Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee

Ashok Ahir, llywydd y llyfrgell.

Pedr ap Llwyd, prif weithredwr a llyfrgellydd cenedlaethol.

Diolch yn fawr iawn. Cyn i ni fynd mewn—

Before we go into the session and into questions, we would like to put on record a very sad death that occurred last week. David Rowe-Beddoe, who was a lover of the arts in Wales, and who had contributed so much towards our national heritage, and was a crossbencher in the House of Lords, died last week, very sadly. We send our condolences to his family.

Felly, dŷn ni yn symud ymlaen i'r sesiwn, ac os yw'n iawn gyda chi, fe wnawn ni fynd yn syth mewn i gwestiynau, ac mi wnaf i fynd at Tom Giffard yn gyntaf.

Bore da. To what extent has the library implemented the recommendations of the 2020 tailored review?

Ocê, mi atebaf hynny. Mae'r tailored review yn cael ei adolygu gan Lywodraeth Cymru a'n bwrdd ymddiriedolwyr ni yn gyson. Mi rydyn ni fel llyfrgell wedi mynd i'r afael â phob un o'r recommendations erbyn hyn, ac maen nhw i gyd wedi, ac yn cael, eu gweithredu yn barod.

And, just to add, I think this month marks two years. And, I think, we complete our regular review of the review recommendations each board meeting, and we actually completed it last year. It actually ended a year ago. But we always refer back to it, of course.

Os caf ddweud, un recommendation sydd ddim wedi cael mynd i'r afael â fo ydy sefyllfa gyllidol y llyfrgell, a dwi'n credu bod hwnna'n bwynt sydd yn cael ei godi yn tailored review yr amgueddfa hefyd, bod angen i Lywodraeth Cymru edrych o ddifri, a gofyn y cwestiwn, 'Ydy'n cyrff diwylliannol ni yn cael eu cyllido yn briodol ac yn ddigonol?'

Ie, mae hwnna'n rhywbeth yn sicr y byddwn ni eisiau treiddio mewn iddo fe yn ystod y sesiwn y bore yma.

I was going to say that you'd finished an answer with a question there, which I was keen to get into, but I know we'll come back to it later. So, I know you've had additional funding from Welsh Government to implement the tailored review recommendations. Was that sufficient, and how was that money used?

It was a brief assistance from Welsh Government, which lasted 18 months. We haven't had any assistance since then as regards directly to the tailored review. But, of course, I must say that we have had support from Welsh Government as regards to the security of our national collections and the condition of the building in Aberystwyth. Welsh Government have been very, very supportive in that sense.

Okay. And I know you've touched on a number of themes that we'll come back to, so I don't want to delve into topics that colleagues are going to raise. But I did want to raise board meeting minutes from July 2023, which quoted that

'the capacity or expertise required within the Library to implement the recommendations of the CIPFA reports is currently limited.'

I just wondered if you wanted to comment on why that was.

Resources are terribly limited at the moment, as a result of the current economic situation. It's a lack of resources, and we are just doing our best within the resources that are available to us at the moment.

Okay.

So, it's not necessarily a combination of human resources; it's more to do with financial resources.

Okay. Because it goes on to say that it's due to

'The absence of the Director of Corporate Services and the Head of Finance from work for an extended period',

so, it sounds like—

Yes, because, obviously, one of the things that we've been doing as a board is assessing all aspects of spend across the organisation, which has been very difficult without a director of corporate services.

And those two matters are being addressed at the moment. The post of director of finance and corporate services is being advertised at this moment.

Okay. So, just for clarity, it is both human and financial, the reason why. Not one or the other.

I think it's a mixture of both, really.

It's difficult to get on top of the finances of any organisation with someone of that level of importance in the organisation not being there. So, when that point was made, that was definitely the case. We've now got a temporary appointment in that role, well, in both those roles. We've got a temporary appointment in the director role, and we've got someone back as head of finance who was off ill at the time. So, we've now got two people in that role, and we're recruiting a new director of corporate services.

And we couldn't possibly have made that appointment any sooner.

Okay. But you're confident now, because I appreciate that was July 2023, you're confident now you do have the capacity and expertise required.

We will soon. Absolutely.

Whether we have the finance, that's a different question.

Yes.

Thank you.

Diolch. Mi wnaf i fynd at Llyr Gruffydd.

Diolch, Cadeirydd. Mi oeddwn i'n awyddus i holi ynglŷn â hynny, ond dwi'n credu eich bod chi wedi cyfro’r maes yna, a dweud y gwir. Pryd wnaethoch chi benderfyniad ar dorri cyllidebau ddiwethaf?

Torri cyllidebau canolog y llyfrgell?

Ie.

Wel, mi gawson ni argyfwng rhyw dair blynedd yn ôl, os ydw i'n cofio’n iawn, ddaru arwain at wrthryfel cyhoeddus, os liciwch chi, ac mi ddaru ni gael cefnogaeth hael Llywodraeth Cymru yn dilyn y sefyllfa yna. Ond i fod yn gwbl, gwbl bragmatig rŵan, mae'r sefyllfa gyllidol a'r hinsawdd a'r amgylchedd cyllidol wedi newid yn sylweddol ers y cyfnod yna. A'r hyn rydym ni yn ei wynebu heddiw, dwi'n credu, ydy Llywodraeth Cymru eu hunain, oherwydd y setliad maen nhw'n ei gael o Lundain, mewn argyfwng ariannol eu hunain. Felly, rhaid inni edrych ar y sefyllfa bresennol, sydd yn bur wahanol i'r sefyllfa dair blynedd yn ôl, yn gwbl bragmatig ac yn ymarferol, yn anffodus, a dwi ddim yn meddwl y byddai fo’n llesol i neb gynnal protest oherwydd hynny heddiw.

Ie, ie, ocê. Rŷch chi wedi sôn am rai o'r trafferthion o safbwynt eich gallu chi i gwrdd ag argymhellion CIPFA a goblygiadau staffio ac yn y blaen. Hynny yw, mae yna risg yn perthyn i hynny, felly, onid oes? Ac yn enwedig yn yr hinsawdd sydd ohoni lle mae'n rhaid edrych yn ofalus ar bob ceiniog. Rŷch chi wedi sôn bod yna drefniadau dros dro, neu beth bynnag, yn eu lle. Pa mor hyderus ŷch chi eich bod chi yn y safle neu'r fettle gorau posib i fedru mynd i'r afael â’r heriau sydd nid yn unig yn dod i lawr y lein, ond ŷch chi’n eu wynebu’n barod, dwi'n siŵr?

Dwi'n credu ein bod ni mewn sefyllfa dda iawn erbyn hyn, Llyr, yn yr ystyr ein bod ni yn medru gwneud y penodiadau angenrheidiol rydyn ni angen eu gwneud rŵan er mwyn mynd i'r afael ag argymhellion CIPFA. Gyda llaw, dydyn ni ddim wedi aros nes i'r penodiadau yma gael eu gwneud cyn gweithredu argymhellion CIPFA, a byddwn i'n dweud yn hyderus fod mwyafrif yr argymhellion yna wedi mynd i'r afael â nhw'n barod. Ond dwi'n gwbl hyderus, gyda phenodiad cyfarwyddwr cyllid dros dro a, gobeithio, parhaol mewn ychydig wythnosau, ein bod ni mewn sefyllfa gref iawn, iawn. Mae'r argymhellion yn cael eu hadolygu’n gyson gan ein bwrdd ymddiriedolwyr ni, ac mae'r bwrdd ymddiriedolwyr yn disgwyl i mi gyflwyno adroddiadau cynnydd ymhob un o'r cyfarfodydd yna.

Dwi'n meddwl bod gennym ni ddigon o brofiad ar y bwrdd o bobl sydd wedi gweithio mewn sefyllfaoedd tebyg, nid jest yn y sector diwylliannol, ond hefyd mewn busnes, i fod yn onest gyda'r tîm gweithredu ar sut maen nhw angen datblygu a rhagweld y cyllid ar gyfer 2024-25, er enghraifft, a hefyd o 2025 ymlaen. So, ni hefyd wedi bod yn edrych ar gronfa wrth gefn y llyfrgell, sut allwn ni helpu, er enghraifft, gyda rhyw fath o raglen o drawsnewid, i drio cyrraedd ble bynnag rŷn ni angen cyrraedd os mai hynny yw lle bydd y gyllideb yn cyrraedd yn 2025-26, er enghraifft. So, mae'n rhaid i ni gael gwahanol opsiynau o ble mae'r gyllideb yn mynd. Rŷn ni'n gwybod bod y gyllideb yn cwtogi, ac mae'n rhaid i ni fod yn realistig am hynny. Dyw e ddim jest achos ni yw’r llyfrgell genedlaethol a dyw pobl ddim yn licio ni; dyna’r sefyllfa sy'n wynebu'r sector gyhoeddus ar draws Cymru. So, rŷn ni yn rhoi y galw i'r staff uwch, ac maen nhw'n ymateb yn y ffordd gywir.

