Cyfarfod Llawn

Eitem 2 sydd nesaf, cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a’r Gymraeg. Y cwestiwn cyntaf, Julie Morgan.

Mae gan y sector gwyddorau bywyd yng Nghymru nifer o alluoedd o'r radd flaenaf, ac rydym yn cefnogi ei dwf mewn nifer o ffyrdd, gan gynnwys drwy'r cymorth ariannol a ddarparwn i Hwb Gwyddorau Bywyd Cymru a thrwy noddi digwyddiadau MediWales fel BioCymru a NHS Connects.

Diolch am yr ateb.

Fis diwethaf, agorodd cyfleuster gweithgynhyrchu gwyddorau bywyd blaengar newydd yng Ngogledd Caerdydd. Rwy'n credu bod Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd wedi mynychu'r agoriad. Bydd safle Molecular Devices yn cynhyrchu modelau 3D o feinwe organau dynol, a elwir yn organoidau, wedi'u tyfu o fôn-gelloedd dynol ar gyfer ymchwil i glefydau ac ar gyfer datblygu cyffuriau. Ac fe arloeswyd y gwaith o ddiwydiannu ymchwil organoid gan brifysgolion Caerdydd a Chaerfaddon, drwy gwmni newydd sydd bellach wedi'i gaffael gan Molecular Devices, ac mae'r gweithlu wedi dyblu a bydd rhagor o swyddi'n cael eu creu. A fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod hon yn enghraifft wych o'r hyn yr oedd Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei gyflawni gyda'r cynllun gweithgynhyrchu? A beth arall y gellir ei wneud i ddenu cwmnïau gwyddorau bywyd blaengar eraill i Gymru?

Diolch i Julie Morgan am y cwestiwn pellach hwnnw. Rwy'n credu bod hon yn enghraifft dda iawn o arloesedd gwirioneddol flaenllaw yng Nghymru, gan bwyso ar ymrwymiad gan y Llywodraeth, ond hefyd y cryfderau sylfaenol yn ein heconomi a'n gwasanaeth cyhoeddus. Ac rwy'n credu ei bod yn enghraifft dda iawn o gydweithrediad academaidd a diwydiannol, gyda'r nod o chwyldroi gofal iechyd a dod â manteision economaidd i Gymru. Mae'n rhywbeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd a minnau wedi siarad amdano ar sawl achlysur.

Roedd Julie Morgan yn gofyn beth mae hyn yn ei olygu o safbwynt ein cynllun gweithredu ar weithgynhyrchu. Byddwn yn mapio cadwyni cyflenwi presennol a phosibl ar gyfer gwyddorau bywyd, ac yn trafod gyda'r GIG—parhau â'r trafodaethau yr ydym eisoes wedi'u dechrau, mewn gwirionedd—sut y gallwn ei gefnogi i ddod o hyd i weithgynhyrchwyr yng Nghymru, annog cwmnïau i fuddsoddi yng Nghymru a helpu gweithgynhyrchwyr yng Nghymru i arallgyfeirio i'r cadwyni cyflenwi hyn. Rwy'n credu ei fod yn gyfle da iawn o safbwynt economaidd, a chredaf y byddai Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd yn cytuno ei fod yn gyfle pwysig o safbwynt gofal iechyd hefyd.

Diolch am ofyn y cwestiwn, Julie Morgan. Mae cefnogi ein sector gwyddorau bywyd yn hynod o bwysig i hyrwyddo economi ffyniannus, a gwyddom fod cyfleoedd enfawr yma yng Nghymru, ond mae angen inni ennyn diddordeb mewn gyrfaoedd gwyddorau bywyd yn ifanc. Mae'n hanfodol sicrhau bod y genhedlaeth nesaf o wyddonwyr bywyd yn chwilfrydig, yn dangos diddordeb ac yn cael eu hyfforddi, ac mae hynny, wrth gwrs, yn dechrau yn ein hysgolion, ond mae yna broblem.

Mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi gwneud y penderfyniad gwleidyddol, drwy'r cwricwlwm newydd, i leihau'n sylweddol faint o wyddoniaeth a gynigir ar lefel TGAU. Yn hytrach na chynnig y dewis i bobl ifanc astudio gwyddoniaeth driphlyg, fel y'i gelwid yn flaenorol, yr uchafswm sydd ar gael i ddisgyblion yn rhan o'r cwricwlwm newydd yw'r hyn a elwid gynt yn wyddoniaeth ddwbl, felly traean yn llai. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa sylwadau a wnaethoch ac y byddwch chi'n eu gwneud i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg i adolygu'r penderfyniad annoeth hwn i amddifadu pobl ifanc o'r lefel fwy trwyadl o wyddoniaeth ar lefel TGAU, sy'n amlwg yn dal i gael ei gynnig dros y ffin?

Wel, rhaid i mi fod yn ofalus i beidio â thresmasu ar fy nghyfrifoldebau Cabinet blaenorol wrth ateb y cwestiwn. Ond bydd yr Aelod yn gwybod, wrth gwrs, fod y penderfyniad a wnaed gan Cymwysterau Cymru i ddiwygio'r cymwysterau hynny wedi cael ei gymeradwyo gan y cymdeithasau brenhinol ar gyfer cemeg, bioleg a ffiseg. A'r rheswm y credaf eu bod wedi cefnogi'r penderfyniadau hynny yw oherwydd eu bod yn gwybod, ar sail tystiolaeth, y bydd pobl sy'n symud ymlaen at Safon Uwch yn gwneud yn dda iawn ar sail y cymwysterau hynny—mae tystiolaeth o hynny'n digwydd—ac yn seiliedig ar drafodaethau gyda phrifysgolion. Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig, mae'r pwynt ehangach y mae'r Aelod yn ei wneud yn bwysig, sef bod yn rhaid inni wneud popeth yn ein gallu i annog pobl ifanc i astudio'r gwyddorau a phynciau STEM yn ehangach. Dyna pam rwy'n falch iawn o'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gynorthwyo ysgolion i wneud hynny.

Mae Maes Awyr Caerdydd yn elfen hanfodol o seilwaith economaidd a thrafnidiaeth Cymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gynnal maes awyr yng Nghymru oherwydd y manteision y mae'n eu cynnig i economi Cymru a'i gadwyn gyflenwi ranbarthol.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Nid yw fy marn ar Faes Awyr Caerdydd yn gyfrinach i unrhyw un o fewn neu'r tu allan i'r Siambr hon; credaf yn gryf y dylid cael gwared ar law farw'r Llywodraeth a dychwelyd Maes Awyr Caerdydd i berchnogaeth breifat. Fodd bynnag, er gwaethaf galwadau dro ar ôl tro, mae'n ymddangos na fydd Llywodraeth Cymru yn ildio'r maes awyr, sy'n parhau i lyncu miliynau o bunnoedd o arian trethdalwyr. Felly, gyda hynny mewn golwg, Ysgrifennydd y Cabinet, gan fod y maes awyr bellach yn rhan o'ch briff chi, pa syniadau newydd y bwriadwch eu cyflwyno i wella ffyniant y maes awyr?

Hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet, tua wythnos yn ôl, gwelwyd anhrefn llwyr ym Maes Awyr Manceinion yn dilyn toriad pŵer. Cafodd hyd at 90,000 o deithwyr eu heffeithio, gyda hediadau'n cael eu canslo ac awyrennau a oedd ar fin cyrraedd yn cael eu dargyfeirio. Nawr, rwy'n derbyn, Weinidog, na ellir cymharu maes awyr Manceinion â Chaerdydd, ond pa gynlluniau wrth gefn sydd gan Lywodraeth Cymru, pe bai digwyddiad tebyg yn digwydd yma yng Nghymru? Diolch.

Bydd yr Aelod yn gwybod, wrth gwrs, fod y maes awyr yn gweithredu hyd braich oddi wrth y Llywodraeth, fel y byddai hi'n ei ddisgwyl, ac rwy'n disgwyl y byddai'n cymeradwyo hynny. Rwy'n credu ei bod yn cyfeiliorni yn ei safbwynt ar gefnogaeth Llywodraeth Cymru i'r maes awyr. Mae'n rhan hynod bwysig o'n seilwaith economaidd yng Nghymru. Mae'r dadansoddiad economaidd diweddaraf sydd gennym yn awgrymu bod ôl troed economaidd uniongyrchol y maes awyr oddeutu £87 miliwn o werth ychwanegol gros, yn seiliedig ar oddeutu 2,000 o weithwyr a gyflogir ar y safle ac o'i gwmpas. Amcangyfrifir bod y gweithgarwch economaidd anuniongyrchol y mae'r maes awyr yn ei gefnogi oddeutu £159 miliwn arall o werth ychwanegol gros.

Wrth nesu at ddiwedd cyfnod cynllun presennol Llywodraeth Cymru, fy ffocws, wrth dderbyn y portffolio hwn, oedd ystyried strategaeth fwy hirdymor ar gyfer tyfu'r busnes mewn modd a fyddai'n gwneud y gorau o gryfderau diamheuol y maes awyr. Rwyf am wneud y mwyaf o fudd posibl y maes awyr i'r economi ranbarthol, ac i lywio'r meddylfryd hwnnw, rydym wedi comisiynu ymgynghorwyr i ddarparu amcangyfrifon wedi'u diweddaru o fudd economaidd cyfredol a phosibl y maes awyr, fel bod gennym drywydd hirdymor, sy'n bwysig iawn, ac rwy'n gwbl hyderus fod gennym y tîm cywir yn y maes awyr, yn gwneud y penderfyniadau cywir. Ac fe fydd hi'n gwybod am y cynnydd mewn llwybrau teithwyr yr haf hwn, ac rwy'n siŵr y bydd miloedd lawer o bobl yn manteisio arnynt.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae 96 y cant o feysydd awyr y byd mewn perchnogaeth gyhoeddus, ac mae bob amser yn fy mhoeni bod y Ceidwadwyr yn awyddus i hyrwyddo Maes Awyr Rhyngwladol Teesside a'i fodel perchnogaeth gyhoeddus, ond eto maent bob amser yn awyddus i ladd ar Faes Awyr Caerdydd a'i bwysigrwydd rhyngwladol i ni a'i arwyddocâd economaidd hefyd. O gofio'r ffigurau gwerth ychwanegol gros yr ydych chi newydd eu dyfynnu, a'r ffaith bod y maes awyr yn cynnal 4,000 o swyddi yn ymwneud â hedfan ym Mro Morgannwg yn unig, a fyddech chi'n cytuno â mi fod y ffordd y mae'r Torïaid yn lladd ar Faes Awyr Caerdydd yn gyson yn dangos diffyg uchelgais ar ran Cymru, ac o bosibl, diffyg dealltwriaeth o'r modelu economaidd?

Wel, fel yr Aelod, rwyf wedi cael llond bol ar glywed y Ceidwadwyr Cymreig yn lladd ar Gymru. Nid oes ganddynt unrhyw—[Torri ar draws.] Nid oes ganddynt unrhyw—[Torri ar draws.] Nid oes ganddynt unrhyw hyder yn ein sefydliadau cenedlaethol, ac nid ydynt yn gweld sut y gall Llywodraeth gadarnhaol sy'n ymwneud â'r economi ddod â manteision i Gymru. Yn hytrach na chwyno am y dull a fabwysiadwn fel Llywodraeth, rwy'n credu ei bod yn hen bryd iddi gydnabod yr ymrwymiad a wnaethom ar ran pobl Cymru i'r maes awyr, sy'n rhan mor bwysig o'n seilwaith economaidd.

