roedd llywodraethu'r gwasanaeth tân ac achub a marwolaethau yng Ngharchar y Parc hefyd yn bryderon mawr.
Dadleuodd Mick Antoniw (Llafur Cymru) fod datganoli cyfiawnder ieuenctid a phrawf yn golygu ei bod yn afresymegol peidio â datganoli plismona. Yn 2024 dywedodd fod datganoli plismona yn anochel maes o law, gan flaenoriaethu cyfiawnder ieuenctid a phrawf. Cyfraniadau: [1][2]
Dywedodd Adam Price (Plaid Cymru) fod Llafur wedi bod yn cilio o gomisiwn Thomas i gyfiawnder ieuenctid yn unig. Dyfynnodd Llyr Gruffydd (Plaid Cymru) yr Ysgrifennydd Cymru yr wrthblaid yn galw'r ceisiadau yn 'fiddling around with structures and systems'. Cyfraniadau: [1][2]
Dadleuodd Mark Isherwood (Ceidwadwyr Cymreig) fod Cymru'n wahanol i'r Alban a Gogledd Iwerddon oherwydd bod amcangyfrif o 95 y cant neu fwy o droseddu'r gogledd yn gweithredu ar draws y ffin â Lloegr. Cyfraniadau: [1]
Ar ôl adolygiad diwylliant Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru, dywedodd Sioned Williams (Plaid Cymru) fod y Llywodraeth wedi methu diwygio'r llywodraethu ers blynyddoedd. Disgrifiodd Jenny Rathbone (Llafur Cymru) awdurdodau tân fel rhai heb fod yn ddigon atebol ac yn anhylaw. Cyfraniadau: [1][2]
Wedi'i ysgrifennu gan AI ar 23 Hydref 2026 o 156 cyfraniad yn y Senedd rhwng 19 Mai 2026 a 19 Hydref 2026, ynghyd â'r deisebau a chyfarfodydd y gweinidogion ar y briff hwn. Mae pob pwynt yn cysylltu â'r cyfraniadau y mae'n seiliedig arnyn nhw; gwiriwch nhw cyn dyfynnu. Sut mae'r dadansoddiad yn cael ei ysgrifennu.
Yr hyn mae'r llywodraeth wedi'i addo
Mae 4 ymrwymiad yn Rhaglen Lywodraethu Llywodraeth Cymru 2026 i 2030 yn perthyn i'r briff hwn, yng ngeiriau'r Rhaglen ei hun. O dan bob un, gwelwch pa mor aml mae wedi'i godi yn y Seithfed Senedd.
Mynnu tegwch gan San Steffan: Pwerau at ddiben
Mynd ar drywydd datganoli cyfiawnder a phlismona yn llwyr i Gymru gyda’r brys y mae hyn yn ei haeddu.
Wedi'i godi mewn 28 araith a 2 cwestiwn ysgrifenedig. Yn fwyaf diweddar ar 7 Hydref 2026, gan Delyth Jewell. Wedi'i baru ar: “devolution of justice”.
Sefydlu dull gweithredu cenedlaethol i gydlynu’r gwaith o atal a dargyfeirio troseddau ar draws heddluoedd, GIG Cymru, awdurdodau lleol, ysgolion a phartneriaid yn y trydydd sector – gan rannu’r arferion gorau a mynd i’r afael â’r pethau sylfaenol sy’n achosi troseddu.
Cyflwyno Bil Tribiwnlysoedd Cymru yn gynnar yn nhymor y Senedd er mwyn creu system dribiwnlysoedd gliriach, fwy cydlynol a mwy annibynnol – gyda gweithdrefnau modern, atebolrwydd cryfach, a ffocws mwy amlwg ar wella profiad defnyddwyr gwasanaethau.
Wedi'i godi mewn 4 araith. Yn fwyaf diweddar ar 1 Hydref 2026, gan Carrie Harper. Wedi'i baru ar: “Welsh Tribunals”.
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, Rhaglen lywodraethu 2026 i 2030: Uchelgais newydd i Gymru, a gyhoeddwyd gyntaf ar 10 Medi 2026. Yn cynnwys gwybodaeth y sector cyhoeddus a drwyddedir o dan y Drwydded Llywodraeth Agored v3.0. Rydyn ni'n dod o hyd i gyfeiriadau drwy baru enwau cynlluniau, cyrff a rhaglenni; dydy cyfeiriad yn dweud dim am gynnydd.
Gan Lywodraeth Cymru
Datganiadau i'r wasg a datganiadau Cabinet diweddaraf Llywodraeth Cymru ar y briff hwn.
Mae Llywodraeth Cymru yn annog tystion i gefnogi dioddefwyr ac i roi gwybod am droseddau casineb, wrth i ffigyrau newydd ddatgelu effaith barhaus casineb a rhagfarn ar unigolion a chymunedau.
Yn y newyddion
Y penawdau diweddaraf ar y briff hwn, gyda dolen i stori pob cyhoeddiad.
Datganiadau, dadleuon a deddfwriaeth yn y Cyfarfod Llawn ar y briff hwn, y mwyaf diweddar yn gyntaf. Mae sesiynau cwestiynau llafar wedi'u cyfrif yn y cyfraniadau isod.