Gaf i ychwanegu, Llyr, drwy ddweud mai dyletswydd Ashok a minnau, fel penaethiaid y llyfrgell, ydy mynd i'r afael â'r heriau yma cyn eu bod nhw'n dod yn drafodaeth gyhoeddus? Dyna'n dyletswydd ni, dyna'n braint ni, a dyna rydyn ni'n ceisio gwneud.

Ocê. Fe wnaethoch chi sôn am 2025-26, wrth gwrs. Mae yna ddarogan bwlch o £3 miliwn yr adeg hynny. Rydych chi wedi rhyw fath o gyfeirio at drefniadau, eich bod chi'n edrych—. Hynny yw, sut ar wyneb y ddaear ydych chi'n cau'r bwlch yna?

Wel, ar y foment, er enghraifft—bydd Pedr efallai yn ychwanegu—rŷn ni'n gwneud asesiad o'r system gyfan, o bob un elfen o waith. Rŷn ni'n edrych ar ein strategaeth ni ar y foment. Rŷn ni'n edrych ar yr elfennau, efallai, y byddwn ni angen eu hailystyried, er enghraifft. Rŷn ni hefyd wedi dechrau meddwl am, efallai, symud y strategaeth nesaf un flwyddyn ymlaen, so ni'n cael e o ddechrau 2025 yn lle diwedd 2025, so mae'n barod. So, mae lot o elfennau o ran ailasesu pob elfen o'n gwaith ni, a gweld os yw rheini'n ffitio disgwyliadau'r llyfrgell ar gyfer y dyfodol. Rŷn ni wedi dechrau'n fewnol sgwrs am bwrpas gwaith y llyfrgell, ac, wrth gwrs, bydd hwn, ar ryw bwynt, yn dod yn rhywbeth byddwn ni'n rhannu gyda rhanddeiliaid a'r cyhoedd hefyd, fel rhan o'r datblygiad ar gyfer y strategaeth nesaf. So, ar sail hwnna, wrth gwrs, efallai y byddwn ni angen wynebu bod yn llyfrgell sydd bach yn llai, er enghraifft.

Llyr, mae Alun eisiau dod i mewn yn gyflym ar hyn.

Diolch i chi am hynny. Ro'n i jest yn meddwl, fel roeddech chi'n trafod y strategaeth nesaf, wel, rŷch chi ddim ond hanner ffordd trwy'r strategaeth bresennol, felly sut ydych chi'n gallu datblygu syniadau ar gyfer y strategaeth nesaf pan dŷch chi heb gyflwyno'r strategaeth bresennol?

Wel, weithiau, yn y byd, chi angen bod yn realistig. Ti angen dweud, 'I fod yn onest, y strategaeth yma, fyddwn ni ddim yn cyrraedd y diwedd, so mae'n rhaid i ni symud y strategaeth nesaf ymlaen'.

So, rŷch chi'n dweud bod y strategaeth dwi wedi bod yn darllen er mwyn paratoi ar gyfer y sesiwn yma, rŷch chi wedi—

Na, dŷn ni ddim, ond rŷn ni'n asesu hwnna i weld ble rŷn ni wedi cyrraedd am bob un disgwyliad, ble rŷn ni'n meddwl rŷn ni'n gallu cyrraedd am rai o'r nodau, ac a ydyn ni angen ailystyried unrhyw beth tu fewn iddi. Dwi'n meddwl bod honna'n ffordd dda i fynd at unrhyw beth.

Ac os caf i ychwanegu, Alun, rydyn ni'n gorfod torri'r gôt yn ôl y brethyn.

Ie, ie. Dwi'n deall hynny.

Pan ddatblygwyd y strategaeth yna, roedden ni'n credu bod ein cyllideb ni'n ddiogel am y tair blynedd nesaf. Mae'r sefyllfa wedi newid hynny. Mi fyddwn ni'n adolygu sut ydyn ni'n mynd ac i ba raddau rydyn ni'n medru cyflwyno'n strategaeth bresennol unwaith y byddwn ni'n gwybod beth ydy'r sefyllfa gyllidol.

Mae hynny'n go bwysig, felly dwi'n meddwl efallai y dylem ni ddod nôl at hyn pan fydd y llyfrgell mewn sefyllfa i allu deall ble mae'r gyllideb yn mynd i fod.

Iawn. Diolch.

Ie, iawn. Diolch. Ac, wrth gwrs, rhan bwysig o ddeall lle mae'r gyllideb yn mynd i fod yw negodi gyda'r Llywodraeth a gosod eich stondin allan. Dwi'n gweld o'r cofnodion, beth bynnag, tan fis Mehefin eleni, nad oes yna gyfarfod chwarterol wedi'i gynnal gyda Llywodraeth Cymru ers canol 2022. Mae hynny flwyddyn a hanner yn ôl. Bai pwy yw hynny, te? Oeddech chi'n gofyn am y cyfarfodydd? A hefyd, wrth gwrs, ydy hynny wedi newid, ac a ydych chi, felly, yn fodlon â'r ymgysylltiad gyda Llywodraeth Cymru?

Mi rydw i'n fwy bodlon heddiw nag ydw i wedi bod yn y blynyddoedd diwethaf yma. Mi rydym ni'n cyfarfod Dawn Bowden yn gyson erbyn hyn.

Beth ydy 'cyson'?

Rydyn ni'n ei chyfarfod hi ddwywaith y flwyddyn yn ffurfiol, ond, tu allan i'r cyfarfodydd yna, mae Dawn yn hynod, hynod gefnogol i'r llyfrgell genedlaethol, ac rydyn ni'n derbyn gwasanaeth difai gan y swyddogion hefyd. Mae hi'n deall ein sefyllfa ni, ac yn deall hefyd beth ydy goblygiadau dirywiad yn ein cyllideb. Ond rydyn ni i gyd, yn Weinidogion ac yn brif weithredwyr, ar bigau'r draen ar hyn o bryd.

Ond beth felly yw statws y cyfarfodydd chwarterol? Ydy'r rheini jest wedi cael eu gollwng erbyn hyn?

Na. Mae'r cyfarfodydd chwarterol gyda'r swyddogion, nid gyda'r Gweinidog—mae'r cyfarfodydd chwarterol yn digwydd.

Ond wnaethon nhw ddim digwydd ers canol 2022, felly roedd yna gyfnod pan oedd yna her.

Mi oedd yna gyfnod pan ddaru nhw ddim digwydd. Roedd yna newid staff, dwi'n credu. Ond maen nhw'n digwydd yn gyson bob chwarter—o leiaf bob chwarter.

Felly, ers mis Mehefin, pan gyhoeddwyd y cofnod o'r bwrdd oedd yn mynegi gofid ynglŷn â hynny, mae yna un, dau gyfarfod—

Dau neu dri. Rydym ni wedi cael o leiaf dau.

Ac felly rŷch chi'n teimlo eich bod chi'n cael cyfle i ddweud eich dweud ac rŷch chi'n teimlo bod yna wrando hefyd.

Heb os. Heb os. Ac rydym ni â chysylltiad dyddiol gyda swyddogion unigol—y bobl sydd o fewn portffolio'r Gweinidog.

Dyna ni. Wel, mae hynny'n galonogol. Diolch.

Ocê. Fe wnawn ni symud at Alun.

Dwi'n falch iawn o glywed hynny. Dwi eisiau mynd at un o'r themâu dwi wedi clywed yn dod o'r llyfrgell yn fy amser i ar y pwyllgor yma, sef diogelwch y casgliadau cenedlaethol. Mae'r llyfrgell wedi bod yn eithaf clir, yn fy nghlyw i, yn dweud bod yna berygl i'r casgliadau cenedlaethol, oherwydd yr hinsawdd gyllidebol dŷch chi newydd ei thrafod. Liciwn i ddeall beth yn union ydy'r peryglon rydych chi'n eu disgrifio.