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Joel James.

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae digwyddiadau mawr yng Nghymru yn ffynhonnell refeniw hanfodol i lawer o fusnesau. Maent yn denu ymwelwyr i Gymru, sy'n aml yn aros am sawl diwrnod, ac maent hefyd yn darparu swyddi hanfodol, yn enwedig i bobl iau sy'n chwilio am waith dros dro tra byddant yn astudio. Mae digwyddiad Ironman Wales, a gynhelir yn Ninbych-y-pysgod bob mis Medi, yn un o nifer o ddigwyddiadau o'r fath ar draws Cymru. Mae'n denu athletwyr o bob cwr o'r byd, ac mae'n cyd-fynd â'r ethos o annog gweithgareddau chwaraeon a herio pob un ohonom i wneud mwy o ymarfer corff, rhywbeth y gallwn i wneud ychydig mwy ohono, mae'n debyg. Fodd bynnag, fel y gwyddoch, mae carthion amrwd wedi gollwng unwaith eto i draeth y gogledd Dinbych-y-pysgod, lle mae'r athletwyr yn nofio, sydd wedi arwain Cyfoeth Naturiol Cymru i gyhoeddi rhybudd perygl llygredd, nid yn unig ar y traeth hwn, ond ar draeth y de Dinbych-y-pysgod, traeth y Castell a thraeth Penalun gerllaw hefyd. Mae etholwyr wedi dweud wrthyf eu bod wedi cael llond bol ar weld dyfroedd Cymru'n cael eu llygru â charthion. Pe bai'r llygredd hwn wedi digwydd ym mis Medi, mae'n debyg y byddai'r gystadleuaeth Ironman wedi cael ei chanslo, rhywbeth a fyddai wedi cael effaith ddifrifol ar dwristiaeth, yr economi leol, ac yn y pen draw, ar enw da Cymru am gynnal digwyddiadau o'r fath.

Mae'r potensial i hyrwyddo digwyddiadau mawr yn nyfroedd Cymru yn enfawr. Fodd bynnag, mae'r methiant i ddwyn Dŵr Cymru i gyfrif am beidio â gwneud digon i atal carthion amrwd rhag mynd i mewn i ddyfrffyrdd Cymru yn ffactor sylfaenol i beri i ddigwyddiadau nofio dŵr agored mawr edrych ar lefydd eraill. Ysgrifennydd y Cabinet, mae digwyddiadau mawr fel Ironman Cymru yn dda i economi Cymru. Fodd bynnag, mae cael dyfroedd llygredig yn barhaus yn niweidio ein henw da a'n potensial ar gyfer digwyddiadau yn ddifrifol. Pa sgyrsiau a gawsoch gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig i roi pwysau ar gwmnïau dŵr i wneud mwy i atal carthion amrwd rhag mynd i mewn i ddyfrffyrdd Cymru? Diolch.

Rwy'n cefnogi'r gwaith y mae fy nghyd-Aelod Cabinet yn ei wneud mewn perthynas â hyn ac mae'n gweithio'n galed iawn i sicrhau ei fod yn dwyn yr asiantaethau sy'n gyfrifol a'r rhai sy'n achosi'r llygredd i'n hafonydd a'n moroedd i gyfrif. Ar ei bwynt ehangach am ddigwyddiadau mawr, rwy'n credu ei fod yn iawn i ddweud y gall digwyddiadau mawr fod yn gyfranwyr arwyddocaol iawn i economi Cymru. Mae gennym enghreifftiau da o hynny ar draws Cymru. A dyna pam mae cefnogi digwyddiadau mawr yn rhan bwysig iawn o'r hyn y ceisiwn ei wneud fel Llywodraeth. Hoffwn awgrymu wrth Natasha Asghar, er hynny, wrth iddi fyfyrio ar bwysigrwydd y maes awyr, fod ein gallu i ddenu llawer o ddigwyddiadau mawr yn deillio i raddau helaeth o'r ffaith bod gennym faes awyr y gŵyr pobl y gallant ei ddefnyddio i gyrraedd y digwyddiadau hynny'n gyflym iawn. Felly, dyna reswm arall eto pam fod cael y rhan hanfodol honno o'n seilwaith mor bwysig.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Gan droi at drafnidiaeth, daeth taith Eras Taylor Swift i Gaerdydd ar 18 Mehefin eleni, ac fel y gwyddoch, cafodd un o'r prif reilffyrdd i mewn i dde Cymru ei rhwystro gan offer peirianneg wedi torri, gan darfu'n helaeth ar y trenau am sawl awr. Oherwydd hyn, dewisodd llawer mwy o bobl yrru i Gaerdydd ar gyfer y cyngerdd, gan greu traffig helaeth a thagfeydd hir iawn. Yn ddiddorol, pan aeth taith Eras i Lerpwl a Chaeredin, ni chofnodwyd unrhyw broblemau o'r fath.

Ddwy flynedd yn ôl, profodd gyrwyr 19 milltir o dagfeydd ar yr M4 pan ddaeth Pink i Stadiwm Principality, a phan ddaeth Ed Sheeran i Gaerdydd, cafodd llawer o bobl eu dal mewn ciwiau 15 milltir ar yr M4 i mewn i dde Cymru, gyda phobl yn dweud eu bod wedi colli'r cyngerdd i gyd. Mae hyn yn annifyr iawn i'r gyrwyr sy'n sownd mewn ciwiau, gan roi profiad gwael iawn iddynt, ac mae'n rhwystredig iawn hefyd i bobl sy'n byw yn ne Cymru os oes rhaid iddynt ddioddef yr anhrefn traffig heb hyd yn oed gael y mwynhad o fynychu'r cyngerdd. Ac mae'n amlwg fod cael 19 milltir o dagfeydd yn achosi llawer iawn o lygredd, gan ddadwneud yr holl ymdrechion i wella problem gynyddol ansawdd aer yn ne Cymru yn ôl pob tebyg.

Y llynedd, fe wnaethoch chi gyhoeddi diwedd ar y cynllun i adeiladu llinell sefydlogi digwyddiadau mawr, gyda Trafnidiaeth Cymru yn cofnodi colled o £10.5 miliwn ar y prosiect, a fyddai heb os wedi cynyddu capasiti i gefnogi digwyddiadau mawr, sy'n dangos nad ydych chi'n poeni llawer am helpu i ddatblygu profiad cadarnhaol i'r rhai sy'n mynychu digwyddiadau yng Nghymru. Ysgrifennydd y Cabinet, gyda hyn mewn golwg, pa sgyrsiau a gawsoch gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Ogledd Cymru a Thrafnidiaeth i ddeall effaith cysylltiadau trafnidiaeth mor wael a bregus ar ddenu digwyddiadau mawr i dde Cymru a pha gynlluniau sydd gennych i newid hyn? Diolch.

Rwy'n credu fy mod am dynnu sylw at y cyferbyniad llwyr rhwng y darlun y mae'r Aelod yn ei ddisgrifio a'r profiad y mae'r bobl a aeth i weld Taylor Swift ac i gyngherddau eraill wedi gallu ei rannu. Mae fy nghyd-Aelod Cabinet, Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth, yn canolbwyntio'n agos iawn ar fuddsoddi yn ein rhwydwaith trafnidiaeth yng Nghymru. Rydym wedi gweld gwelliant amlwg dros y blynyddoedd diwethaf oherwydd buddsoddiad ychwanegol yn ein rhwydweithiau rheilffyrdd a bysiau. Rwy'n siŵr ei fod yn rhannu fy uchelgais ar ran economi Cymru i sicrhau bod ein rhwydwaith trafnidiaeth yn gallu cefnogi'r digwyddiadau mawr yr ydym yn awyddus i'w cynnal ac sy'n dod â hapusrwydd, llawenydd ac adloniant i gynifer o filoedd o bobl.

Diolch. Ac yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, pan fydd lleoedd ledled Cymru yn cynnal digwyddiad mawr, rwy'n credu y dylai fod elw net cyffredinol i'r ardal lle cânt eu cynnal, nid yn unig mewn swyddi a thwristiaeth, ond hefyd o ran enw da a gwelliannau i'w hamwynderau. Mewn geiriau eraill, ni ddylid cam-drin ardaloedd drwy adael tunelli o sbwriel a phroblemau amrywiol i'r cyngor lleol eu datrys. Rwyf wedi argymell ar sawl achlysur fod taer angen mwy o gyfleusterau cyhoeddus, er enghraifft, ar strydoedd mawr Cymru, ac un ffordd o fuddsoddi yn y rhain yw drwy gael digwyddiadau mawr i fuddsoddi yn amwynderau'r ardal, sy'n creu budd i'r ddwy ochr, wrth i'r boblogaeth leol deimlo'n fwy brwdfrydig ynghylch y digwyddiadau a ddaw, yn ogystal â gwella profiad y rhai sy'n ymweld, a rhoi hwb economaidd eilaidd i'r ardal drwy ddarparu'r amwynderau sydd eu hangen i gefnogi ymwelwyr drwy gydol y flwyddyn. Gyda hyn mewn golwg, pa gamau a gymerwyd gennych i annog rhai sy'n cynnal digwyddiadau mawr i fuddsoddi yn y trefi a'r dinasoedd lle maent yn cynnal eu digwyddiadau? Diolch.

Mae llawer o'r ffyrdd sydd gennym o gefnogi digwyddiadau mawr yn rhoi ystyriaeth i'r effaith y gall digwyddiadau mawr ei chael ar yr amgylchedd, ac rydym yn gweithio, yn aml, gyda'r sefydliadau a'r cwmnïau sy'n cynnal y digwyddiadau hynny, a'r lleoliadau sy'n eu cynnal, er mwyn sicrhau eu bod yn cael cyn lleied o effaith â phosibl ar yr amgylchedd. Yn fwyaf arbennig, rydym wedi gwneud gwaith arloesol mewn perthynas ag atebion sero net i'r digwyddiadau sy'n cael eu cynnal. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn arddel safbwynt cyfannol o'r fath, fel y mae'r Aelod yn awgrymu—ein bod yn gweld y budd economaidd, ond hefyd fod gennym lygad ar yr effaith amgylcheddol. Ac rydym am sicrhau, wrth gwrs, ein bod yn cefnogi ac yn gweithio gyda'n partneriaid sy'n darparu digwyddiadau mawr i sicrhau ymagwedd gyfannol tuag at yr economi a'r amgylchedd.

Llefarydd Plaid Cymru, Luke Fletcher.

Diolch, Lywydd. Dros y ddwy flynedd ddiwethaf, mae Cyngor ar Bopeth Cymru wedi darparu mwy o gymorth gyda dyledion ynni a chymorth argyfwng nag ar unrhyw adeg arall yn ystod y pum mlynedd diwethaf. Mae llawer wedi'i wneud yn ystod yr wythnosau diwethaf o Great British Energy, ers i Keir Starmer ei gyhoeddi. Mewn cyfweliad yn ddiweddar, cadarnhaodd Pat McFadden, cydlynydd ymgyrch genedlaethol Llafur, na fydd GB Energy yn gwmni sy'n cynhyrchu ynni, ac mai'r hyn a fydd i bob pwrpas fydd cwmni cyllid a gynlluniwyd i gynhyrchu buddsoddiad yn y sector preifat, cyfrwng dadrisgio i sybsideiddio cwmnïau ynni preifat, a fydd, heb os, yn berchen ar seilwaith adnewyddadwy allweddol yn y blynyddoedd i ddod o ganlyniad. Ar y sail ei fod yn cael y canlyniad y mae ef am ei weld yfory, sut y bydd GB Energy yn rhyngweithio ag Ynni Cymru? A fu unrhyw drafodaethau gyda chymheiriaid yn y DU yn amlinellu'r berthynas honno, ac a roddwyd unrhyw ystyriaeth gan Lywodraeth Cymru i sut y byddent yn rhyngweithio?

