Ers Mai 2026 mae'r Senedd wedi dadlau am gynllun Llywodraeth Plaid Cymru i geisio rhagor o bwerau, yn bennaf ar gyfiawnder a phlismona, rheilffyrdd, Ystad y Goron a phwerau cyllidol. Mae Reform UK a'r Ceidwadwyr Cymreig yn amau'r flaenoriaeth a roddir i'r cyfansoddiad ac annibyniaeth. Bu dadleuon hefyd am y comisiwn cenedlaethol newydd, cydsyniad i Filiau'r DU, a chofrestru pleidleiswyr yn awtomatig a'r system etholiadol.
Y prif ddadleuon
Enwodd y Prif Weinidog Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) blismona a chyfiawnder, Ystad y Goron a seilwaith rheilffyrdd yn flaenoriaethau uniongyrchol, ynghyd â chyllid teg a hyblygrwydd cyllidol. Dywedodd y dylai Cymru gael o leiaf y pwerau sydd gan yr Alban lle byddant yn gwella canlyniadau.
Dywedodd y Gweinidog Cabinet Dafydd Trystan Davies (Plaid Cymru) y bydd y comisiwn cenedlaethol yn goruchwylio datganoli, yn cynnal sgwrs genedlaethol ac yn adeiladu ar gomisiynau Silk, Thomas a'r comisiwn annibynnol. Holodd Jane Dodds (Democratiaid Rhyddfrydol Cymru) ac Iain McIntosh (Reform UK) yr angen amdano a'i gost. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Gofynnodd Adrian Mason (Reform UK am) i beidio â newid y cyfansoddiad heb gydsyniad y cyhoedd. Dywedodd Sam Rowlands a Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr Cymreig) fod cefnogaeth i annibyniaeth yn isel ac y dylai'r GIG, ysgolion a'r economi ddod yn gyntaf. Dywedodd Rhun ap Iorwerth fod pwerau'n offer i gyflawni ar y gwasanaethau hynny. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Cyfeiriodd Dafydd Trystan Davies, Marc Jones (Plaid Cymru) a'r Cwnsler Cyffredinol Elfyn Llwyd at gomisiynau Silk, Thomas a'r comisiwn annibynnol o blaid datganoli cyfiawnder a phlismona. Cytunodd Mike Hedges (Llafur Cymru) a Jane Dodds. Gofynnodd Cristiana Emsley (Reform UK) pa brawf y mae'n rhaid i ddatganoli cyfiawnder ieuenctid ei fodloni. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5][6]
Cyflwynodd y Dirprwy Weinidog Mark Hooper (Plaid Cymru) lwybr at ddatganoli rheilffyrdd, gan ddweud bod gan Gymru tua 10 y cant o'r rhwydwaith ond cyfran fach o'r gwariant ar welliannau. Gwrthwynebodd Jason O'Connell ac Adrian Mason (Reform UK). Gofynnodd Mike Hedges sut y dylid cyfrifo'r cyllid. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Ar gyllid, dywedodd Rhun ap Iorwerth fod terfynau ar warchodfa Cymru a benthyca yn dal Cymru yn ôl. Cefnogodd Huw Thomas (Llafur Cymru) fwy o bwerau benthyca ond pwysleisiodd yr undeb. Cyfeiriodd Benjamin Hodge Mckenna (Reform UK) at rybuddion y Sefydliad Astudiaethau Cyllid ar newid Barnett. Dywedodd Anthony Slaughter (Plaid Werdd Cymru) fod Barnett yn annheg. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Ar etholiadau, cododd Darren Millar (Ceidwadwyr Cymreig) fwlch atebolrwydd am na all pleidleiswyr gefnogi ymgeiswyr unigol. Pwysodd Peter Fox (Ceidwadwyr Cymreig) ar ddiogelu yn y cyfnod optio allan o 28 diwrnod ar gyfer cofrestru awtomatig. Gofynnodd Shav Taj (Llafur Cymru) a oedd y cyhoedd wedi cael esboniad digonol o'r system newydd. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Safbwyntiau'r pleidiau
Plaid Cymru
Mae Aelodau Plaid Cymru, yn y Llywodraeth, yn ceisio datganoli cyfiawnder a phlismona, rheilffyrdd, Ystad y Goron a phwerau cyllidol, comisiwn cenedlaethol, a chydsyniad cryfach i ddeddfwriaeth y DU. Dywedant fod pwerau er mwyn gwella gwasanaethau. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Ceidwadwyr Cymreig