Rydym ni'n gweithio mewn adeilad sydd yn hynafol erbyn hyn. Mae o dros 100 oed, ac mae o yn adeilad dirywiedig, ac, mewn adeilad o'r fath, allwch chi ddim pwmpio digon o arian—mae o'n llyncu arian drwy'r adeg. Ond, i ganu clodydd y Gweinidog a Llywodraeth Cymru eto, mi rydym ni yn derbyn grant cyfalaf, ond byddai dyblu, treblu'r grant cyfalaf yna ddim yn ddigon i gynnal yr adeilad. Ond pan fyddwn ni'n wynebu argyfwng, fel rydym ni wedi gwneud yn ystod y 12 mis diwethaf yma—argyfwng drud sydd yn peryglu'r casgliadau—mae Llywodraeth Cymru wedi dod i mewn a rhoi'r arian yna inni ddiogelu'r casgliadau. Felly, mae gen i lai o bryder eto heddiw nag oedd gen i 18 mis yn ôl.

Wel, dwi'n falch iawn o glywed hynny. I fi gael deall hynny, ac i'r pwyllgor gael deall hynny, yr hen adeilad mawr ar y bryn yw lle mae'r prif broblem, ac rŷch chi wedi gwneud asesiad o strwythur yr adeilad hwnnw, so dŷch chi'n deall beth yn union ydy maint y broblem a faint mae'n mynd i'w gosti i ddatrys hynny. A'r adeiladau mwy newydd tu ôl i hynny—dwi'n eu cofio nhw'n cael eu hadeiladu, a rŷch chi'n mynd i ddweud ei fod e wedi digwydd degawdau yn ôl, siŵr o fod—mae'r rhain yn dal yn fit for purpose fel maen nhw ar hyn o bryd.

Certainly.

So, yr adeiladau Edwardaidd ydy'r broblem.

Y to ydy'r hunllef ar hyn o bryd.

A'r ffenestri.

A'r ffenestri, sydd ddim yn UPVC ar y fath adeilad ag sydd gennym ni yn Aberystwyth.

Ie. So, rŷch chi'n cael trafodaethau gyda'r Llywodraeth ynglŷn â'r peryglon yma, ac rŷch chi'n eu rheoli nhw ac rŷch chi'n fodlon yn y sefyllfa bresennol, jest i fod yn glir ar y record.

Rydym ni'n fodlon gyda'r sefyllfa bresennol, Alun, ond dychmygwch chi rwân ein bod ni'n wynebu 10 y cant o ostyngiad yn ein cyllideb. Dychmygwch y peryglon y gall hynny ei olygu i'n casgliadau. Ond rhaid inni flaenoriaethu ein gwariant, a fyddem ni ddim, Ashok na finnau, yn peryglu y casgliadau cenedlaethol. Ond mae yna rai pethau eraill wedyn sydd ddim yn gallu digwydd er mwyn inni fedru cyllido y mater yna.

Alun, jest cyn ichi fynd ymlaen, allaf i jest gofyn, o ran y casgliadau yma sydd dan fygythiad, ac felly y byddwch chi'n gorfod blaenoriaethu eu diogelu nhw, allwch chi osod mas i ni rai o'r trysorau cenedlaethol sy'n gynwysedig yn rhan o hynny, plîs?

Rhaid i mi gyfaddef rŵan, mae'r trysorau cenedlaethol yn gwbl, gwbl ddiogel, i fod yn deg. Mae'r trysorau mawr mewn celloedd tanddaearol, a dwi ddim yn meddwl bod y môr yn mynd i ddod dros y llyfrgell genedlaethol yn Aberystwyth.

Byddai newid hinsawdd yn gorfod bod yn eithriadol o wael i hwnna ddigwydd.

Ond y casgliadau ehangach, sydd yn dal i fod yn drysorau—

Yn drysorau mewn ffordd arall.

—y llyfr cyntaf Cymraeg i gael ei gyhoeddi, ac yn y blaen—dydyn nhw ddim mewn peryg. Dydy o ddim yn mynd i ddigwydd heddiw. Heddiw, maen nhw'n ddiogel, ond, gyda gostyngiad yn ein cyllideb, mae hi'n mynd i fod yn heriol.

Ie, ond hyd yn oed os ydyn nhw'n ddiogel ar hyn o bryd, os oedd unrhyw berygl iddyn nhw, bydden nhw'n gallu dirywio'n reit gyflym, oni fydden nhw, sef pam maen nhw'n gorfod cael eu blaenoriaethu gymaint?

Mi fedrwch chi gael cawod enfawr o law dros nos, a ninnau ddim yn sylweddoli bod yna nam ar y to.

A chymaint o hanes wedi mynd.

Ie.

Mae Llyr eisiau dod i mewn, ac wedyn fe wnawn ni ddod yn ôl at Alun.

Jest yn gyflym, ie, diolch. Rŷch chi wedi sôn, yn amlwg, fod yna elfen o ariannu cyfalaf yn angenrheidiol o ran yr adeilad. Wrth gwrs, mae yna elfen refeniw hefyd, bydden i'n meddwl—mae swyddi'r bobl sy'n gofalu am y casgliadau hefyd, felly mae yna risg yn fanna, onid oes?

Oes. Oes, mae yna risg o ran cyflogi. Hynny ydy, os ydyn ni'n mynd i gyflogi llai o bobl yn y dyfodol, mae yna risg o ran ein bod ni'n mynd i gael llai o bobl hefyd i ofalu am yr adeilad. Ond mae hwnna jest yn risg. I fynd yn ôl at bwynt Alun, o ran, yn y dyfodol, faint o'r cynllun strategol yma ydych chi'n gallu fforddio ei weithredu yn y dyfodol, mi fydd yr ystyriaethau yma'n digwydd unwaith rydyn ni'n gwybod beth ydy'r setliad sy'n dod o Lundain i Lywodraeth Cymru a faint o doriadau rydyn ni'n eu hwynebu.

Mi gyfeirioch chi gynnau at 10 y cant o doriad. Petai yna doriad o 10 y cant, a fyddai hi'n deg dweud nad oedd y fath fygythiad erioed wedi bod o'r blaen i'r casgliad?

Does byth wedi bod o'r blaen. Y broblem sydd gennym ni, fel pob corff diwylliannol arall, ydy ein bod ni'n gwario dros 80 y cant o'n cyllid ar gyflogau. Felly, mi fedrem ni—. Trueni mod i ddim yn broffwyd ac yn medru trefnu ar gyfer hyn, ond mae 10 y cant o ostyngiad yn golygu rhyw 30 o swyddi.

Ac mae pwynt arall, Llyr. Os ydych chi'n edrych ar y gwaith traddodiadol—ti'n cadw pethau, ti'n gwneud cataloguing, ac rydyn ni wrth gwrs wedi symud i ddigideiddio—nawr, yn bendant o bersbectif y bwrdd, rydyn ni'n gofyn mwy oddi wrth staff, a hefyd rydyn ni'n gofyn am bersbectif gwahanol o staff. So, er enghraifft, os ydyn ni eisiau mynd at y casgliadau a'u hailddehongli nhw, ailedrych ar sut ydyn ni wedi eu rhoi nhw o flaen pobl, sut ydyn ni wedi disgrifio beth sydd yna, rydych chi angen mynd nôl at rai pethau. Efallai fydd neb wedi edrych arnyn nhw ers 20, 30 mlynedd, ac mae angen, efallai, unigolion neu wynebau newydd i fynd i mewn i edrych arnyn nhw. Ond mae hwn yn dal i gostio, o ran pobl, o ran adnodd—mae e'n dal i fod yn bobl, onid yw e.

I bwysleisio'r sefyllfa ariannol argyfyngus y medrem ni fod yn ei hwynebu, ac i fynd at bwynt Alun eto, er mwyn cyflawni y strategaeth yna i'r dyfodol, rydyn ni angen 10 y cant o gynnydd, nid 10 y cant o ostyngiad. Mae angen 10 y cant o gynnydd i gyflawni'r strategaeth yna, felly dychmygwch beth fyddai effaith cael 10 y cant yn llai yn ein cyllideb o fis Ebrill ymlaen.

Ocê. Diolch. Nôl at Alun.

Diolch am hynny. Does gen i ddim mwy o gwestiynau ar y pwnc yma.