Gadewch inni obeithio y cawn y canlyniad y gobeithiaf amdano'n fawr yfory, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Aelod yn annog eraill i wireddu'r canlyniad hwnnw hefyd, fel y gallwn gael y dull mwy cydweithredol o weithredu y gwn y byddai ef a minnau'n ei gefnogi. Rydym wedi cael trafodaethau mewn perthynas â'r gwaith yr ydym eisoes yn ei wneud yng Nghymru drwy Trydan Gwyrdd Cymru, gyda'r bwriad o sicrhau llais gan y cyhoedd yn natblygiad ynni adnewyddadwy, a sicrhau ei fod yn arloesol ac yn gallu dychwelyd gwerth i'r cymunedau sy'n cynnal y datblygiadau hynny, a hefyd, gwaith Ynni Cymru yn buddsoddi mewn prosiectau ynni cymunedol.

Felly, rwy'n credu bod cyfle gwirioneddol i weld cynlluniau Llywodraeth Lafur newydd, gobeithio, yn cydblethu'n dda iawn gyda'r cynlluniau sydd gennym ar waith eisoes yma yng Nghymru. Cefais drafodaeth gynhyrchiol iawn yr wythnos diwethaf yng nghynhadledd RenewableUK Global Offshore Wind, gydag Ed Miliband—a allai fod yn Weinidog ynni newydd mewn Llywodraeth Lafur newydd—ac rwy'n hyderus iawn y ceir perthynas waith agos a chydweithredol, a fydd yn golygu bod Cymru hefyd yn gallu manteisio ar y datblygiadau ledled y DU.

Gallai'r model a bennwyd ar gyfer GB Energy fod yn destun pryder o ran ei ryngweithiad ag Ynni Cymru, oherwydd, yn y bôn, yr hyn y gallem ei gael yma yw menter cyllid preifat ar gyfer y sector ynni adnewyddadwy. Felly, mae hyn yn rhywbeth y mae angen inni gadw llygad barcud arno os yw am ryngweithio a gweithio mewn partneriaeth ag amcanion Llywodraeth Cymru ar gyfer Ynni Cymru.

Mae angen i'r wladwriaeth ymyrryd ar ben cynhyrchu, pen trawsyrru, a phen manwerthu'r farchnad ynni, wrth gwrs—nid wyf yn dadlau â hynny. Ond nid yw'r system yn gywir ar hyn o bryd. Nid yw'n gyfrinach nawr fod elw'n cael ei gynyddu i'r eithaf a'i dynnu o'n cymunedau ar bob lefel. Cawsom ddadl ar hyn yr wythnos diwethaf. Rydym yn siarad yma am gyfleustodau sylfaenol sy'n angenrheidiol i bawb yn eu bywydau bob dydd, ac mae cwmnïau'n gwneud pentwr o arian ohono.

Un o'r honiadau yw y bydd GB Energy yn ariannu gwynt ar y môr, y bydd ei ddifidendau yn ôl pob tebyg yn llenwi coffrau'r DU. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno y dylem, yn yr achos hwn, gael gwared ar y dyn yn y canol, y dylem geisio pwerau llawn dros Ystad y Goron, gan ganiatáu inni elwa'n uniongyrchol yma yng Nghymru o ddatblygiad ynni adnewyddadwy ar y môr, gan sicrhau bod y difidendau'n mynd yn syth i goffrau Trysorlys Cymru?

Cefais sgwrs dda iawn—sgwrs anffurfiol, dylwn ddweud—yn y gynhadledd honno gydag Ystad y Goron. Rwy'n gobeithio cyfarfod â nhw'n fuan iawn i drafod ein hanghenion yng Nghymru, a sicrhau, mewn rowndiau lesio yn y dyfodol, y gallwn fanteisio i'r eithaf ar y cyfle ynni glân i Gymru, ond hefyd y cyfle economaidd i gefnogi cymunedau sy'n cynnal prosiectau cynhyrchu ynni, a Chymru'n fwy eang na hynny. Ein safbwynt ni fel Llywodraeth yw yr hoffem weld datganoli pwerau dros Ystad y Goron. Rwy'n credu y gallai hynny gyfrannu'n sylweddol iawn at ein hanghenion ynni ond hefyd at ein hanghenion economaidd. Ond yn allweddol, yr hyn y credaf y gallwn i gyd gytuno arno yw y bydd cael Llywodraeth yn San Steffan sydd wedi ymrwymo i fuddsoddi mewn ynni adnewyddadwy, yn seilwaith ynni adnewyddadwy'r wlad hon, yn y grid cenedlaethol, yn newid sylweddol yn ein gallu fel cenedl i fachu ar y cyfle hwnnw, i Gymru a'r DU yn gyffredinol.

Dyna'r union bwynt, onid e? Mae datganoli Ystad y Goron yn ein galluogi i gael mynediad cyflym a hawdd at yr arian y gallwn ei ddefnyddio wedyn er budd ein cymunedau. Yn y bôn, rydym am weld cronfa gyfoeth sofran yn cael ei sefydlu yma gan ddefnyddio'r elw a gymerir o ffermydd gwynt ar y môr i fuddsoddi'n uniongyrchol mewn cymunedau ledled Cymru. Mae amcangyfrifon yn awgrymu y gallai nifer o ffermydd gwynt ar y môr newydd sydd wedi'u cynllunio yn nyfroedd Cymru gynhyrchu £43 biliwn mewn rhenti, a fyddai'n sylfaen sylweddol i gronfa o'r fath. Sut mae Ysgrifennydd y Cabinet yn gweithio gyda chyd-Aelodau fel Ysgrifennydd y Cabinet dros newid hinsawdd a'r Cwnsler Cyffredinol i sicrhau pwerau llawn dros Ystad y Goron cyn gynted â phosibl? A all roi amserlen i ni ar ryw bwynt yn y dyfodol ar gyfer pryd y gallwn ddisgwyl i'r trafodaethau hynny ddigwydd? A pha ystyriaeth y mae wedi'i rhoi i adroddiad is-grŵp ynni'r comisiwn annibynnol ar ddyfodol Cymru, sy'n argymell adolygiad brys o'r setliad datganoli mewn perthynas â pholisi ynni, Ofgem ac Ystad y Goron?

Rwy'n credu bod yr Aelod yn gwneud pwyntiau diddorol am y setliad datganoli a'n gallu i wneud mwy o benderfyniadau ynghylch ynni yma yng Nghymru, ac rwy'n cefnogi hynny. Ar y model y mae'n ei grybwyll, a chredaf iddo ei ddisgrifio fel cronfa gyfoeth sofran yng nghyd-destun ynni—ac yn amlwg, mae gwledydd eraill wedi gwneud hynny yng nghyd-destun olew mewn degawdau a fu, onid ydynt—yr egwyddor honno, mewn gwirionedd, sy'n sail i sefydlu Trydan Gwyrdd Cymru, sy'n amlwg ar gam cynnar iawn. Ond yr egwyddor yno yw mai pwrs cyhoeddus Cymru i bob pwrpas sy'n derbyn elw o ddatblygu prosiectau, ac o bosibl, o adeiladu neu weithredu, yn dibynnu ar y model cyflawni ac yn dibynnu ar fynediad at gyfalaf. Y pwynt hollbwysig yw y gellir defnyddio'r elw o hynny wedyn i gefnogi'r rhai sy'n agos at y datblygiadau, fel rwy'n dweud, ond hefyd i gefnogi blaenoriaethau ehangach Llywodraeth Cymru ar gyfer y genedl gyfan. Rwy'n credu bod hwnnw'n fodel diddorol ac rwy'n gyffrous iawn i weld beth arall y gallwn ei wneud yn y gofod hwnnw.

Nid wyf wedi cael unrhyw drafodaethau gyda datblygwyr unigol ynghylch prosiectau gwynt ar raddfa fawr mewn lleoliadau penodol yng Nghymru. Rwy'n parhau i ymgysylltu â'r diwydiant ynni adnewyddadwy drwy drafodaethau bwrdd crwn a thrwy RenewableUK Cymru er mwyn deall y cyfleoedd a'r heriau sy'n deillio o ddatblygu ynni adnewyddadwy ar raddfa fawr yng Nghymru.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Gyda Llywodraeth Cymru yn anelu at 70 y cant o ddefnydd ynni o ynni adnewyddadwy erbyn 2030, bydd angen gorchmynion prynu gorfodol ar lawer o'r datblygiadau ffermydd gwynt hyn er mwyn cael tir. Felly, mae gennyf ddiddordeb mewn gwybod a fydd Llywodraeth Cymru yn helpu'r cwmnïau hyn gyda gorchmynion prynu gorfodol ar gyfer eu datblygiadau ar raddfa fawr. Yn ogystal â hynny, os bydd rhai o'r ffermydd gwynt arfaethedig hyn yn dod yn anhyfyw yn fasnachol yn y dyfodol neu os bydd rhai o'r cwmnïau sy'n eu rhedeg yn mynd i'r wal, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi ddweud heddiw na fydd Llywodraeth Cymru yn camu i mewn ac yn bwrw ymlaen ag unrhyw rai o'r cynlluniau hyn fel rhan o gwmni ynni Llywodraeth Cymru?

Nid wyf yn credu bod unrhyw awgrym wedi ei wneud o hynny. Ein polisi fel Llywodraeth yw cefnogi'r egwyddor o ddatblygu ynni adnewyddadwy ac ynni carbon isel o amrywiaeth o dechnolegau. Fe fydd yn gwybod, o safbwynt cynllunio a chydsynio, y bydd Deddf Seilwaith (Cymru) 2024, a fydd yn newid sylweddol, yn cyflwyno prosesau cydsynio newydd, yn symleiddio ac yn cyfuno'r trefniadau cydsynio ar gyfer ynni adnewyddadwy, yn ogystal â phrosiectau seilwaith datganoledig eraill ar raddfa fawr yng Nghymru. O safbwynt cynllunio a chydsynio, fy niddordeb i fel y Gweinidog ynni yw sicrhau bod digon o gapasiti yn y rhan honno o'r system i gwneud hi'n bosibl datblygu prosiectau mewn ffordd sy'n cydymffurfio â gofynion cynllunio ac yn parchu anghenion cymunedau lleol. Rydym eisoes wedi cyflwyno nifer o welliannau i brosesau, yn ogystal â chyllid pwrpasol ychwanegol ar gyfer Cyfoeth Naturiol Cymru, ac rwy'n gobeithio y bydd hynny'n gwneud cyfraniad sylweddol.