Mae'r Ceidwadwyr Cymreig, gan gynnwys Peter Fox, Sam Rowlands a Janet Finch-Saunders, yn dweud bod Plaid yn rhoi gormod o sylw i ddatganoli ac annibyniaeth. Dywedodd Paul Davies nad yw ei blaid yn cefnogi datganoli darlledu. Cododd Darren Millar ddewis y pleidleisiwr yn y system etholiadol newydd. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Reform UK
Mae Aelodau Reform UK yn gwrthwynebu datganoli rheilffyrdd ymhellach ac yn gofyn am gydsyniad y cyhoedd cyn newid cyfansoddiadol. Dywedodd Dan Thomas fod pleidleiswyr yn poeni am y GIG a chostau byw. Dywedodd Helen Jenner fod Reform yn credu mewn Cymru gref mewn Teyrnas Unedig gref. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
Llafur Cymru
Mae Aelodau Llafur Cymru yn cefnogi datganoli rheilffyrdd a phlismona (Mike Hedges) a mwy o bwerau benthyca (Huw Thomas). Pwysleisiant fanteision yr undeb a gofyn am ddiwygio Barnett. Holodd Shav Taj nifer y comisiynau a'r adolygiadau. Cyfraniadau: [1][2][3][4][5]
Democratiaid Rhyddfrydol Cymru
Mae Jane Dodds yn cefnogi datganoli cyfiawnder, plismona a rheilffyrdd, gan nodi menywod a gedwir mewn carchardai yn Lloegr. Mae'n pryderu bod comisiwn cyfansoddiadol arall yn ailadrodd canfyddiadau'r un diwethaf. Cyfraniadau: [1][2][3]
Plaid Werdd Cymru
Mae Anthony Slaughter yn cefnogi trefniadau cyllidol gwell a mwy o bwerau benthyca, gan ddweud bod fformiwla Barnett yn annheg o ran ei chynllun. Cyfraniadau: [1]
Yr hyn y mae'r llywodraeth yn cael ei holi amdano
1Pam comisiwn newydd, ar ba gost a chydag ba aelodaeth? Gofynnodd Iain McIntosh (Reform UK) a Jane Dodds. Dywedodd Dafydd Trystan Davies fod y comisiwn diwethaf wedi costio £1.5 miliwn, bod llinell gyllideb ar gael, ac y bydd yr un newydd yn adeiladu ar waith blaenorol ac yn llenwi bylchau. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
2A fydd dim newid cyfansoddiadol na datganoli pellach heb gydsyniad y cyhoedd? Gofynnodd Adrian Mason (Reform UK). Atebodd Dafydd Trystan Davies ei fod yn ceisio pwerau at ddiben, lle gall ddangos gwelliant clir, fel dŵr, rheilffyrdd neu blismona. Cyfraniadau: [1][2]
3Beth yw'r cynllun a'r amserlen ar gyfer pwerau cyfiawnder a phlismona? Gofynnodd Jane Dodds. Dywedodd Dafydd Trystan Davies ac Elfyn Llwyd fod y Prif Weinidog wedi dweud wrth Brif Weinidog y DU ei fod yn flaenoriaeth, gyda'r Bil diwygio'r heddlu yn gyfle. Cyfraniadau: [1][2][3]
4A oes gan Lywodraeth Cymru y gallu i redeg y rheilffyrdd, a sut y rhennid atebolrwyddau? Gofynnodd Jason O'Connell ac Adrian Mason. Dywedodd Mark Hooper mai'r prawf yw teithiau gwell, a bod prosiectau'n barod os sicrheir cyllid. Cyfraniadau: [1][2][3][4]
5Pam nad yw memoranda cydsyniad deddfwriaethol Llywodraeth Cymru yn cynnwys argymhelliad? Gofynnodd Cristiana Emsley (Reform UK), Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth. Dywedodd Sioned Williams (Plaid Cymru) fod gosod yn gynnar yn bwysig a bod pwyllgorau'n cael gwybod pan gyrhaeddir safbwynt; pwysleisiodd Elfyn Llwyd ymgysylltu cynnar â Llundain. Cyfraniadau: [1][2][3]
Yr hyn y mae'r cyhoedd yn gofyn amdano
Mae un ddeiseb agored yn gofyn am gyflwyno'r Bleidlais Sengl Drosglwyddadwy ar gyfer etholiadau'r Senedd yn y dyfodol. Mae ganddi 45 llofnod.