Liciwn i jest fynd nôl at y strategaeth dipyn bach. Rydych chi newydd ddweud eich bod chi'n ailystyried y strategaeth yma, ac mae hynny'n ffein. Ond, wrth ddarllen y peth, mae yna gwpl o themâu sy'n fy nharo i'n fwy pwysig, os ydych chi'n licio. Ac mae hynny'n meddwl—dwi'n darllen yn Saesneg yn y fan hyn—access a connectivity, ble rydych chi'n trio cysylltu cymunedau gwahanol, ac rydych chi'n dweud 'cymunedau newydd' yn fan hyn rywle, a chynulleidfaoedd newydd, ac rydych chi'n sôn am ehangu access i'r casgliadau. Dwi'n credu bod hynny'n hollbwysig—dwi'n credu ei bod hi'n hynod o bwysig. So, liciwn i ddeall sut ydych chi wedi bod yn gwneud hynny yn ystod y blynyddoedd diwethaf, yn ystod cyfnod y strategaeth yma—ers 2001, dwi'n meddwl, ie?

Ie. Gaf i ddechrau, Ashok? Y peiriant pwysicaf sydd gennym ni ar gyfer gwneud hynny ydy'r dechnoleg ddigidol—digido mwy a mwy a mwy o'n casgliadau cenedlaethol. Fy ngweledigaeth i, a gweledigaeth y bwrdd hefyd, ydy sicrhau, ymhen blynyddoedd, fod y llyfrgell genedlaethol yn eich poced chi, yn yr ystyr ei bod hi ar eich ffôn chi—bod ein casgliadau ni a manteision cael mynediad at y casgliadau yn eich poced chi.

O ran y strategaeth ddigido, mae petisiwn heddwch Cymru yn rhan o hynny, o ran rhoi ein casgliadau ar-lein. Ond mi rydym ni hefyd yn sefydlu gwahanol ganolfannau clip o gwmpas Cymru ar hyn o bryd, ble mae rhywun yn gallu mynd o'r stryd fawr i gael mynediad at gasgliadau'r llyfrgell. Rydym ni'n gweithio efo cymunedau ethnig yn Sir Benfro, yng Nghaerdydd. Mi rydym ni erbyn hyn yn dod allan o Aberystwyth i gynnal digwyddiadau. Fe gawsom ni ddarlith wych iawn, iawn neithiwr yma yng Nghaerdydd o ran yr archif wleidyddol.

Mae'n bwysig iawn, iawn, a'r feddylfryd ar hyn o bryd ydy bod rhaid i ni fynd allan at y bobl yn hytrach na disgwyl i'r bobl ddod atom ni. Mae'r genhadaeth yna wedi gweithio yn ystod y 18 mis diwethaf yma. Mae'r bwrdd wedi buddsoddi mewn adran newydd i hyrwyddo ac ymgysylltu â'n cyhoedd ni, ac mae hynny wedi talu ar ei ganfed, Ashok.

Mae hi wedi. O ran y rhaglen o ganolfannau clip, dwi'n cofio pan roeddwn i'n dechrau, roedd tua saith ar y gweill. Nawr, rydym ni lan at 13, ac mae tri neu bedwar wedi agor. Ond nid jest o ran cael y canolfannau; cynnal digwyddiadau o gwmpas y canolfannau, er enghraifft. Dwi'n meddwl ein bod ni wedi cael un neu ddau yn barod yng Nghaerfyrddin. Mae yna un arall yn y flwyddyn newydd. So, mae'n bwysig, pan rŷm ni'n dechrau'r canolfannau clip, nid jest agor nhw mas i'r ysgolion, ond hefyd rŷm ni'n meddwl am sut gallwn ni weithio gyda phartneriaid, er enghraifft y BBC neu S4C ar gyfer yr archif darlledu, i gynnal digwyddiadau yn y lleoliadau. So, dyna un rhan o'r rhaglen. Wrth gwrs, mae'n ffordd o ymgysylltu.

Y darn arall o waith, wrth gwrs, yw datblygu adnoddau newydd ar gyfer Cwricwlwm i Gymru. Mae yna lwyth o elfennau mae ysgolion ac athrawon eu hangen ar gyfer y cwricwlwm newydd. Mae yna dîm addysg sydd wedi trawsnewid, er enghraifft, darn o'r ganolfan archif darlledu yn ganolfan addysg. Maen nhw'n cael ysgolion yn dod mewn, a hefyd maen nhw'n cael sesiynau gydag ysgolion ar draws Cymru ar yr un pryd, so rŷm ni'n gallu cael cyfuniad o ymwelwyr i'r adeilad ac ysgolion sy'n ymuno â'r sesiynau, ac, wrth gwrs, datblygu adnoddau ychwanegol i gyd-fynd â'r cwricwlwm. Mae'r rhain i gyd yn ddatblygiadau sy'n cyd-fynd â'r strategaeth.

Mae ein hadeilad ni yn Aberystwyth hefyd yn llawer iawn, iawn mwy croesawgar nag oedd o ddwy flynedd yn ôl i'r cyhoedd. Mae yna le i blant bach redeg reiat yna. Ac mae gennym ni gynllun gwirfoddoli cwbl lwyddiannus. Sori, Delyth.

Mae Hefin yn awyddus iawn i ddod mewn ar hyn, rwy'n gwybod. Hefin, gwnawn ni ddod atoch chi.

Can I ask why on earth can I not access the digital archive on my mobile phone or computer right now? Because there's a whole host of Welsh, BBC, ITV content—S4C's opening day—on YouTube. Why can I not access it right now today?

That's a difficult question for me. Are there any technical problems, are you suggesting?

Well, yes. If I go on YouTube, I can watch S4C's opening day, and I can watch The Dragon Has Two Tongues. I can watch a variety of different archive material. Why can't I access the national library's archives on my mobile phone now?

A lot of it has got to do with copyright and access rights. That is, in essence, Hefin, why we've created the clip centres. We don't own the copyright, so the copyright is—

There's no copyright on Television Wales and the West, is there? There's no copyright on that.

There will be copyright. Someone will own it, believe me.

TWW copyright will be out of date by now, and I'm sure that ITV Wales would be more than happy to have their archives available.

It is available, but it's available through key points. So, it's available at the library, and it's available through clip centres, and if you're in the library, you can come and research it. It's quite a complicated—

That sounds completely prehistoric when I can use YouTube to access a whole host of stuff, as I've mentioned, which is clearly out-of-date copyright because otherwise YouTube would remove it.

Hefin, os caf i ddod mewn am funud bach, rydyn ni wedi egluro o ran y BBC—rydych chi'n gorfod bod mewn lleoliadau penodol. Ond o ran gweddill archif symudol y llyfrgell, mae'n bosib eich bod chi ddim yn gallu cael gafael ar yr hyn rydych chi'n chwilio amdano yn syth. Mae gennym ni fynyddoedd o ffilmiau i'w digido, a fyddwn ni ddim wedi cyrraedd y nod hwnnw am flynyddoedd eto. Felly, mae yna gasgliadau helaeth iawn i'w cael ar y we erbyn hyn, ond mae'n bosib bod yr union beth rydych chi'n chwilio amdano fo ddim wedi'i ddigido. Nod ydy o—gwaith sydd yn datblygu ar hyn o bryd ydy o, a dydyn ni ddim yn medru cyflawni'r cyfan dros nos.

And Hefin, I'd need to check, but there might be some stuff you'd need a library card to access, just like traditional libraries.

I don't find your answers entirely convincing given the fact you can find Arfon Haines Davies from 1977 on YouTube, and nobody's claimed copyright on that. So I'm not entirely convinced, but if you would like to provide more evidence after the meeting, I'd be happy to hear it.

Mi wnawn ni hynny.

Diolch. Gwnawn ni fynd yn ôl at Alun.

Beth sy'n mynd trwy fy meddwl i wrth wrando ar y sgwrs a gwrando ar beth rydych chi'n ei ddweud yn ystod y sesiwn yma yw dwi'n credu y buasai aelodau'r pwyllgor yn hoffi cael cyfle i ymweld â'r llyfrgell a gweld rhywfaint o'r pethau yma ein hunain. Y tro diwethaf roeddwn i yn y llyfrgell roedd Andrew Green, dwi'n credu, yn llyfrgellydd.

Os dwi'n cofio'n iawn, Alun, yn Aberystwyth oeddech chi i fod heddiw.

Yn anffodus, mae hi tu fas i'n dwylo ni, fel maen nhw'n dweud yn Saesneg, achos y sefyllfa gyllidol sydd gan y Comisiwn, ond rydyn ni'n awyddus iawn i ddod, yn syth pan rydyn ni wedi cael y green light. Byddem ni wrth ein boddau.