Mae pob bar yn dangos cyfran areithiau a chwestiynau'r blaid honno yn y Seithfed Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn, fel bod modd cymharu pleidiau mawr a bach. Mae'r llinell syth yn dangos y Siambr gyfan: 2.9%.
Cyfarfodydd gweinidogion â sefydliadau allanol a'u hymrwymiadau ar y briff hwn, o'r gofrestr y mae Llywodraeth Cymru yn ei chyhoeddi bob tri mis. 27 ers etholiad 2026; y diweddaraf:
27 Medi 2026
National Police Memorial Day, Belfast
Cyfarfod, Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution
24 Medi 2026
Welsh Probation Development Group with Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
Cyfarfod, Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution
24 Medi 2026
Wales Probation Development Group
Cyfarfod, Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
10 Medi 2026
Wildlife and Rural Crime consultation launch
Cyfarfod, Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability
10 Medi 2026
North Wales Police Headquarters
Cyfarfod, Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability
3 Medi 2026
Ian Barrow, His Majesty's Prison and Probation Service with Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
Cyfarfod, Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution
2 Medi 2026
Dr Rob Jones, Senior Lecturer in the Welsh Criminal Justice System with Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
Cyfarfod, Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution
2 Medi 2026
Dr Rob Jones, Senior Lecturer in the Welsh Criminal Justice System
Cyfarfod, Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, cyfarfodydd ac ymrwymiadau gweinidogol. Mae'r gofrestr yn cael ei chyhoeddi dri mis neu fwy ar ôl y cyfarfodydd y mae'n eu rhestru.
Buddiannau a ddatganwyd
Aelodau y mae eu cofnodion yng Nghofrestr Buddiannau'r Aelodau yn ymwneud â'r briff hwn, wedi'u paru drwy eiriau ac ymadroddion y briff. Mae'n rhaid i Aelodau gofrestru'r buddiannau hyn, a dydy cael un ddim yn golygu bod unrhyw beth yn amhriodol.
Remunerated Employment, Directorships etc.: Member Name and nature of the employer: South Wales Fire and Rescue Service Nature of the post: Stores Courier Officer Amount of remuneration received: Band 3: between £501 -…
Remunerated Employment, Directorships etc.: Member Name and nature of the employer: Carmarthen Domestic Abuse Services, charity provides services to victims of domestic abuse in Carmarthen, through safe accommodation…
Voluntary record of Members’ other interests: Information relevant to entry: NARPO – National Association of Retired Police Officers – Member – Annual subscription.
Dywedodd 40% o oedolion Cymru y byddai troseddu a phlismona yn bwysig iawn i'w pleidlais.
Holodd Ipsos 747 Welsh adults aged 16+ rhwng 2 Ebrill 2026 a 8 Ebrill 2026, cyn etholiad y Senedd 2026. Roedd pobl yn gallu dewis cymaint o faterion ag yr oedden nhw'n dymuno. Rhagor am farn y cyhoedd.
Cwestiynau ysgrifenedig
28 cwestiwn ysgrifenedig i Lywodraeth Cymru ar y briff hwn yn y Seithfed Senedd, gyda 25 wedi'u hateb hyd yma. Y diweddaraf:
Wedi'i dagio oherwydd: “child sexual exploitation”, “grooming gangs”Cyfieithwyd o'r SaesnegCofnod swyddogol
Fesul mis
4
54
25
99
149
Mai 2026MehGorAwstMediHyd
Cyfraniadau wedi'u tagio ym mhob mis o'r Seithfed Senedd. Ni chynhaliwyd unrhyw gyfarfodydd yn ystod Awst 2026.Dangos y ffigurau
Mis
Cyfraniadau
Mai 2026
4
Mehefin 2026
54
Gorffennaf 2026
25
Awst 2026
Dim cyfarfodydd
Medi 2026
99
Hydref 2026
149
Sut mae'r briff hwn wedi'i lunio
Mae'r briff hwn yn dilyn ymrwymiadau'r Rhaglen a restrir uchod ac yn tagio'r cofnod â'r ymadroddion isod. Gall paru geiriau allweddol fethu busnes sy'n trafod y mater mewn geiriau eraill, a gall dagio cyfeiriad wrth fynd heibio.
Dangos yr ymadroddion mae'n eu defnyddio
Mae cyfraniad yn cael ei dagio pan fydd ei destun Saesneg yn cynnwys un o'r ymadroddion hyn. Does dim ots am briflythrennau, heblaw mewn byrfoddau, sy'n gorfod cyfateb yn union. Mae hefyd yn cael ei dagio pan fydd teitl yr eitem agenda neu'r cwestiwn yr oedd yn rhan ohono yn cynnwys un, cyn belled â bod y cyfraniad yn 30 gair o leiaf. Mae'r briff hefyd yn cael ei dagio pryd bynnag y mae un o'i themâu'n cael ei thagio.
Mae'r Gweinidogion yn eu swyddi wedi'u rhestru uchod. Y gyfran yw'r rhan o areithiau a chwestiynau'r Aelod ei hun yn y Seithfed Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn.