Rydym yn gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol i hyrwyddo gwaith teg ac annog gwell amodau gwaith. Mae hyn yn cynnwys ymgysylltu'n ffurfiol a rheolaidd â chyflogwyr ac undebau llafur yn y cyngor partneriaeth gymdeithasol, cyngor partneriaeth y gweithlu a threfniadau ar gyfer sectorau penodol fel y fforwm manwerthu, ac fel y crybwyllodd y Gweinidog Gofal Cymdeithasol yn gynharach, y fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol.

Wel, er mor falch yr wyf i o glywed hynny i gyd, efallai eich bod yn ymwybodol fod tua 1,200 o weithwyr yn Rowan Foods yn Wrecsam yn wynebu dyfodol ansicr oherwydd cynlluniau gan y perchnogion, Oscar Mayer, i ddiswyddo gweithwyr a newid amodau gwaith, ac mae hynny'n cynnwys toriad o £3,000 i'r cyflog blynyddol. Mae'n bolisi o gyflogi ac ailgyflogi ar amodau gwaeth, arfer sy'n perthyn i oes Fictoria. Rwy'n galw am ymrwymiad nawr, fel y mae'r 1,200 o weithwyr a'u hundeb, Unite, y bydd y Llywodraeth hon yn gwneud popeth yn ei gallu i wrthwynebu polisi mor anflaengar. Felly, a ydych chi'n cytuno ei bod hi'n gwbl warthus fod cwmni fel hwn ar y naill law yn gallu talu £0.5 miliwn y flwyddyn i'w brif weithredwr ac ar y llaw arall, yn trin ei weithwyr fel hyn? Os ydych chi, beth y bwriadwch ei wneud i sicrhau na chaniateir i gyflogi ac ailgyflogi o'r fath ddigwydd?

Diolch yn fawr. Rwy'n datgan fy mod yn aelod o undeb Unite wrth imi ateb y cwestiwn hwn. Yn amlwg, nid wyf o blaid cyflogi ac ailgyflogi. Nid yw'n rhywbeth yr ydym ni, fel Llywodraeth Lafur Cymru, o'i blaid ychwaith. Rwy'n gwybod weithiau eu bod yn ceisio ei alw'n rhywbeth arall hefyd. Ond yn bersonol, rwyf wedi gweithio gydag undebau llafur dros y blynyddoedd i wthio'n ôl ar hyn, gyda'r ysgogiadau sydd gennym ar hyn o bryd yn Llywodraeth Cymru. Yn amlwg, ein safbwynt ni a fy safbwynt i fel y Gweinidog Partneriaeth Gymdeithasol yw na fyddem byth eisiau cyrraedd sefyllfa lle mae hyn yn digwydd, ac yn digwydd i weithwyr mewn ffordd sy'n sioc iddynt, yn annisgwyl, ac yn eu gadael yn ddiymgeledd ond hefyd heb gefnogaeth i uwchsgilio a chamu ymlaen i waith arall. Hoffwn ddechrau drwy ddweud mai dyna beth y ceisiwn ni ei wneud bob amser. Nid dyna sydd wedi gallu digwydd yn y sefyllfa hon.

Yr unig ffordd y gallwn wneud unrhyw gynnydd ar hyn—ac nid wyf eisiau bod yn wleidyddol ynglŷn â hyn, ond rwy'n mynd i fod am mai dyma'r gwir—yw'r fargen newydd i weithwyr sy'n cael ei hyrwyddo. Rydym wedi gwneud llawer o waith gyda'r undebau llafur er mwyn cyrraedd lle mae arni ar hyn o bryd. Gobeithio y daw i mewn a bod ymrwymiad i wneud rhywbeth ar hyn yn gynnar iawn. Mae'n un o'r pethau sydd ar frig yr agenda o ran undebau llafur, oherwydd mae cyflogi ac ailgyflogi o'r fath, sy'n aml yn cael ei wneud yn fwriadol er mwyn dod â phobl i mewn ar lai o arian, fel y crybwylloch chi, ond hefyd ar delerau ac amodau gwaeth, yn dileu hawliau a enillwyd i weithwyr drwy lawer o waith caled. Mae'n tanseilio gwaith teg yr ydym yn hyrwyddwyr mawr ac yn gefnogwyr iddo yng Nghymru. Rwy'n gwneud llawer o waith ar hyn o bryd ar y cyflog byw gwirioneddol, er enghraifft, ac yn ceisio cael cwmnïau preifat mawr hyd yn oed, ac yn enwedig manwerthwyr, i ymrwymo i hynny. Felly, rwy'n drist iawn o glywed hyn. Mae'n dod o dan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi. Rydym yn teimlo pob ergyd o'r fath. Yn y pen draw, rydym am sicrhau nad yw hyn yn digwydd eto, wrth symud ymlaen. Ond gadewch imi nodi nad wyf yn cytuno â'r dull hwn o weithredu, ac rwyf am sicrhau na all hyn ddigwydd yn y dyfodol. Diolch.

Mae canllawiau Llywodraeth Cymru ar waith teg yn rhoi enghraifft ymarferol o sut olwg allai fod ar waith teg mewn amgylchedd gwaith, gan ddarparu cyfleoedd cynhwysol i gael gwaith, i gaffael a datblygu sgiliau a dysgu, ac i gamu ymlaen mewn gwaith. Roedd cyfarfod diwethaf y grŵp awtistiaeth trawsbleidiol yn cynnwys safbwyntiau pobl awtistig ynghylch mynediad at gyflogaeth, gyda siaradwyr o sir Ddinbych a sir y Fflint. Fel y dywedodd rhywun wrthym, mae hi'n cael trafferth dod o hyd i swydd—mae hi'n gwneud cais am swyddi lefel mynediad ac yn cael ei gwrthod bron ar unwaith, ac mae hi'n teimlo mai ei hawtistiaeth yw'r rheswm. Mae hi hefyd yn rhan o grŵp cymdeithasol ehangach lle mae ei chyfoedion yn wynebu problemau tebyg. Dywedodd wrth y cyfarfod fod gan bobl systemau gweithredu gwahanol ond eu bod yn gyfartal, ac nad oedd angen help arni i newid ei CV gan mai'r broblem oedd agweddau cyflogwyr tuag at ei chymuned. Ar ôl blynyddoedd o eiriau cefnogol, pa gamau ymarferol yn canolbwyntio ar ganlyniadau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd nawr i fynd i'r afael â hyn?

Diolch am y cwestiwn, Mark Isherwood. Rwy'n siomedig o glywed bod hynny'n digwydd a'r ffordd y mae pobl yn cael eu gwneud i deimlo pan fyddant yn ceisio dod yn rhan o'r gweithlu ac aros yn rhan ohono. Roeddech chi'n sôn am waith teg, ac mae hynny'n ymwneud â chael gweithle tecach, mwy saff a diogel. Ond fel y dywedoch chi, mae hefyd yn ymwneud â chael mynediad at y gweithle hwnnw, ymuno â'r gweithlu, a chael eu parchu, yn union fel pawb arall.

Rwyf ar hyn o bryd yn goruchwylio ac yn rhan o sefydlu'r cyngor partneriaeth gymdeithasol a gadeirir gan y Prif Weinidog. Mae'n ddiddorol iawn ein bod bellach yn gyflym iawn yn dechrau siarad, er enghraifft, am yr is-grwpiau a'r darnau o waith a gaiff eu gwneud, oherwydd mae pawb sy'n ymwneud â'r cyngor partneriaeth gymdeithasol yn awyddus iawn i fwrw ymlaen nawr a dechrau cynhyrchu'r camau hynny, fel y dywedoch chi. Un o'r pethau a gododd, y mae pobl wedi'i argymell, yw eu bod eisiau mwy ar gynwysoldeb, ar amrywiaeth ac ar gydraddoldeb. Byddaf yn fwy na pharod i fwydo'r hyn rydych chi wedi ei ddweud yn ôl, ac os hoffech chi ysgrifennu ataf hefyd, hoffwn glywed mwy am hyn a'r anawsterau y mae pobl yn eu hwynebu.

Dyma'n union beth yw gwaith teg mewn gwirionedd, Mark. Mae hyn yn ymwneud â sefyll dros bawb, a bod gan bawb yr un hawl i fod yn y gweithlu, a chael eu parchu, cael eu talu'n deg, gallu symud ymlaen a bod yn rhan o'r gweithlu yng Nghymru. Felly, diolch yn fawr iawn am godi hyn. Mae'n rhywbeth y byddaf yn gallu adrodd yn ôl i chi yn ei gylch wrth inni barhau i wneud mwy o waith yn y maes hwn. Diolch.

Mae rhan o Busnes Cymdeithasol Cymru, sef Perchnogaeth y Gweithwyr Cymru, yn darparu cyngor pwrpasol wedi'i ariannu'n llawn i gefnogi perchnogaeth gweithwyr ar fusnesau. Erbyn hyn mae 75 o fusnesau'n eiddo i weithwyr yng Nghymru, cynnydd o 38 ers dechrau'r tymor seneddol hwn.

Roeddwn yn falch iawn o weld eich bod wedi cyrraedd eich targed, ac rwy'n credu bod y nod o gyrraedd 74 o fusnesau sy'n eiddo i weithwyr yng Nghymru i fod i ddigwydd erbyn 2026. Felly, mae hynny'n golygu ein bod ddwy flynedd o flaen yr amserlen. Un busnes o'r fath yn fy ardal i yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru sydd wedi elwa o'r cymorth hwn yw'r felin wlân yn sir Benfro, Melin Tregwynt, a daeth yn fusnes sy'n eiddo i'r gweithwyr yn 2022. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n cytuno y bydd cynnig y cymorth hwn i weithwyr ddod yn berchnogion y cwmnïau y byddant yn gweithio iddynt yn helpu'r busnesau hyn i ffynnu, ac yn bwysicach, yn eu helpu i aros yng Nghymru, yn ogystal â chynnig mantais enfawr i bobl sy'n dymuno aros a gweithio yn yr ardal lle maent yn byw?

Diolch i Joyce Watson am godi hyn fel cwestiwn yn y Senedd heddiw. Fel cyd-weithredwr, a gwn ei bod yn rhannu'r farn hon hefyd, mae'r gallu i gefnogi gweithwyr i fod yn berchnogion y busnesau y maent yn gweithio ynddynt yn rhan bwysig iawn o'r weledigaeth honno. Ac rwy'n talu teyrnged i fy nghyd-Aelod Cabinet, Ysgrifennydd y Cabinet dros faterion gwledig, yn rhinwedd ei swydd flaenorol fel Cadeirydd y grŵp cydweithredol yn y Senedd, am y gwaith a wnaeth ar ddeddfwriaeth a ysbrydolwyd gan Marcora a dulliau eraill o gynyddu perchnogaeth gan y gweithwyr. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i ddarparu cyngor arbenigol fel y gallwn gefnogi pryniannau gan y gweithwyr nid yn unig yn achos busnesau sydd mewn trafferthion, ond hefyd, yng nghyd-destun Melin Tregwynt yn enwedig, lle mae'n rhan o gynnig a gynlluniwyd. Os cofiaf yn iawn, rwy'n credu ei fod wedi digwydd pan oedd y cwmni'n dathlu 110 mlynedd ers ei sefydlu, felly roedd yn rhan o gynllun i drosglwyddo rheolaeth i'r gweithwyr, sy'n ffordd wych o'i wneud yn fy marn i. Y peth allweddol, fel sy'n wir gyda Melin Tregwynt—ac mae eraill yn rhanbarth yr Aelod, wrth gwrs—yw bod gwreiddiau'r busnesau hyn yn eu hardaloedd lleol yn y rhanbarthau, ac maent yn ffordd dda iawn o sicrhau swyddi o ansawdd da ar gyfer y tymor hwy. Ac mae gennym dystiolaeth dda y gall busnesau sy'n eiddo i'r gweithwyr fod â lefelau arbennig o uchel o gynhyrchiant, sydd, yn fy marn i, yn agwedd go bwysig i'w hystyried hefyd.