Os caf i ddweud hefyd, yr hyn fydd yn agoriad llygad i chi yn y llyfrgell genedlaethol ydy'r trawsnewid sydd wedi digwydd yna yn ystod y 18 mis diwethaf, yn enwedig wrth ddatblygu canolfan archif ddarlledu Cymru. Rydyn ni wedi cael rhyw 10,000 o ymwelwyr i'r ganolfan yna ers agor y ganolfan ychydig fisoedd yn ôl.

Mae'n rhaid i fi symud ymlaen, sori—

Gaf i jest ymddiheuro ar ryw lefel i Hefin, os nad ydych chi'n meindio?

Hefin, you're absolutely right—I didn't mean to be flippant in any way. There is a challenge about where we can place this. If we want, as Pedr said, to have a library in your pocket, there are loads of things about partnerships, particularly with the likes of YouTube and others, including all the broadcasters. Our partnerships at this stage are with the Welsh broadcasters. Once something goes on the internet, you've got international broadcasting issues. So there are things that we are looking at, but everything costs. So, in a sense, part of the limitations are exactly what you are highlighting.

Diolch am hwnna, Ashok. Mae Hefin yn gwenu.

Diolch yn fawr iawn am beth rydych chi wedi'i ddweud. Dwi'n licio'r ffordd rydych chi wedi gosod mas y cynllun sydd gyda chi, ond does dim unrhyw ffigyrau yno, does dim rhifau yno, a does dim targedau yno. Dwi'n disgwyl y bydd bwrdd y llyfrgell yn gweld cynlluniau mwy manwl—dwi'n derbyn hynny—ac nid cynllun cyhoeddus, siwr o fod, yw'r lle i osod yr holl dargedau sydd gyda chi. Ond mi liciwn i—ac efallai, pan rydyn ni'n mynd i Aberystwyth, bydd yna gyfle i drafod hyn yn fwy manwl—ddeall beth ydy'ch amcanion chi a sut ydych chi'n mynd i ymestyn hynny. Sut mae pobl dwi'n eu cynrychioli ym Mlaenau Gwent, er enghraifft, yn mynd i deimlo yn gartrefol yn delio â'r llyfrgell gen? Achos dwi yn meddwl bod yna gwestiwn am sut rydyn ni yn ehangu pethau, a licwn i gael trafodaeth ehangach gyda chi am hynny yn y dyfodol. Does gennym ni ddim yr amser y bore yma.

Dwi'n cytuno'n llwyr. Os nad ydy sefydliadau fel y llyfrgell yn gwrando ar gymunedau ac ein bod ni'n deall beth mae pobl Blaenau Gwent eisiau allan ohonon ni, mae'n gwaith ni'n wastraff. Felly, byddem ni'n croesawu sgyrsiau. Mae'r sgyrsiau yma yn digwydd, ond mae'n bosib ein bod ni angen pwysleisio mwy ein bod ni angen siarad mwy â chymunedau unigol.

Liciwn i wybod hefyd am eich perthynas chi gydag archifau lleol neu ranbarthol—ydych chi'n gweithio gydag Archifau Gwent, er enghraifft, a'r gwaith sy'n mynd ymlaen yno. Ond efallai—

Efallai bydd hwnna'n rhywbeth y byddwn ni'n gallu trafod pan dŷn ni'n gallu ymweld â'r llyfrgell. Diolch yn fawr iawn. Fe wnawn ni symud ymlaen at Carolyn Thomas.

Bore da. We've been discussing the contemporary art gallery and whether it should be hub and satellite, and then how we reach out to communities. So, I'm quite interested in that, how you work with local libraries. And I've never been to Aberystwyth library, so I would love to go. And if we don't go as a committee, I will make the effort. I just want to ask you a question: would you class yourself as a public service?

Yn hollol. Public service ydyn ni, a dim arall. Rhaid i mi gyfaddef, dwi yn mynd i'r llyfrgell bron yn ddyddiol, ond y cwestiwn dwi'n gofyn i fi fy hun yw pa fudd rydyn ni'n mynd i ddod i bobl Cymru heddiw. Felly, dyna'r cwestiwn dwi'n annog pob un o'n pobl ni i ofyn: pa les ydyn ni'n mynd i wneud heddiw i bobl Blaenau Gwent a phob man arall?

I'm interested in how we measure benefits of public services, rather than just monetary. We heard the Chancellor speaking today about public services and the need to be more productive and efficient going forward as there's no funding for them. You are being productive and efficient, you've done all that you can. I'm sorry I haven't brought this up earlier when we talked about finances, but I've been ticking over thinking about this. So, just to ask you that question. And how many people do you employ, as well, just in the local area?

We employ around 250 people.

That's a lot.

Yes, but, as regards to the impact of our work, and maybe going on to the tailored review of the museum, I think we all in the culture sector and the Welsh Government in particular need to explore this question of how our cultural institutions actually impact upon individual people and communities. I think one of the lessons we can learn from that particular review is that we need some measurable objectives generally across the culture sector in Wales and not individual institutions. We do measure our impact on the community and individuals and we get very, very positive, and sometimes negative responses as well, from members of the public, which we try to learn from.

Thank you. I've got some questions to ask you regarding performance, if that's okay. Earlier, you just started to touch on attendance figures. So, how has the library performed in 2023 against key performance indicators, such as number of visits to the library’s digital collections and services?

Mae'r dangosyddion cyflawni yma yn cael eu monitro'n gyson gan Lywodraeth Cymru a gan y bwrdd hefyd. Dydyn ni ddim yn hapus â phob un ohonyn nhw. Mae rhai ohonyn nhw yn peri rhywfaint o bryder i ni. Ac o'u gweld nhw, wrth gwrs, rydyn ni'n ceisio rhoi mesurau yn eu lle i fynd i'r afael â hynny. Ond yn gyffredinol, dwi'n credu, Ashok, rydyn ni'n weddol fodlon.

It's an interesting question, Carolyn, because we had quite a thorough look at some of the digital reach in our last performance and governance committee and actually there's been a drop in some of our digital reach in the last six months, which we're trying to analyse at the moment. And strangely, it's probably not to do with us, it's more to do with how we're arriving at people. So, there have been changes in the way that Google are operating in some of their things, and we're trying to map across with other cultural organisations who we think have had similar drops. It's not where we were when we were on track, because, historically, we've been doing better, year on year, to our expectations, so therefore the KPIs have gone up in line with that. This is the first year we've seen a fall in digital reach, and we think it's more to do with what's happening in the background and how searches are working for people, and how things are being presented, rather than—. Because, actually, our digital footprint—our content footprint—is much more expansive than it has ever been. So, we've got a bit of a challenge at the moment.

We are reviewing the KPIs at the moment, Carolyn—you know, are they really—? Do we need—? Should they be different? Are we measuring the right things and maybe not measuring other crucial performances?

Okay. Do you have a figure for the number of physical—a number for the amount of physical visitors who attend the library? Do you know what the figure is for 2022-23 of physical attendance at the library?

Wyt ti'n cofio?

Gallwch chi ysgrifennu atom ni gyda'r ffigur yna.

I can come back to you with that figure.

Okay. Thank you.

I had it in mind last week, but not today. [Laughter.]

Can I just add that coming to Cardiff reminds me that maybe the national library should be positioned in Cardiff and not Aberystwyth?

Oh. Well—.

Oh—.

Aberystwyth—. I wouldn't move the building, but Aberystwyth is a challenge—

It's not easy to get to.

—as regards population and footprint.

[Inaudible.] [Laughter.]

Carolyn, I think Llyr just wants to come in, very quickly. Oh, sorry.

Sorry. But, in terms of footfall, we have seen a significant increase since we reopened our doors, particularly, as Pedr was saying, because of some of the changes to the building. So, actually, having lots and lots of children and parents into our parent-and-child space has helped a lot with the figures.

It has been a blessing.

Do you have school visits?

Oh, absolutely.

Do they come from all over?

All over Wales on a daily basis, yes.

Okay.

Just quickly, Llyr wants to come in—I'll come back to you.

Dyna'r cwestiwn oeddwn i am ei godi, a dweud y gwir, oherwydd mae yna ddeuoliaeth yna mewn ffordd, onid oes e? Ar yr un lefel, rŷch chi'n dweud eich bod chi eisiau'r wybodaeth fan hyn fel bod pobl yn gallu cael mynediad, a wedyn, ar y lefel arall—. Rwy'n deall dyw hynny ddim cystal â bod yna yn gweld ac yn—wel, efallai ddim cyffwrdd, ond yn sicr yn profi'r peth. Rŷch chi'n trio bod yn bach o bopeth i bawb, wedyn, ac mae honno'n her ychwanegol, onid yw hi?