Pwy mae gweinidogion yn cwrdd â nhw
Mae Gweinidogion wedi cyfarfod â gweinidogion Llywodraeth y DU ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Ystad y Goron a'i grŵp arbenigol, Cymdeithas y Cyfreithwyr, y Comisiwn Etholiadol ac YesCymru.
Yn y Chweched Senedd (2021 i 2026)
O gofnod y Senedd flaenorol, ar gyfer materion sy'n rhychwantu'r ddwy. Mae gweddill y dadansoddiad hwn yn ymwneud â'r Seithfed Senedd yn unig.
Yn y Chweched Senedd, canolbwyntiodd y ddadl ar adroddiad y comisiwn annibynnol yn 2024, y Bil Senedd Cymru (Aelodau ac Etholiadau) a chofrestru pleidleiswyr yn awtomatig. Cefnogodd Llafur a Phlaid Cymru Senedd fwy a etholir drwy restrau caeedig. Gwrthwynebodd y Ceidwadwyr y cynnydd, a gwthiodd y Democratiaid Rhyddfrydol am system wahanol.
Ar adroddiad y comisiwn, dywedodd Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) ei fod yn drobwynt. Dywedodd Mark Drakeford (Llafur Cymru) fod y cyfansoddiad yn sail i wasanaethau cyhoeddus. Dywedodd Mark Isherwood (Ceidwadwyr Cymreig) fod datganoli pellach yn ddiangen ac yn anniogel. Cyfraniadau: [1][2][3]
Ar y system bleidleisio, galwodd Darren Millar (Ceidwadwyr Cymreig) restrau caeedig yn gipio pŵer gan bleidiau. Dywedodd Jane Dodds (Democratiaid Rhyddfrydol Cymru) na chefnogodd unrhyw arbenigwr hwy. Dywedodd Heledd Fychan (Plaid Cymru) mai'r dewis oedd y pecyn hwn neu ddim byd. Cyfraniadau: [1][2][3]
Ar faint y Senedd, dywedodd Mike Hedges (Llafur Cymru) y byddai 96 Aelod rhwng yr Alban a Gogledd Iwerddon o ran etholwyr i bob Aelod. Dywedodd Darren Millar fod angen mwy o feddygon a nyrsys ar Gymru, nid mwy o wleidyddion. Cyfraniadau: [1][2]
Ar y Bil Etholiadau a Chyrff Etholedig (Cymru), dywedodd Mick Antoniw (Llafur Cymru) y byddai cynlluniau peilot cofrestru awtomatig yn cwmpasu ardaloedd amrywiol. Cododd Sam Rowlands (Ceidwadwyr Cymreig) yr hawl i ddewis a ddylid cymryd rhan. Cyfraniadau: [1][2]
Wedi'i ysgrifennu gan AI ar 23 Hydref 2026 o 232 cyfraniad yn y Senedd rhwng 12 Mai 2026 a 20 Hydref 2026, ynghyd â'r deisebau a chyfarfodydd y gweinidogion ar y briff hwn. Mae pob pwynt yn cysylltu â'r cyfraniadau y mae'n seiliedig arnyn nhw; gwiriwch nhw cyn dyfynnu. Sut mae'r dadansoddiad yn cael ei ysgrifennu.
Yr hyn mae'r llywodraeth wedi'i addo
Mae 10 ymrwymiad yn Rhaglen Lywodraethu Llywodraeth Cymru 2026 i 2030 yn perthyn i'r briff hwn, yng ngeiriau'r Rhaglen ei hun. O dan bob un, gwelwch pa mor aml mae wedi'i godi yn y Seithfed Senedd.