Mae rhyddhad ardrethi busnes yn cael effaith gadarnhaol ar yr economi. Mae ein pecyn cymorth, gwerth £384 miliwn eleni, wedi lleihau neu ddileu atebolrwydd ardrethi annomestig i fwy na 100,000 eiddo. Bydd llai nag 20 y cant o eiddo'n talu cyfraddau llawn, ac mae'r pecyn yn cydnabod y pwysau y mae talwyr ardrethi wedi'u hwynebu dros y blynyddoedd diwethaf, a'i nod yw cefnogi adferiad economaidd parhaus.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Y llynedd, cofnodwyd bod un o bob tair siop ar stryd fawr Casnewydd yn wag, ac mae llawer mwy o siopau gwag ar draws fy rhanbarth yn Nwyrain De Cymru, a dyna'r norm, mae'n ymddangos, sy'n sefyllfa drist. Ar adeg pan fo busnesau'n dal i ymadfer ar ôl COVID, mae'r Llywodraeth Lafur hon yn penderfynu gostwng y rhyddhad ardrethi busnes o 75 y cant i 40 y cant, gan wneud i fusnesau Cymru dalu dwbl yr hyn y bydd eu cymheiriaid yn Lloegr yn ei dalu i bob pwrpas. Nid wyf yn deall pam fod Llywodraeth Lafur Cymru bellach yn galw am yr adolygiad 12 mis i ryddhad ardrethi busnes, gan wastraffu arian cyhoeddus ac amser pan ydym i gyd yn gwybod am y gwahaniaeth y mae cymorth ychwanegol gan y Llywodraeth Geidwadol yn ei roi i fusnesau dros y ffin yn Lloegr. Dyma'r adeg y dylai'r Llywodraeth wneud popeth yn ei gallu i helpu busnesau i ffynnu, a hyd yn oed goroesi, heb sôn am ddenu mwy o fusnesau i agor, gan nad nhw'n unig sy'n elwa o hynny, ond pawb ohonom, wrth gwrs, gyda'r effaith ar yr economi. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a wnaiff y Llywodraeth hon wneud y peth iawn o'r diwedd a lleihau eu toriadau i ryddhad ardrethi busnes?

Wel, mae'r Aelod yn siarad am y pwysau ar y sector manwerthu yn arbennig. Rydym yn buddsoddi £78 miliwn ychwanegol i ddarparu rhyddhad ardrethi annomestig i fusnesau manwerthu, hamdden a lletygarwch am y bumed flwyddyn yn olynol, gan adeiladu ar bron i £1 biliwn o ryddhad a ddarparwyd ers 2020. Bydd y rhai sy'n gymwys yn cael rhyddhad o 40 y cant ar gyfer y flwyddyn ariannol ar ei hyd. Nid yw hyn yn digwydd yn ddiofyn; penderfyniad a wnaed gan Lywodraeth Cymru ydyw i gefnogi busnesau manwerthu, hamdden a lletygarwch y deallwn eu bod yn wynebu cyfnod anodd iawn. Mae'r Aelod yn gofyn imi gymharu'r sefyllfa yng Nghymru â'r un yn Lloegr. Mae'r sylfaen dreth yng Nghymru yn wahanol iawn i'r hyn ydyw yn Lloegr. Fel mae'n digwydd, mae ein rhyddhad ardrethi i fusnesau bach yn cefnogi hyd at ddau eiddo fesul pob awdurdod lleol i fusnesau yng Nghymru, sy'n llawer mwy hael nag yn Lloegr, lle na all busnesau ond hawlio am un eiddo'n unig. Mae busnesau bach yn talu cyfran lawer uwch o gyfanswm y refeniw ardrethi yng Nghymru o'i gymharu â Lloegr—mwy na dwbl. Mae cost y rhyddhad ardrethi busnesau bach yng Nghymru yn cael ei ariannu'n llawn gan Lywodraeth Cymru. Mae'n 10 y cant o gyfanswm y refeniw ardrethi o'i gymharu â 4 y cant yn Lloegr, a thrwy gapio'r cynnydd i'r lluosydd ar 5 y cant yn y flwyddyn ariannol hon, o'i gymharu â 6.7 y cant yn Lloegr, rydym wedi lleihau'r gwahaniaeth rhwng y lluosydd yng Nghymru ac yn Lloegr. Felly, mae'r holl fesurau hynny'n dweud wrthych ein bod wedi ymrwymo'n llwyr i wneud popeth yn ein gallu drwy ein polisi ardrethi i gefnogi busnesau a'r economi yng Nghymru, ond mae'n anochel fod y setliad ariannol y mae hi'n ei ddathlu, y mae ei chymheiriaid yn San Steffan wedi ei wthio ar Lywodraeth Cymru, nad yw'n cydnabod y costau cynyddol ac sydd wedi methu cadw'r addewid o gyllid llawn yn lle'r hyn a gollwyd gennym wrth adael yr Undeb Ewropeaidd wedi achosi pwysau anhygoel ar ein cyllideb. Mae honno'n ffaith anochel sy'n deillio o bolisi economaidd y Ceidwadwyr. Ond yng Nghymru, bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i gefnogi ein busnesau a chefnogi ein heconomi.

Mae deddfwriaeth gynllunio, 'Cymru'r Dyfodol: y cynllun cenedlaethol' a 'Polisi Cynllunio Cymru' yn darparu fframwaith cadarn i sicrhau bod effaith datblygiadau ar gymunedau yn cael ei hystyried yn llawn mewn perthynas â phenderfyniadau ynghylch ceisiadau ynni adnewyddadwy.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn anffodus, mae llawer o gymunedau yn fy rhanbarth yn cael eu defnyddio fel mannau ar gyfer profi technolegau ynni adnewyddadwy. Mae'n edrych yn debyg y bydd pentref Bryn yn dod dan gysgod 18 o dyrbinau gwynt, pob un yn fwy na'r Shard yn Llundain. Nid wyf yn gofyn i chi wneud sylwadau ar gais cynllunio unigol, ond yn hytrach, i roi sylw i'r egwyddorion. Sut y gallwn ystyried prosiectau o'r fath yn ddiogel pan nad oes gennym unrhyw beth i bwyso arno? Fel y dywedodd eich cyd-Aelod mewn ymateb i gwestiwn, nid yw'r polisi cynllunio cenedlaethol yn nodi lefelau cysgodion symudol neu gysgodi llygaid sy'n cael eu hystyried yn dderbyniol. Felly, yma mae gennym gynlluniau ynni adnewyddadwy sy'n defnyddio tyrbinau a oedd ond wedi eu gosod yn y môr o'r blaen, ac nid oes gennym ganllawiau cenedlaethol i ddiogelu cymunedau. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi annog adolygiad nawr o ganllawiau cynllunio i sicrhau nad yw'r cam hanfodol tuag at ddatgarboneiddio ein grid ynni yn effeithio ar iechyd a diogelwch trigolion Cymru?

Gwn fod hwn yn gwestiwn y mae’r Aelod wedi mynd ar ei drywydd ar nifer o achlysuron blaenorol yn y Siambr, felly rwy’n cydnabod ei ddiddordeb ynddo, ac mae’n iawn—yn amlwg, ni fyddaf yn gwneud sylwadau ar unrhyw gais cynllunio penodol am y rhesymau amlwg. Ond mae pob cais, wrth gwrs, yn ddarostyngedig i ofynion statudol, mewn perthynas ag ymgynghori cyn ymgeisio, ond hefyd cyfleoedd eraill drwy gydol y broses i gymunedau ymgysylltu â datblygwyr a chodi pryderon, fel y dylent, ynghylch effaith bosibl cynlluniau, pan fydd hynny'n codi. Mae'n bwysig iawn fod cymunedau'n cael y cyfle hwnnw, ond hefyd eu bod yn manteisio ar y cyfle hwnnw i leisio'u pryderon. Dyna’r ffordd orau o sicrhau bod penderfyniadau cynllunio yn ystyried yr holl ffactorau perthnasol.

Fel Llywodraeth, fel y soniais yn gynharach wrth eich cyd-Aelod, James Evans, rydym yn cefnogi egwyddor datblygu ynni adnewyddadwy a charbon isel o bob technoleg a phob maint i ddiwallu ein hanghenion ynni. Rwy'n cydnabod y bydd rhai yn ddadleuol, ac mae angen inni ystyried y rheini’n ofalus, ond y gwir amdani, er mwyn gallu gwneud cynnydd ar ein hamcanion ynni adnewyddadwy, bydd angen amrywiaeth o dechnolegau, ar y tir ac ar y môr, a’n tasg ni, felly, yw sicrhau ein bod yn rhoi ystyriaeth lawn i effaith hynny ar gymunedau ac yn rhoi ystyriaeth lawn i’r hyn a glywn gan gymunedau.

Mae polisi 18 yn 'Cymru’r Dyfodol' yn sicrhau bod ceisiadau cynllunio ar gyfer datblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol yn darparu'r cyfle hwnnw, fel bod cymunedau, ardaloedd dynodedig, a thirweddau yn cael eu diogelu rhag effeithiau niweidiol annerbyniol, ac rydym wedi ymrwymo'n llwyr i sicrhau bod cymunedau'n gallu ymgysylltu’n weithredol â’r rheini sy’n cynnig datblygiadau newydd.

Rydym wedi amlinellu ein cynllun ar gyfer gwella economi Cymru, a'r gogledd yn arbennig yng nghyd-destun y cwestiwn hwn, yn ein cenhadaeth economaidd a’n fframwaith economaidd rhanbarthol. Rydym yn cydweithio â’n partneriaid i arddangos ei fanteision unigryw ac i sicrhau bod y gogledd yn cael ei gyfran deg o'r pontio teg i economi fwy gwydn a chynaliadwy.

[Anghlywadwy.]—o fargen twf gogledd Cymru i gynhyrchu cyfanswm buddsoddiad o dros £1 biliwn ar gyfer gogledd Cymru, i bryniant safle niwclear Wylfa ar Ynys Môn am £160 miliwn ar gyfer datblygiadau ynni niwclear newydd, o'r penderfyniad i sefydlu porthladd rhydd yng Nghaergybi, gyda hyd at £26 miliwn o gyllid gan Lywodraeth y DU a'r disgwyl iddo gynhyrchu biliynau o fuddsoddiad cyhoeddus a phreifat, i’r penderfyniad i sefydlu parth buddsoddi newydd gwerth £160 miliwn o amgylch Wrecsam a sir y Fflint, mae Llywodraeth Geidwadol y DU wedi cymryd y cam cyntaf ac yna wedi gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru i gyflawni'r pethau hyn. Mae’r rhain oll a mwy, gan gynnwys yr ymrwymiad i fuddsoddi £1 biliwn yn y gwaith o drydaneiddio rheilffordd gogledd Cymru, wedi'u cynnwys ym maniffesto’r Ceidwadwyr Cymreig ar gyfer yr etholiad cyffredinol yfory. Pa gynlluniau sydd gennych chi felly i fwrw ymlaen â’r rhaglenni hyn gyda Llywodraeth nesaf y DU?