Wel, rŷch chi angen, achos does dim pwynt jest cadw adeilad a meddwl y byddwn ni jest yn switsio i'r byd digidol.

Ie, achos unwaith mae'n ddigidol, does dim pwynt cadw'r gwreiddiol.

Os ŷch chi'n mynd yn ôl degawd, yr un yw'r her—yr her o ran sut rydyn ni'n gallu denu mwy o ymwelwyr i Aberystwyth. I gyd-fynd â phopeth, mae dal gennym ni lot o waith rŷn ni'n ei wneud yn gyson ar brofiad yr ymwelwyr. Rŷn ni'n edrych ar opsiynau ar gyfer datblygu'r adeilad—sut i wneud yr adeilad yn fwy croesawgar a sut i ddatblygu'r profiad ychwanegol ar gyfer y llyfrgell. Ond, mae hyn i gyd, ar ryw lefel, yn rhywbeth ar gyfer degawd neu fwy, achos y sefyllfa ariannol.

Os oeddem ni mewn sefyllfa eithaf statig, byddwn i'n gwthio'r tîm gweithredu a byddwn i'n gwthio ni fel bwrdd i fynd ar ôl elfennau o gefnogaeth, o grantiau. Dydyn ni ddim yn mynd yn bell o hynny—mae gen i dîm nawr yn codi arian am y tro cyntaf; mae hwn wedi cael ei ariannu gan y bwrdd o arian wrth gefn. Mae gennym ni raglen, mae gyda ni strategaeth godi arian am y tro cyntaf ers cyfnod. Rhan o honno yw nid jest codi arian mewn darnau bach, ond hefyd trio mynd unwaith neu ddwywaith y flwyddyn ar ôl rhywbeth mawr a hefyd mynd ar ôl grantiau ar gyfer datblygu profiad yr ymwelwyr. Wrth gwrs, mae hwn i gyd yn brosiect ar gyfer y dyfodol, os yw'r arian yn dod. Ond mae'n dal yn rhan o'n gwaith ni.

A gaf i ychwanegu mai rhan o'n cenhadaeth ni i chwilio am gyllid ychwanegol o fannau eraill ar hyn o bryd ydy galluogi llond bysys o blant i ddod i Aberystwyth, a ninnau'n talu am hynny, o ardaloedd anodd—

Fel Blaenau Gwent.

—ardaloedd anodd, heriol? Hynny ydy, rydyn ni'n fodlon talu, os cawn ni gyllid allanol i wneud hynny, ac rydyn ni yn chwilio am y cyllid yna rŵan, oherwydd rydyn ni'n sylweddoli mor bwysig ydy dod â phlant a phobl ifanc i'r llyfrgell i afael yn y trysorau mawr yma ac i roi profiad unigryw iddyn nhw.

Yn gyflym—yn gyflym iawn, Tom, ac wedyn awn ni nôl at Carolyn.

I will try and be really quick, but it is a big question. I think Llyr hit on something really interesting—I don't know whether I totally agree with him—where he said that having a digital offer means that the library—

It wasn't opinion. I was just teasing the—

—becomes more redundant.

I know. We exchanged a glance—of horror on my part. [Laughter.] He was teasing.

Division in Plaid Cymru. [Laughter.]

But I think it's a very important point, actually. What steps are you taking to ensure that your digital offer and your physical building don't exist in a silo? How are you ensuring that one drives the other, that someone logging on to the digital website thinks about attending the library in person?

Well, the digital can act as a teaser, can't it, a taster? A taster.

Does dim gwrthdaro. Does dim gwrthdaro o gwbl. Mae angen cadw'r balans o ran y digidol a'r physical. Mae'r ddau yn hynod, hynod, hynod bwysig. Dwi'n meddwl bod y physical, dod i Aberystwyth, yn ysbrydoli unigolyn—unigolion a chymunedau.

Rŷch chi'n credu hynny, ond ydy eich offer digidol chi'n sicrhau bod hwnna'n digwydd?

Datblygu mai'r ochr ddigidol. Mae'r ochr ddigidol yn datblygu o ddydd i ddydd, a'r nod ydy eu bod nhw yn 'complement-io' ei gilydd. Ond, rydych chi'n gwybod, tra ydych yn aelodau, tra ydych chi'n aelodau o'r pwyllgor yma, fydd y gwaith digidol ddim wedi'i gyflawni; mae o'n digwydd yn ddyddiol.

Mae'n gwestiwn da iawn. Mae gen i ddiddordeb yn y maes yma'n bersonol. So, dŷch chi'n gallu creu llyfrgell ddigidol newydd i gydfynd â phob un o'n trysorau ni, nid jest y rhai mawr, ond y rhai bach, a gwneud yr ymchwil a rhoi mynediad i Hefin i bori drwy'r clipiau. Ond i drio creu gwefan fel yna, mae'n £200,000 build o leiaf. Does gennym ni ddim £200,000 i adeiladu'r fath wefan. Mae gennym ni'r sgiliau mewnol, mae gennym ni'r elfennau wedi'u digideiddio, mae gennym ni'r syniadau. Rŷn ni'n siapio, yn barod, yr adeilad i fod yn rhywbeth rŷch chi'n gallu mynd trwyddo, a phan ŷch chi'n dod i Aberystwyth byddech chi'n gweld, er enghraifft, yr archif darlledu. Mae'r profiad y tu fewn i'r archif darlledu yn un o'r rhai gorau o unrhyw brofiad o'r fath. Rŷch chi'n cerdded o gwmpas y llawr ac rŷch chi'n stopio, gyda headsets fel hyn, ac mae'r gerddoriaeth yn newid, mae'r fideos yn newid ac mae'r naratif yn newid. Rŷch chi'n cerdded o gwmpas ac mae'n dilyn chi o gwmpas. Mae hwnna'n—dwi ddim yn licio'r term, ond—state of the art. Mae'n state of the art. So, rŷch chi'n gallu mynd at drio creu gwefan sy'n state of the art, ond bydd e'n costio lan at £0.25 miliwn.

Ocê. Bydd yn rhaid i ni symud ymlaen, mae arnaf i ofn, achos mae amser mor brin. Sori am hyn. Gwnawn ni fynd nôl at Carolyn. Roedd ganddi hi gwestiwn arall, rwy'n gwybod.

You touched on it earlier, but does the library have a target for raising revenue from commercial activity and non-government grants? And have you got a figure for this year of what you have been able to raise? You talked about transport for schools, which is really commended. I know that transport is what's prohibitive for schoolchildren for making visits, even to swimming—we've discussed that here—so, that's really, really good. But is there anything else you're thinking about?

Yes. We have a commercial target of something like £600,000, which is an ask of us by Welsh Government and we are able to reach that sum on a yearly basis. As regards fundraising, it is the board who sets the targets for each year, and we have been very, very successful as regards our legacy scheme. For example, at this point in time, we are selling a house valued at £1 million in London. So, the legacy scheme, whereby individuals leave us money in their wills, has been very, very and still is a very, very successful scheme.

And in terms of the fundraising strategy I spoke about earlier, that has got a 10-year target. So, I think the first three years are a lot more reasonable in terms of developing an income, and then, as I said, there are various ways of looking at it in terms of small contributions, contributions from, in a sense, a medium level and then going on for higher level donor work, which in itself can take two or three years to get to. But that plan is there, so I think the expectation would be that we would be raising somewhere in the region of £1 million a year.

Do you have somebody that works for you—

We do now, yes.

—that does the specific fundraising, a fundraiser—

We do now.

—who could look, maybe, through social partnership working, at helping to get that funding for the buses or for other ways to sponsor the library? I don't know.

Yes. So, the fundraising team have been tasked with not just traditional fundraising, but also partnership work and also, of course, grant work.

Can I just add, Delyth, it's important that culture is seen as of cross-sectoral importance?

Mae diwylliant yn berthnasol i iechyd, i addysg, yn gymdeithasol. Mae'n bwysig dyw diwylliant ddim yn rhyw seilo bach ar ei ben ei hun. Mae'n hynod, hynod bwysig, ac hwyrach bod yna dueddiad i weld hynny y blynyddoedd diwethaf yma. Mae'n cyfraniad ni ymhell tu allan i'r sector diwylliant, ac mae hynny'n pwyso arnon ni felly o ran sut rydyn ni'n cyfoethogi bywydau unigolion.