Mynnu tegwch gan San Steffan: Pwerau at ddiben
Sefydlu Comisiwn Cenedlaethol newydd i Gymru i ddarparu cyngor annibynnol i Lywodraeth Cymru ar ddyfodol cyfansoddiadol Cymru, gan adeiladu ar waith y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru. Bydd y Comisiwn yn cefnogi sgwrs genedlaethol gynhwysol ar sail gwybodaeth, yn adeiladu’r sylfaen dystiolaeth ar gyfer trafod a gwneud penderfyniadau, ac yn rhoi cyngor ar flaenoriaethau datganoli a diwygio cyfansoddiadol ehangach.
Wedi'i godi mewn 14 araith, 1 eitem ar yr agenda a 3 cwestiwn ysgrifenedig. Yn fwyaf diweddar ar 12 Hydref 2026, mewn cwestiwn ysgrifenedig gan John Clark. Wedi'i baru ar: “National Commission”.
Gweithio i sicrhau datganoli pwerau i’r Senedd i ddeddfu i sefydlu corff cynllunio a rheoleiddiwr economaidd newydd i Gymru, fel bod pob penderfyniad am ddŵr yn cael ei wneud yng Nghymru ar gyfer Cymru.
Wedi'i godi mewn 20 araith a 1 cwestiwn ysgrifenedig. Yn fwyaf diweddar ar 14 Hydref 2026, gan Llyr Gruffydd. Wedi'i baru ar: “water regulator”.
Gweithio tuag at ddatganoli pwerau dros ddarlledu, gan gynnwys pwerau i reoleiddio, goruchwylio a sicrhau atebolrwydd am ddarlledu a chyfathrebu yng Nghymru. Byddwn yn dechrau drwy sefydlu Awdurdod Darlledu a Chyfathrebu Cysgodol i Gymru er mwyn gwarchod a chryfhau platfformau cyfryngau gwasanaeth cyhoeddus lleol a chenedlaethol.
Wedi'i godi mewn 17 araith. Yn fwyaf diweddar ar 20 Hydref 2026, gan Ken Skates. Wedi'i baru ar: “devolution of broadcasting”.
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, Rhaglen lywodraethu 2026 i 2030: Uchelgais newydd i Gymru, a gyhoeddwyd gyntaf ar 10 Medi 2026. Yn cynnwys gwybodaeth y sector cyhoeddus a drwyddedir o dan y Drwydded Llywodraeth Agored v3.0. Rydyn ni'n dod o hyd i gyfeiriadau drwy baru enwau cynlluniau, cyrff a rhaglenni; dydy cyfeiriad yn dweud dim am gynnydd.
Gan Lywodraeth Cymru
Datganiadau i'r wasg a datganiadau Cabinet diweddaraf Llywodraeth Cymru ar y briff hwn.
Heddiw, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi ei Rhaglen Lywodraethu newydd, sy'n nodi ei blaenoriaethau a'i chynlluniau dros dymor pedair blynedd y Senedd, yn dilyn etholiad y Senedd ar 7 Mai.
Eiliadau allweddol yn y Senedd
Does dim datganiadau na dadleuon yn y Cyfarfod Llawn ar y briff hwn yn y Seithfed Senedd eto.
Pleidleisiau cysylltiedig
Does dim pleidleisiau yn y Seithfed Senedd wedi'u tagio â hyn.
Mae pleidleisiau'n cael eu tagio o'u teitlau eu hunain a'r eitem ar yr agenda lle cawson nhw eu cynnal.
Pwy sy'n ei godi
Yn ateb dros y llywodraeth
Y Gweinidogion yn eu swyddi sydd wedi siarad fwyaf ar y briff hwn yn y Seithfed Senedd.
Mae pob bar yn dangos cyfran areithiau a chwestiynau'r blaid honno yn y Seithfed Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn, fel bod modd cymharu pleidiau mawr a bach. Mae'r llinell syth yn dangos y Siambr gyfan: 1.5%.