Diolch i Mark Isherwood am ei ddyfeisgarwch yn trosi datganiad i’r wasg yn bolisi yn ei gwestiwn. Fel y gŵyr yn iawn, nid yw'r cyllid a ymrwymwyd i seilwaith trafnidiaeth gogledd Cymru wedi cael cymeradwyaeth derfynol o gwbl, sy'n rhywbeth y credaf y byddai pob un ohonom yn derbyn bod ei angen.

Yn ei gwestiwn, mae'n disgrifio ffyrdd o weithio rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU. Gyda llaw, nid yw'n rhestru unrhyw un o'r buddsoddiadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u gwneud yn unrhyw un o'r prosiectau hynny, sy'n datgelu'r cymhelliant y tu ôl i'r cwestiwn, os caf ddweud, yng nghyd-destun etholiad. Y pwynt yw bod llawer mwy o le i Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU gydweithio. Cafwyd enghreifftiau da iawn, mewn gwirionedd—ac mae wedi rhestru rhai ohonynt yn ei gwestiwn. Edrychaf ymlaen at weld Llywodraeth Lafur Cymru yma yng Nghymru yn gallu gweithio gyda Llywodraeth Lafur y DU yn San Steffan i adeiladu hyd yn oed ymhellach ar y cydweithio hwnnw fel y gallwn gyflawni ar gyfer pob rhan o Gymru.

Diolch yn fawr i Ysgrifennydd y Cabinet.

Yr eitem nesaf fyddai'r cwestiynau amserol. Does yna ddim cwestiynau amserol.

Eitem 4, felly, yw'r datganiadau 90 eiliad. Mae'r datganiad 90 eiliad cyntaf heddiw gan Carolyn Thomas.

Diolch, Lywydd. Bob blwyddyn, mae'r dydd Sadwrn cyntaf ym mis Gorffennaf fel arfer yn Ddiwrnod Cenedlaethol y Dolydd. Eleni, fe'i cynhelir ar ddydd Sadwrn, 6 Gorffennaf. Mae'n gyfle inni ddathlu ein cynefinoedd mwyaf cyfoethog eu rhywogaethau pan fyddant ar eu gorau yn ystod yr haf, ac i ymweld ag un o bosibl. Maent yn wych ar gyfer cysylltu â natur ac adfer iechyd a lles.

Gall glaswelltiroedd a dolydd llawn blodau storio 500 y cant yn fwy o garbon yn eu priddoedd na chaeau ungnwd o laswellt pur. Mae carbon mewn pridd yn storfa arbennig o werthfawr. Mae'n llawer mwy sefydlog a pharhaol na charbon mewn coed, sy'n agored i danau coedwig, plâu a chlefydau.

Mae rôl ffyngau wrth storio carbon yn enfawr, ac mae Cymru’n gartref i rai o’r safleoedd mwyaf gwerthfawr yn y byd ar gyfer ffyngau glaswelltir prin, fel capiau cwyr a thegyll pinc llwydwyn. Ac mae tegeirianau'n symbiotig â ffyngau, ac rwy'n falch o fod yn hyrwyddwr rhywogaeth ar ran y blodau prin a hardd, y tegeirian llydanwyrdd a'r tegeirian llydanwyrdd bach.

Mae dolydd hefyd yn gartref i dros 700 o rywogaethau planhigion y DU ac oddeutu 1,400 o rywogaethau infertebratau. Mae glaswelltiroedd a thir pori cyfoethog eu rhywogaethau yn gynefin amaethyddol a gallant chwarae rhan bwysig yng nghynaliadwyedd tir fferm yn wyneb newid hinsawdd. Mae tir pori cyfoethog ei rywogaethau yn llawer mwy gwydn rhag sychder neu ddwrlenwi na thiroedd sy’n cynnwys llond llaw o rywogaethau glaswellt yn unig, ac eto, mae glaswelltiroedd cyfoethog eu rhywogaethau wedi lleihau 97 y cant yn y ganrif ddiwethaf, ac erbyn hyn, nid ydynt ond yn gorchuddio 1 y cant o dir y DU, a dyna pam fy mod mor falch o weithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru a chymunedau ar brosiect o'r enw 'Iddyn nhw', lle rydym wedi bod yn rheoli lleiniau glas a glaswelltir amwynder ar gyfer bioamrywiaeth. Ac wrth imi grwydro o gwmpas, rwy'n gwneud archwiliadau bioamrywiaeth bach, ac roeddwn yn falch iawn o weld tegeirianau gwenynog hyfryd ger Tyddewi, lle mae'r glaswellt wedi cael ei adael i dyfu. Diolch.

Mae eleni yn nodi 150 o flynyddoedd ers creu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, digwyddiad oedd yn arwyddocaol iawn yn ein hanes ni fel cenedl. Mae hefyd yn 150 o flynyddoedd ers y cloi allan yn chwarel Dinorwig. Sefydlwyd yr undeb yn nhafarn y Queen's Head yng Nghaernarfon mewn ymateb i'r gwrthdaro parhaus rhwng y gweithwyr a'r rheolwyr am degwch o ran diogelwch, cyflogau ac amodau gwaith. Bu'r undeb hefyd yn gefn i'r holl chwarelwyr drwy'r streiciau a'r cau allan wrth iddyn nhw ymladd dros eu hawliau, megis yr hawl i ddiwrnod o wyliau y mis a'r hawl i helpu yn eu cymuned drwy gasglu gwair a llawer iawn mwy. Fe roddodd yr undeb lais i'r chwarelwyr ac roedd yn ysgol gymdeithasol, yn darparu addysg i'r gweithlu. Ond hefyd, yn ôl Saunders Lewis, roedd yn sylfaen at ffurfiant Plaid Genedlaethol Cymru hanner can mlynedd yn ddiweddarach.

Mae'r mynyddoedd o lechi yn dyst parhaol i waith caled y dynion a'u teuluoedd, ond yn eu canol mae'r ponciau a'r sinciau a grëwyd ganddynt. Mae'r enwau cynhenid Cymraeg ar y nodweddion yma, megis Bonc Wyllt, Sinc Harriet a Phonc Allt Ddu yn cael eu colli a'u hailenwi fel Mordor, Never-never Land, neu Far Out Level. Buasai gwarchod yr enwau sydd yn perthyn i hanes y graig yn un ffordd dda i gofio aberth ein cyndeidiau. Diolch.

Un o blant Morfa Nefyn oedd Eirlys Parri, neu Eirlys Eckley, ac fe arhosodd swyn y môr gyda hi ar hyd y blynyddoedd. 'Cerrig Gleision' oedd enw hyfryd ei chartref yma yng Nghaerdydd. Roedd Eirlys yn amlwg iawn yn nyddiau cynnar y byd teledu a byd canu pop Cymraeg. Fe enillodd hi Cân i Gymru yn 1986, ac roedd ei llais a’i phersonoliaeth swynol wedi ennill serch y genedl. Des i i adnabod Eirlys pan oeddwn i yn fy arddegau cynnar, pan ddechreuodd fy mam weithio gyda hi fel athrawes ymgynghorol y Gymraeg yng Nghyngor Caerdydd. Bu Eirlys hefyd yn gweithio yn ddiwyd fel athrawes ym Mhontypridd, yn ailgyflwyno'r iaith Gymraeg i drigolion y cwm hynny.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, roedd Eirlys yn yr un cartref gofal â fy nhad, ac wrth i fi gyrraedd un dydd, dyma rai o’r preswylwyr yn canu carioci, rhai o ganeuon poblogaidd yr ail ryfel byd, â bunting Jac yr Undeb o amgylch. Yn naturiol ddigon, roedd golwg digon diflas ar Eirlys, ac roedd hi'n eistedd yno heb ganu. Gofynnais i’r gofalwyr chwarae 'Yfory'. Ac wrth i’r bariau agoriadol adleisio dros yr ystafell, dyma ei llygaid yn goleuo, ac fe gyd-ganon ni'r gân. Fe ofynnodd y gofalwyr inni ganu 'Yfory' gyda’n gilydd sawl gwaith wedi hynny. Ddim yn aml mae person yn gallu canu cân eiconig gyda’r gantores a wnaeth y gân mor enwog.

Rwy’n cofio Eirlys yn sôn sut y dylai hi fod wedi marw yn 1974. Roedd hi i fod ar awyren. Roedd tocyn wedi bwcio gyda hi. Roedd hi i fod ar awyren o Baris i Heathrow. Fe wnaeth yr awyren yna ffrwydro gan ladd pawb ar y flight. Dim ond trwy berswâd ambell aelod o Gymdeithas Gymraeg Paris y gwnaeth Eirlys aros am ychydig o ddiwrnodau ychwanegol. Diolch amdanynt, a chafodd Eirlys y boddhad i ddod yn fam-gu i bedwar o wyrion.

Erys ei dylanwad yn y cannoedd o blant wnaeth hi eu dysgu a bydd ei llais hyfryd i’w glywed am byth. 'Mae gwaith y dydd wedi darfod'. Ein braint ninnau yw dweud, 'Diolch a ffarwél, Eirlys.' Diolch yn fawr.

Diolch am y tri datganiad yna.

Eitem 5 sydd nesaf, y ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, 'Trydydd adroddiad ar ddeg i'r Chweched Senedd o dan Reol Sefydlog 22.9'. Cadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig yma—Vikki Howells.

Diolch, Lywydd. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, rwy'n gwneud y cynnig yn ffurfiol. Mae'r pwyllgor wedi ystyried adroddiad gan y comisiynydd safonau mewn perthynas â chwyn a wnaed yn erbyn Mick Antoniw AS ynghylch trydariad sarhaus. Rhoddodd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad ystyriaeth ofalus i adroddiad y comisiynydd, ac mae ein hadroddiad yn nodi dyfarniad y pwyllgor ynghylch y sancsiwn sy’n briodol yn yr achos hwn. Mae’r ffeithiau sy’n ymwneud â’r gŵyn a rhesymau’r pwyllgor dros ei argymhelliad wedi’u nodi’n llawn yn adroddiad y pwyllgor.

Hoffwn achub ar y cyfle hwn i dynnu sylw’r holl Aelodau at bwysigrwydd cadw at yr un egwyddorion a fyddai’n berthnasol wrth ryngweithio wyneb yn wyneb wrth ryngweithio ar y cyfryngau cymdeithasol.

Dyma’r pedwerydd adroddiad sylweddol yn y Senedd hon yn ymwneud â'r cyfryngau cymdeithasol, a hoffwn atgoffa’r Aelodau fod cymorth ar gael ar y pwnc. Mae’n bosibl herio pobl â safbwyntiau gwahanol yn gadarn heb fod yn sarhaus, a thrwy wneud hyn, gall Aelodau osod esiampl yn unol ag egwyddor bwysig arweinyddiaeth. Mae’r cynnig a gyflwynwyd yn gwahodd y Senedd i gymeradwyo argymhelliad y pwyllgor.

Does gyda fi ddim siaradwyr ar y ddadl yma, a dwi'n—. O, mae gyda fi siaradwr. Mick Antoniw.

Nid wyf yn anghytuno â’r adroddiad. Rwy’n cydnabod ei gynnwys ac mae’n cynnwys fy ymddiheuriad, ac rwy'n ei ailadrodd heddiw.