Mae hwnna'n bwnc sydd yn rili bwysig i ni fel pwyllgor, yn sicr.

You're talking to the converted here. [Laughter.]

I know I am.

We keep trying to get the message across to others. But thank you for that, for saying that and raising that. Thank you, Chair.

Diolch. I think that Members of all parties in this committee feel very strongly about this issue, certainly. We have eight minutes left. Would you be happy to stay for another five minutes at the end of the session, just so that we can try and squeeze a few other things in? Thank you.

O ran yr oriel gelf gyfoes genedlaethol, a ydy eich ymrwymiadau chi fel llyfrgell i hynna yn rhywbeth sydd—? Pa effaith bydd hynna'n cael ar eich cyllidebau chi, ŷch chi'n meddwl?

Mi ydyn ni wedi bod yn falch o fedru cydweithio efo cyngor y celfyddydau a'r amgueddfa genedlaethol i ddatblygu'r cysyniad yma o oriel gelf gyfoes genedlaethol. Mae'r gyllideb sydd wedi ei neilltuo ar hyn o bryd ond yn para hyd at Fawrth 2025. Does dim addewid o arian i gynnal yr oriel ar ôl hynny, ac mae'r Llywodraeth wedi gofyn inni fel bwrdd yr oriel ystyried gwahanol opsiynau a chynllun busnes i weld i ba raddau mae'r oriel yma yn medru bod yn gynaliadwy ar ôl hynny. Rŵan, er pwysigrwydd yr oriel gelf, os ydy'r llyfrgell yn gorfod defnyddio ei chyllid prin ei hun fel un o'r tri sydd yn cynnal yr oriel gelf yna, yna mae o'n gorfod mynd i'r pair blaenoriaethau—

A dŷn ni wedi bod yn trafod yn barod y bore yma pa mor fregus yw'r sefyllfa yna.

Do. Ac yn fy marn i, er pwysiced ydy'r oriel gelf, mae yna elfennau pwysicach sydd yn ymwneud â gwaith craidd y llyfrgell yn mynd i fod yn y pair yna hefyd.

Felly, does dim sicrwydd gan y Llywodraeth y bydd cyllid refeniw ar gael ar eich cyfer ymhellach i 2025.

Dim o gwbl. Dim o gwbl.

Reit, ocê. Diolch am hynny. Sori, oeddech chi eisiau dod i mewn ar hwnna? Na. Yn yr amser sydd ar ôl gyda ni, rwyf i'n meddwl gwnawn ni fynd at—

Sori, Delyth, gaf i adio un pwynt ychwanegol am yr oriel gelf?

Yn siŵr.

Mae'r gwaith ar y syniad wedi dechrau. So, o ran natur arddangosfeydd celf y llyfrgell, rydym ni'n barod wedi dechrau creu yr oriel ar ryw lefel. Os ŷch chi wedi bod lan at yr adeilad, a hefyd o ran y gwaith rydym ni wedi ei wneud, er enghraifft, yn Hwlffordd, yn yr adeilad yna, mae'r syniad o oriel gelf nawr yn rhan ganolog o'n cynllun arddangosfeydd celf ni. Mae un yna ar y foment. So, ar ryw lefel, pryd bynnag y bydd syniad mawr yn digwydd, o ran y gwaith, ar ein cyfer ni fel llyfrgell, rŷn ni'n barod wedi dechrau gyda'r oriel gelf gyfoes.

Diolch am hwnna.

Os caf i gyfle cyn i mi ymddeol ym mis Mawrth/Ebrill y flwyddyn nesaf, Delyth, fe liciwn i gael cyfle i drafod gyda’r pwyllgor yma fy ngweledigaeth i ynglŷn â sefydlu oriel gelf genedlaethol i Gymru sydd yn cynnwys casgliadau hanesyddol yn ogystal â chelf gyfoes.

Byddem ni wrth ein boddau yn gwneud hynny a dychwelyd at hynny gyda chi, yn sicr. Diolch yn fawr iawn.

Gyda llaw, cyn inni fynd at Tom, roedd Hefin eisiau dod i mewn, dwi'n gwybod, ar rywbeth, ac wedyn fe wnaf i fynd at Tom

Yes, just very quickly, Chair. I just wanted to clarify that, earlier, lest there be any confusion, I was referring in my question to the broadcast archive, not the wider digital archive. I understand that there might have been some confusion about that, so that's just for clarification.

Diolch, Hefin. Diolch am hwnna. Fe wnawn ni fynd at Tom.

Diolch yn fawr. Can I talk about the library's role more widely? So, what contributions have you made to the Welsh Government's cultural strategy?

Does gan Lywodraeth Cymru ddim cultural strategy, wrth gwrs. Mae hi'n cael ei datblygu ar hyn o bryd, ond mae'r llyfrgell genedlaethol yn chwarae rôl ganolog iawn, iawn ym mywyd diwylliannol Cymru. Mi rydyn ni'n amlygu cyfoeth ein diwylliant a'n casgliadau cenedlaethol ni nid yn unig i bobl Cymru, ond i'r byd yn fwy, felly—i'r byd hefyd.

Obviously, you mentioned that there is no cultural strategy—it's being developed; I understand that—but are you feeding into the development as a stakeholder? That's what I was getting at.

Absolutely. We do feed into the various drafts that we've seen and have presented our comments to the officials who are developing this strategy at the moment. And I'm quite hopeful it will be a worthwhile strategy, which we will see soon.

And from the discussions you have had and the feedback that you've given, as you mentioned, how confident are you that the final strategy, if you like, will be a reflection of the feedback that you've given? Do you feel like your voice has been heard?

I'm absolutely confident.

Gwirionedd y sefyllfa rŵan ydy—a dwi'n gallu dweud hyn am yr amgueddfa a ninnau a'r cyrff diwylliannol eraill hefyd—fod yna ysbryd newydd yn ystod yr wythnosau a’r misoedd diwethaf yma o gydweithio rhadlon yn bodoli erbyn hyn rhyngom ni fel sefydliadau diwylliannol a swyddogion y Llywodraeth. Mae yna gyfathrebu iach, bywiol, o barch mawr yn digwydd erbyn hyn, a dwi'n gwbl, gwbl hyderus nad yw'r hyn rydyn ni'n ei gyflwyno i Lywodraeth Cymru y dyddiau yma yn cael ei anwybyddu—mae o'n cael ei ystyried o ddifrif. Rydyn ni'n gweithio mewn partneriaeth, ac mae'r bartneriaeth yna'n ffres ac yn newydd.

Rwy'n croesawu clywed hynny.

So, speaking more widely than just the cultural strategy, what role do you play—you've touched on this, I guess, a little bit already—in helping the Welsh Government towards wider policy goals and objectives? Are you sufficiently resourced to do some of those things?

Rydyn ni'n ceisio ein gorau, wrth gwrs. Wastad, ar fy nesg i, mae'r rhaglen lywodraethu ynghyd â’r remit letter hefyd, sydd yn nodi'n glir iawn, iawn sut mae’r Gweinidog yn disgwyl inni gefnogi blaenoriaethau ehangach Llywodraeth Cymru, a dyna’r nodau, dyna'r blaenoriaethau sydd yn cael eu hadolygu fwyaf yn ein cyfarfod ddwywaith y flwyddyn efo'r Gweinidog ac yn ein cyfarfodydd chwarterol ni hefyd. Rydyn ni'n eu mesur nhw yn ofalus, a dwi'n gwbl, gwbl hyderus bod ein cyfraniad ni i'r rhaglen lywodraethu yn un y medrwn ni fod yn browd iawn ohono fo.

Ond ydy'r arian yn dod gyda’r blaenoriaethau neu ydyn nhw jest yn flaenoriaethau i'r Llywodraeth?

Eto, rydych chi'n gorfod torri'r got yn ôl y brethyn. Does byth digon o arian. O gael mwy o arian, mi fedrwn ni gyflawni llawer iawn mwy. Ond, mae cyfyngiadau ar Lywodraeth Cymru, ac rydyn ni'n derbyn hynny. Gyda'r arian sydd yn dod i ni, dwi'n credu bod Llywodraeth Cymru a'r bwrdd yn gwbl fodlon â'r hyn rydyn ni'n cyflawni, i gyflawni'r rhaglen llywodraethu o fewn y gyllideb. Rhowch mwy i ni a buasem ni'n gallu gwneud llawer iawn fwy o gyfraniad.