Cyfarfodydd gweinidogion â sefydliadau allanol a'u hymrwymiadau ar y briff hwn, o'r gofrestr y mae Llywodraeth Cymru yn ei chyhoeddi bob tri mis. 1 ers etholiad 2026:
27 Awst 2026
Y Comisiwn Etholiadol/Electoral Commission
Cyfarfod, Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution
Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, cyfarfodydd ac ymrwymiadau gweinidogol. Mae'r gofrestr yn cael ei chyhoeddi dri mis neu fwy ar ôl y cyfarfodydd y mae'n eu rhestru.
Buddiannau a ddatganwyd
Aelodau y mae eu cofnodion yng Nghofrestr Buddiannau'r Aelodau yn ymwneud â'r briff hwn, wedi'u paru drwy eiriau ac ymadroddion y briff. Mae'n rhaid i Aelodau gofrestru'r buddiannau hyn, a dydy cael un ddim yn golygu bod unrhyw beth yn amhriodol.
Voluntary record of Members’ other interests: Information relevant to entry: 2026 Senedd election expenses met by Newport West and Islwyn and Newport East Constituency Labour Party which included donations from Unite and…
Voluntary record of Members’ other interests: Information relevant to entry: 100 per cent of campaign costs for 2026 Senedd Election paid for by Plaid Cymru Sir Gaerfyrddin.
Voluntary record of Members’ other interests: Information relevant to entry: All 2026 Senedd election expenses met by the Aberafan and Maesteg Constituency Labour Party and the Rhondda and Ogmore Labour Party, including…
Voluntary record of Members’ other interests: Information relevant to entry: All 2026 Senedd election expenses paid by the Bridgend Constituency Labour Party and the Vale of Glamorgan Labour Party
Voluntary record of Members’ other interests: Information relevant to entry: 100 per cent of campaign costs for 2026 Senedd Election paid for by Plaid Cymru Sir Gaerfyrddin.
Dywedodd 23% o oedolion Cymru y byddai dyfodol cyfansoddiadol Cymru neu annibyniaeth i Gymru yn bwysig iawn i'w pleidlais.
Holodd Ipsos 747 Welsh adults aged 16+ rhwng 2 Ebrill 2026 a 8 Ebrill 2026, cyn etholiad y Senedd 2026. Roedd pobl yn gallu dewis cymaint o faterion ag yr oedden nhw'n dymuno. Rhagor am farn y cyhoedd.
Cwestiynau ysgrifenedig
1 cwestiwn ysgrifenedig i Lywodraeth Cymru ar y briff hwn yn y Seithfed Senedd. Y diweddaraf:
Cyfraniadau wedi'u tagio ym mhob mis o'r Seithfed Senedd. Ni chynhaliwyd unrhyw gyfarfodydd yn ystod Awst 2026.Dangos y ffigurau
Mis
Cyfraniadau
Mai 2026
2
Mehefin 2026
9
Gorffennaf 2026
8
Awst 2026
Dim cyfarfodydd
Medi 2026
108
Hydref 2026
94
Sut mae'r briff hwn wedi'i lunio
Mae'r briff hwn yn dilyn ymrwymiadau'r Rhaglen a restrir uchod ac yn tagio'r cofnod â'r ymadroddion isod. Gall paru geiriau allweddol fethu busnes sy'n trafod y mater mewn geiriau eraill, a gall dagio cyfeiriad wrth fynd heibio.
Dangos yr ymadroddion mae'n eu defnyddio
Mae cyfraniad yn cael ei dagio pan fydd ei destun Saesneg yn cynnwys un o'r ymadroddion hyn. Does dim ots am briflythrennau, heblaw mewn byrfoddau, sy'n gorfod cyfateb yn union. Mae hefyd yn cael ei dagio pan fydd teitl yr eitem agenda neu'r cwestiwn yr oedd yn rhan ohono yn cynnwys un, cyn belled â bod y cyfraniad yn 30 gair o leiaf. Mae'r briff hefyd yn cael ei dagio pryd bynnag y mae un o'i themâu'n cael ei thagio.
Mae'r Gweinidogion yn eu swyddi wedi'u rhestru uchod. Y gyfran yw'r rhan o areithiau a chwestiynau'r Aelod ei hun yn y Seithfed Senedd oedd yn ymwneud â'r briff hwn.