Diolch yn fawr. Vikki Howells, a hoffech chi ymateb?

Hoffwn gloi drwy ddiolch i'r Aelod am y ffordd gadarnhaol a pharchus y mae wedi ymgysylltu â'r pwyllgor a'r broses safonau.

Y cwestiwn, felly, yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.

Eitem 6 sydd nesaf, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv). Hyfforddiant deintyddol yw'r ddadl yma. Siân Gwenllian sy'n gwneud y cynnig.

Diolch yn fawr, Llywydd. Mae diffyg gwasanaeth deintyddol drwy’r NHS yn bwnc sy’n cael ei godi’n gyson ar lawr y Senedd yma ac yn sicr mae o'n fater sy’n pryderi fy etholwyr i yn Arfon. O’r chwe deintydd NHS yn Arfon, pan wnaethon ni eu ffonio nhw ym mis Ebrill, doedd yna ddim un ohonyn nhw—dim un—yn derbyn cleifion newydd ar yr NHS, ac mae yna ddarlun tebyg ar draws y wlad a llawer o heriau angen eu goresgyn, yn cynnwys natur y cytundeb. Ond prynhawn yma, dwi am amlinellu dadl dros gynyddu nifer y llefydd hyfforddi prifysgol yng Nghymru ar gyfer deintyddiaeth. Dwi'n dadlau bod hynny yn gorfod digwydd law yn llaw â newidiadau eraill os ydyn ni am weld gwelliant parhaol a phellgyrhaeddol ar gyfer fy etholwyr i yn Arfon ac ar draws Cymru.

Mae’r 'Cynllun Strategol ar gyfer y Gweithlu Deintyddol' newydd yn dangos bod Cymru yn fewnforiwr net o ddeintyddion. Mae o’n dangos bod Cymru yn dibynnu ar ysgolion deintyddol y tu hwnt i Gymru i gynhyrchu digon o ddeintyddion i'w recriwtio i’r gweithlu, ac mae o’n dangos mai'r Deyrnas Unedig sydd â'r nifer isaf o ddeintyddion fesul person o'i gymharu ag aelodau mawr eraill yr G7 yn Ewrop, a dŷn ni'n gwybod hefyd fod mwy o ddeintyddion o Gymru yn mynd allan o Gymru i astudio nag sy’n aros yma: 20 yn aros, 40 yn mynd allan. Dydy sefyllfa felly ddim yn gynaliadwy.

Mae'r prinder deintyddion yma heb os yn cyfrannu at ac yn gwaethygu'r system dair haen yr ydym yn symud tuag ati yn ôl pwyllgor iechyd y Senedd yma. Ac mae'r system yma yn un mae fy etholwyr i yn Arfon yn llawer rhy gyfarwydd â hi: system tair haen lle mae rhai yn ddigon ffodus i gael mynediad at ddeintydd yr NHS, mae rhai eraill yn gallu talu i fynd yn breifat, a'r drydedd haen, yn anffodus, yw'r rhai sydd yn methu cyrchu deintyddiaeth y gwasanaeth iechyd ac yn methu talu i fynd yn breifat. Does dim rhaid i fi ymhelaethu am y problemau sy'n deillio i'r rhai sydd yn y drydedd haen. Mae Aelodau ond yn rhy gyfarwydd â storïau erchyll am sepsis a deintyddiaeth do-it-yourself.

Rŵan, fe fyddai rhywun yn dychmygu mai mater o synnwyr cyffredin, felly—synnwyr cyffredin eithaf sylfaenol—fyddai cynyddu'r lleoedd hyfforddi sydd ar gael yng Nghymru er mwyn meithrin gweithlu i ddarparu'r gwasanaeth deintyddol cyhoeddus sydd mawr ei angen. Ond, i'r gwrthwyneb, mae'r Llywodraeth yn gosod cap ar y nifer o lefydd y gellir eu cynnig yn ein hunig ysgol ddeintyddol yn Nghaerdydd, cap fesul blwyddyn o 74 lle. O ystyried y cyd-destun yma, roedd disgwyl mawr am y cynllun gweithlu deintyddol strategol gan gorff cynllunio gweithlu'r Llywodraeth a gyhoeddwyd ganol mis Mai eleni. Ac mae o yn rhoi darlun a dadansoddiad rhagorol o'r problemau, ond yn anffodus mae o'n syrthio'n brin fel cynllun strategol, yn anad dim am nad ydy o'n ymrwymo i unrhyw gynnydd penodol mewn darpariaeth addysgu a hyfforddi deintyddion.

Mi gawson ni ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet am fuddsoddiad y Llywodraeth mewn addysg a hyfforddiant gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yr wythnos diwethaf. Ac er mor gynnes ydy'r croeso i'r twf mewn meddygaeth ym Mangor, wrth gwrs, wrth i'r ysgol feddygol yno gymryd cam sylweddol ymlaen ym mis Medi, doedd yna ddim gair yn y datganiad yma am gynnydd mewn lleoedd prifysgol deintyddiaeth. Ac yr un oedd hi ddydd Mawrth, wrth i'r Prif Weinidog ateb cwestiwn am y gweithlu iechyd—dim sôn am gynyddu hyfforddi deintyddol mewn prifysgolion.

Mae hyd yn oed y Ceidwadwyr yn eu cynllun adfer deintyddol a gyhoeddwyd yn gynharach eleni wedi cyhoeddi ymrwymiad i gynyddu'r lleoliadau hyfforddi deintyddol israddedig yn Lloegr, a hynny o 24 y cant i 1,000 o lefydd erbyn 2028-29. Yn anffodus, dydy plaid Aneurin Bevan ddim wedi dangos uchelgais o'r fath, ac mae o'n ddigalon ac yn staen ar Gymru fod gallu nifer o'n hetholwyr i gael deintydd yn ddibynnol ar eu gallu i dalu. Y gwir amdani ydy bod y Blaid Lafur yng Nghymru wedi cael 25 mlynedd i gynllunio, ond mae'n ymddangos dydyn ni ddim nes at gael trefn gynaliadwy lle mae y gallu i ddweud i sicrwydd faint o ddeintyddion sydd yng Nghymru, lle maen nhw'n byw ac yn gweithio, faint yn rhagor o weithlu sydd angen i gyfarch anghenion ein pobl a chynllun ymarferol i gyflawni hynny. Mae hynny'n syfrdanol. Ar ben hynny, mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi comisiynu cynllun 10 mlynedd arall cyfochrog, gan y prif swyddog deintyddol. Dydy hynny chwaith ddim yn gwneud llawer o synnwyr imi. Nes bod ymrwymiad o ddifrif ac mewn termau penodol i gynyddu lleoedd, yna gallwn ni ond casglu mai geiriau gwag ydy'r gefnogaeth gan y Blaid Lafur i wasanaeth iechyd cyhoeddus efo deintyddiaeth yn rhan allweddol o hynny, gwasanaeth am ddim ar sail angen.

I droi at yr unig ysgol ddeintyddol sydd yma yng Nghymru, honno ym Mhrifysgol Caerdydd, 111 allan o 1,442, neu tua 8 y cant, o ymgeiswyr i ysgol ddeintyddol Caerdydd ar gyfer mynediad yn 2023-24 oedd o Gymru. Rydyn ni'n gwybod o'r data diweddaraf sydd ar gael mai wyth o'r 111 myfyriwr yna o Gymru fu'n llwyddiannus i gael lle yng Nghaerdydd y flwyddyn yna—wyth ohonyn nhw oedd o Gymru. O'r holl fyfyrwyr sy'n astudio yn yr ysgol ddeintyddol yng Nghaerdydd, hanner y rheini, wedyn, sy'n aros yng Nghymru ar ôl hyfforddi. Rŵan, dydy hyn ddim yn feirniadaeth o'r ysgol ddeintyddol yng Nghaerdydd o gwbl, nac o'r staff sy'n gweithio yno, na'r rhai sy'n mynd yno i astudio. Ond mae hi'n bur amlwg na fydd y ddarpariaeth yng Nghaerdydd fyth yn ddigonol i ddiwallu anghenion cenedl cyfan. Ac mae'n hysbys hefyd fod cysylltiad rhwng lle mae myfyrwyr yn gwneud eu hyfforddiant deintyddol sylfaenol a chraidd a lle maen nhw'n aros wedyn i weithio ac i fwrw gwreiddiau yng nghyfnod ffurfiannol bywyd.

Diolch i Siân Gwenllian am gyflwyno’r ddadl bwysig hon heddiw. Ledled y DU, mae pobl yn ei chael hi'n anodd cael mynediad at ddeintyddion y GIG, gyda naw o bob 10 heb fod yn derbyn cleifion newydd. Yn gynharach eleni, gwelsom gannoedd o bobl ym Mryste yn ciwio am oriau i gofrestru gyda meddygfa a oedd newydd agor, sy’n symptom o flynyddoedd o danfuddsoddi gan San Steffan mewn gwasanaethau cyhoeddus, ac ni allwn ganiatáu sefyllfa lle na all neb ond y bobl ffodus fforddio cael mynediad at wasanaethau gofal iechyd sylfaenol.

Fel y mae’r cynnig yn cydnabod, mae heriau penodol i Gymru o ran hyfforddi, recriwtio a chadw deintyddion. Hoffwn weld mwy o bobl yn hyfforddi ym mhrifysgolion Cymru ac yn penderfynu gweithio yma yn ein GIG. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn gweithio’n galed i fynd i’r afael â’r heriau hyn, ac yn fy rhanbarth i yng ngogledd Cymru, mae nifer o gamau arloesol wedi’u cymryd i geisio gwella’r sefyllfa. Mae academi ddeintyddol Bangor yn gwella mynediad at ddeintyddiaeth y GIG yn y gogledd, gan ddarparu gofal i 12,000 i 15,000 o bobl bob blwyddyn pan fydd yn gweithredu'n llawn. Nod Academi Ddeintyddol Gogledd Cymru yw rhoi cyfle i weithwyr deintyddol proffesiynol sefydledig a rhai sydd newydd gymhwyso hyfforddi, gweithio ac uwchsgilio tra byddant yn byw yn ein rhan brydferth o ogledd Cymru. Mae mor bwysig hyrwyddo manteision byw a gweithio yng Nghymru wrth annog pobl i ymuno â'r GIG yng Nghymru.

Ym mis Tachwedd 2023 hefyd, gwelsom glinig deintyddol cymunedol newydd yn agor yn swyddogol yn Ysbyty Bryn Beryl, a bydd yn darparu ystod lawn o wasanaethau deintyddol cymunedol i bobl na ellir eu trin yn hawdd mewn practis deintyddol cyffredinol, gan gynnwys pobl sydd â chyflyrau iechyd penodol, anabledd dysgu neu fater iechyd meddwl. Mae’n cymryd lle gwasanaeth a arferai weithredu o uned symudol ar y safle, nad oedd yn hygyrch i gadeiriau olwyn—gwelliant pwysig iawn. Her arall sy’n cael sylw yw iechyd deintyddol pobl ifanc, ac roedd uned ddeintyddol symudol yn Ysgol y Moelwyn ym Mlaenau Ffestiniog yn darparu gofal deintyddol i bob plentyn 11 a 12 oed gyda chaniatâd rhieni, ac nid oedd y rhan fwyaf ohonynt wedi gweld deintydd ers cyn y pandemig. Yr ymateb cychwynnol i’r gwerthusiad yw bod hwn yn ymyriad hynod gadarnhaol, ac fe’i croesawyd gan rieni a’r gymuned ehangach, sy’n newyddion gwych. Mae'r uned symudol i fod i symud i ail safle yn Ysgol Godre'r Berwyn yn y Bala, gyda thair ysgol arall wedi eu nodi ar gyfer gweddill y flwyddyn academaidd, ac mae hynny i'w groesawu'n fawr.