Ond mae'n gwestiwn teg. Fel dywedais i ar y dechrau, mae yna falans nawr. Rŷn ni angen edrych ar y cynllun gwaith ar gyfer 2024-25 a dweud, 'Actually, yn wreiddiol, y flwyddyn ddiwethaf, roedden ni'n meddwl, yn 2024-25, y bydden ni'n gwneud hwnna.' Bydd peth o hwnna'n mynd gyda'n gwaith craidd ni, sef y gwaith rydyn ni angen ei wneud o ran diogelu'r trysorau, er enghraifft, edrych ar ôl yr adeilad, a'n gwaith ni o ran y strategaeth o ymestyn cynulleidfaoedd. Ond, wrth gwrs, mae rhai elfennau sy'n cyd-fynd â rhaglen y Llywodraeth ac sy'n cyd-fynd â'r bartneriaeth cydweithio, er enghraifft. Mae elfen o hwnna wedi dod i mewn aton ni fel prosiectau. Ond, weithiau, mewn unrhyw sefydliad, mae balans o ran prosiectau—mae rhai lle mae arian prosiect yn talu rhywun ac mae rhai lle mae arian craidd yn talu rhywun. Os yw un yn dechrau mynd i lawr, mae'n her i drio gweithio mas y balans. Wrth gwrs, dyna beth fyddwn ni'n edrych arno flwyddyn nesaf ac yn 2025-26, er enghraifft. Ond, wrth gwrs, mae'n bwysig cael sgyrsiau onest, weithiau, a byddwn ni'n gweld beth sy'n digwydd.

Gaf i ddweud, Delyth, yn sydyn iawn, mai fy mhryder mwyaf i ynglŷn â'r sefyllfa gyllidol ydy'r gwaith y gallwn ni fod yn methu ei wneud yng nghyd-destun y mater mae Alun wedi ei godi? Mae'n gwbl, gwbl hanfodol ein bod ni'n datblygu ac yn meithrin perthynas â chymunedau Cymru. Pe byddai hwnna'n dioddef, mi fyddai'n argyfwng arnon ni.

Ac yn sydyn iawn, i fynd yn ôl at un o gwestiynau Tom o ran y balans rhwng y digidol a'r casgliadau ffisegol, beth sydd yn bwysig i ni hefyd ydy ein bod ni'n mynd â'n trysorau allan at y bobl. Er enghraifft, mewn sgyrsiau efo Darren Millar, rydyn ni wedi cytuno bod cwpan Nanteos yn dod i'r Senedd yma ddechrau Mawrth. Felly, os gwelwch yn dda, ewch ar eich gliniau o flaen cwpan Nanteos a gweddiwch am fwy o gyllid. [Chwerthin.]

Wel, os oes trysorau yng Nghymru, mae'n rhaid i'r trysorau cael eu darganfod, wrth reswm.

Of course.

Rydyn ni wedi datblygu, er enghraifft, yn y lleoliad yn Hwlffordd, leoliad diogel ar gyfer, er enghraifft, hen luniau, i'w dangos nhw a bod yn siŵr bod y tymheredd yn gywir, er enghraifft, nid jest eu rhoi nhw mas mewn ystafell. Wrth gwrs, buasem ni'n licio gwneud hwnna mewn pedwar neu bump o leoliadau eraill dros Gymru, ond rydych chi angen y math o adeilad sydd â diogelwch a'r holl stwff o ran climate a thymheredd i wneud hwnna. Wrth gwrs, buasem ni i gyd yn licio gwneud hwnna, ond mae'n her.

Diolch am hwnna. Dwi'n ymwybodol iawn ein bod ni dros amser, ond dwi'n gwybod bod Alun eisiau gofyn un cwestiwn. Wyt ti wedi gorffen, Tom? Iawn. Fe wnawn ni fynd at Alun, a'r cwestiwn olaf fydd hwn.

Ocê. Rydyn ni wedi bod yn trafod blaenoriaethau y bore yma, mewn ffordd, onid ydyn ni? Ydy hi'n flaenoriaeth i'r llyfrgell genedlaethol i barhau i fod yn copyright library yn y UK?

Rydyn ni'n credu ei bod hi—mae hi yn flaenoriaeth ar hyn o bryd, ydy.

Ar hyn o bryd.

Ar hyn o bryd, yn yr ystyr, Alun, ei bod hi'n gorfod aros yn copyright library. Dyna'r unig copyright library sydd gennym ni yng Nghymru, ac mae Cymru'n haeddu copyright library. Mae hwn eto yn gorfod mynd i'r pair, ac rydyn ni'n gorfod gofyn y cwestiwn: ydyn ni'n gallu parhau i gasglu pob dim fel rydyn ni'n gwneud ar hyn o bryd, neu ydy'r sefyllfa gyllidol yn golygu bod yn rhaid inni ystyried o'r newydd i ba raddau rydyn ni'n casglu? Ond mae colli ein statws copyright library allan o'r cwestiwn yn llwyr. Mi fyddwn ni'n aros yn copyright library.

Ond, os ydyn ni'n edrych ar—. Mae hwnna'n gwestiwn rhy fawr ar gyfer 10:30 ar fore dydd Iau.

Ac yn y funud olaf.

Rydyn ni wedi bod yn siarad am sut mae blaenoriaethau yn newid, ac rydych chi wedi bod yn canolbwyntio ar symudiadau at ddigidol. Os taw rôl hanfodol y llyfrgell yw creu cofnod o'n hanes ni, a hanes sy'n cael ei greu heddiw, wel, mae fwy o werth mewn edrych ar WhatsApp groups y grwpiau gwleidyddol sydd fan hyn, os ydych chi eisiau Cymru fel mae hi heddiw, na chasglu llyfrau sy'n cael eu cyhoeddi oherwydd eu bod nhw wedi cael eu cyhoeddi yn y Deyrnas Unedig. So, beth yw rôl a pherthynas y llyfrgell gyda chofnodi hanes Cymru yn y dyfodol? Dwi'n credu bod trafodaeth i'w chael fanna, ond dwi'n derbyn—

A gaf i fod yn fwy penodol, Alun, a pheidio anghytuno efo chi o gwbl? Beth rydyn ni'n gorfod gwneud, ar ôl gweld beth yw'r sefyllfa gyllidol, ydy ystyried casglu deunydd Cymraeg a Chymreig yn unig. Os ydy casglu'r cyfan yn golygu ein bod ni'n methu gwneud y gwaith rydych chi'n ei ystyried yn bwysig, yna bydd hynny'n gorfod digwydd. Ond, eto, mae hi'n drafodaeth rydyn ni ei hangen.

Y sefyllfa ydy dydych chi ddim yn gallu rhoi cynlluniau pendant ar droed ar hyn o bryd. Gall y newyddion, er yn annhebygol, fod yn llawer iawn gwell na rydyn ni'n disgwyl. Mae hynny'n annhebygol, ond, nes bod hynny'n digwydd, mae'n anodd rhoi cynlluniau pendant i chi. Ond, fel y gallwch chi weld rŵan, mae'r syniadau'n datblygu, a dwi ddim yn credu bod ein gweledigaeth ni a'ch blaenoriaethau chi fel pwyllgor yn gwrthdaro efo'n rhai ni o gwbl.

Efallai fod hon yn sgwrs ar gyfer y sesiwn ym mis Mawrth.

Wel, edrychwn ymlaen at hwnna, yn sicr.

Ac mi fydd hi'n llawer iawn cliriach erbyn hynny beth ydy'r sefyllfa gyllidol.

Ie, wrth gwrs.

Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr iawn i'r ddau ohonoch chi. Mae wedi bod yn hynod ddefnyddiol i ni siarad gyda chi y bore yma. Bydd drafft o'r transgript yn cael ei anfon atoch chi i chi wirio ei fod e'n gofnod teg o'r hyn sydd wedi cael ei ddweud. Bydd yna rai pethau penodol dŷn ni ddim wedi cael cyfle i ofyn i chi, felly byddwn ni'n ysgrifennu atoch chi, os yw hwnna'n ocê. Diolch yn fawr iawn. Diolch yn fawr iawn am eich hamser y bore yma. Mae'n flin gen i ein bod ni wedi mynd ryw saith munud dros amser, ond mae wedi bod yn hynod fuddiol i ni. Felly, diolch.

Delyth, a gaf innau ddiolch i chi am eich cefnogaeth ar hyd y blynyddoedd hefyd fel pwyllgor? Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn.

Diolch.

Diolch.