Ar lefel y DU, mae gan y Blaid Lafur gynllun wedi’i gostio’n llawn ac wedi’i ariannu’n llawn i achub deintyddiaeth y GIG, gan ddarparu 700,000 o apwyntiadau deintyddol brys y flwyddyn, ac i ddiwygio contract deintyddol y GIG yn y tymor hir. Bydd hyn yn golygu cyllid canlyniadol mawr ei angen i Gymru. Mae peth ffordd i fynd eto i gyrraedd lle mae angen inni fod, o ran argaeledd triniaeth ddeintyddol y GIG, ond rwy'n hyderus ein bod ar y trywydd cywir i gyflawni hynny. Os cawn y Blaid Lafur yn Llywodraeth y DU, ac os caiff y cyllid canlyniadol hwnnw ei ddarparu i ni, bydd yn gam mawr i’r cyfeiriad cywir. Diolch.

Diolch yn fawr iawn i Siân Gwenllian am ddod â'r ddadl amserol a phwysig yma o flaen y Senedd heddiw. Dwi'n nodi, ac mae'n ddifyr nodi, fod Keir Starmer wedi bod yn ymgyrchu dipyn ar ddeintyddiaeth, gan gyfeirio'n aml iawn at ymweliad a wnaeth o ag Alder Hey, a sôn am y nifer o blant sydd yn gorfod mynd i fanna er mwyn cael eu dannedd wedi'u tynnu allan. Wrth gwrs, mae pawb yn ymwybodol o'r broblem felly yn Lloegr, ond Llafur sydd wrth y llyw fan hyn yng Nghymru a Llafur sydd wedi methu â delifro ar gyfer plant a phobl Cymru pan fo'n dod i ddeintyddiaeth yma.

Wrth drafod deintyddiaeth, fel ym mhob sector arall, mae angen yn gyntaf mynd at wraidd y broblem, sef methiant i gadw deintyddion yma a methiant mwy fyth i hyfforddi deintyddion newydd. Fel yr ydym ni wedi clywed eisoes gan Siân Gwenllian, dim ond Prifysgol Caerdydd sydd yn cynnig cwrs deintyddol yng Nghymru ar hyn o bryd, ac, fel y soniodd hi, dim ond wyth o Gymru oedd yn llwyddiannus i gael mynediad at y cwrs hwnnw y flwyddyn ddiwethaf. Er gwaethaf ymdrechion gwych—pethau megis y bwrsariaeth—gan y Llywodraeth yma, dim ond tua hanner y garfan o fyfyrwyr deintyddol sydd yn dewis aros yng Nghymru er mwyn gweithio yma yn flynyddol, ac mae'r rhai hynny yn rhai tymor byr yn amlach na pheidio.

Mae hyn yn golygu bod pres prin Llywodraeth Cymru sydd yn mynd at ariannu a hyfforddi'r myfyrwyr yma yn mynd i ariannu gwasanaethau sydd yn mynd dros y ffin neu'n mynd i lefydd eraill. Dydy'r myfyrwyr yma ddim yn aros yng Nghymru, felly mi ydym ni'n colli allan ar hynny. Mae Prifysgol Caerdydd yn gwneud gwaith rhagorol yn hyfforddi'r deintyddion yma, a diolch byth amdanyn nhw, ond mae’n amlwg na all y brifysgol, felly, ddiwallu anghenion Cymru gyfan.

Os edrychwn ni ar fy etholaeth i yn Nwyfor Meirionnydd, does yna ddim un deintydd yn cymryd cleifion newydd ymlaen drwy’r gwasanaeth iechyd ar hyn o bryd. Dwi, neu mae fy swyddfa i, er tegwch, wedi cysylltu â phob un deintydd yn yr ardal a gweld nad ydyn nhw'n gwneud hynny. Bu i mi gynnal holiadur drwy'r etholaeth a chael dros 1,000 o atebion, gyda phobl yn dweud eu bod nhw'n cael trafferth yn cael mynediad at ddeintydd yr NHS, efo'r enghraifft fwyaf eithafol efo un o fy etholwyr yn gorfod teithio i Dunbarton yn yr Alban er mwyn gweld ei ddeintydd, a bron pob un yn nodi eu bod nhw'n gorfod teithio dwsinau o filltiroedd er mwyn mynd i weld deintydd.

Mae nifer y deintyddion sydd gennym ni yn y gogledd yn prysur leihau hefyd, ac o'r rheini sydd yn ddigon ffodus o fod ar lyfr deintydd yn y gogledd, dim ond un o bob tri pherson oedd wedi derbyn triniaeth yn ystod y ddwy flynedd diwethaf. Mae o, felly, yn argyfwng arnom ni. Mae’r ffigurau dwi wedi cyfeirio atynt yng ngogledd Cymru dipyn yn is o'i gymharu â’r ffigurau cenedlaethol, ac mae yna amryw resymau am y gwahaniaethau rhanbarthol; un amlwg ydy bod yn rhaid i fyfyrwyr o’r gogledd deithio'n bellach er mwyn mynd i gael eu haddysg, lawr i Gaerdydd, neu dros y ffin i brifysgol yn Lloegr, er mwyn arbenigo yn y maes.

Diolch i Siân Gwenllian am gyflwyno'r ddadl hon. Mae'n amlwg o'r cyflwyniadau sydd wedi bod yn barod fod hwn yn broblem ledled Cymru. Prynhawn yma, Ysgrifennydd y Cabinet, hoffwn i godi un gwendid amlwg iawn a hefyd sôn am enghraifft o fy ngwaith achos.

Ynglŷn â'r gwendid, dwi'n methu'n lan â deall pam mae gap mor fawr yn y data ynglŷn â deintyddiaeth yng Nghymru. I fi, mae e'n rhyfeddol ein bod ni methu dweud nawr, fan hyn yn y Senedd, faint o bobl sy'n aros i weld deintydd o dan y gwasanaeth iechyd. Does dim ychwaith y data i ddweud faint o bobl sy'n cael triniaeth breifat gyda deintydd preifat yng Nghymru.

Gwn fod rhai byrddau iechyd wedi ceisio llenwi'r gap trwy greu rhestrau aros eu hunain, ond does dim byd ledled Cymru—does dim byd canolog i gynllunio. Felly, sut mae modd i chi gynllunio i wella deintyddiaeth yng Nghymru os nad ydych chi'n gwybod ateb i ambell i gwestiwn sylfaenol iawn: faint sy'n aros i weld deintydd? Faint sy'n derbyn triniaeth breifat? A faint, felly, yn drydydd, sydd ddim yn cael unrhyw driniaeth o gwbl? Faint o bobl sy'n syrthio rhwng y cracks? Faint o bobl sy'n mynd i ddiweddu lan yn cael eu dannedd wedi'u tynnu, fel roedd Mabon yn sôn am blant yn mynd i Alder Hey? Rwy'n siŵr bod nifer ohonom ni'n cofio perthnasau a oedd â dim dannedd. Doedd gan fy nhad-cu ddim dannedd. Collodd ei ddannedd i gyd pan oedd yn 19 mlwydd oed. Dyna oedd y drefn bryd hynny. Ydym ni'n gweld hwn yn digwydd unwaith eto yng Nghymru 2024?

Yn absenoldeb data sylfaenol a hanfodol, fe roddaf stori bersonol i chi o fy ngwaith achos. Daeth etholwr i gysylltiad â mi eleni i sôn am bryderon tebyg iawn i'r rhai a godwyd eisoes yn y ddadl hon, a dyma reswm allweddol pam rwy'n siarad y prynhawn yma. Mae fy etholwr yn fam i fachgen yn ei arddegau a gafodd ei atgyfeirio gan ei ddeintydd yn 2021 am driniaeth orthodontig. Ni chafodd ei roi ar restr aros yn y flwyddyn honno am nad oedd ond yn 11 oed ac nid oedd yn ddigon hen i gael y driniaeth.

Yn 2022, dywedwyd wrtho y byddai'r driniaeth yn fwy helaeth nag a feddyliwyd ar y dechrau ac fe'i hanfonwyd i Ysbyty'r Tywysog Siarl i gael rhagor o archwiliadau. Gwaethygodd yr aros. Ar ôl gweld y meddyg ymgynghorol, dywedwyd wrth y teulu y byddai'n cymryd chwe blynedd arall iddo gael y driniaeth. Ar ôl cael ei asesu am y tro cyntaf yn 11 oed, dywedir wrtho bellach y bydd yn rhaid iddo aros tan ei fod yn 20 oed i gael triniaeth. Drwy hyn i gyd, mae mab fy etholwr wedi dioddef bwlio, ac mae ei hyder a'i hunan-barch wedi dioddef.

Ysgrifennais atoch am fy etholwr i ofyn a fydd ganddo hawl i driniaeth ar ôl iddo gael ei ben-blwydd yn ddeunaw; os yw'n symud i ffwrdd i fynd i brifysgol, a fydd yn dal i allu cael triniaeth gan ddeintydd GIG Cymru, neu a fyddai GIG Cymru yn ariannu triniaeth iddo yn rhywle arall, os nad oes capasiti o fewn y system. Er fy mod yn derbyn ateb Ysgrifennydd y Cabinet i mi na allai ymateb yn uniongyrchol i unrhyw achosion unigol, mae'n amlwg i mi o'r enghraifft hon nad yw'r system yn gweithio, nad oes gennym ddata cywir i wneud i'r system weithio. Rwy'n derbyn eich bod chi eich hun wedi cydnabod y broblem gyda data a'ch bod wedi sôn y bydd yna wybodaeth am restrau aros erbyn diwedd y flwyddyn. Felly, a yw hynny'n dal i fod ar y trywydd iawn, oherwydd yn amlwg, ar hyn o bryd, nid yw pethau'n gweithio i fy etholwr ac yn anffodus, fel y clywsom y prynhawn yma, mae'n bell o fod yn achos unigryw? Diolch yn fawr.

A gaf innau hefyd ddiolch i Siân Gwenllian am gyflwyno'r ddadl Aelodau hon heddiw? Hefyd, a gaf i ymddiheuro i'r Aelod gan fy mod wedi gobeithio bod yn un o gyd-gyflwynwyr y ddadl, ond llwyddais i fethu'r dyddiad cyflwyno o ychydig funudau, ac rwyf i lawr fel cefnogwr yn lle hynny? Ond roeddwn i'n gobeithio bod yn gyd-gyflwynydd gyda chi ar y ddadl yma heddiw.

Gwyddom fod darpariaeth ddeintyddol yn rhan mor bwysig o'r system gofal iechyd ac mae'n rhan bwysig o'r agenda ataliol. Nid wyf yn siŵr fod hynny wedi ei grybwyll eto—pwysigrwydd yr agenda ataliol mewn gofal iechyd, ac wrth gwrs, mae deintyddiaeth yn rhan mor bwysig o hynny drwy leihau problemau llawer mwy, a llawer drutach yn nes ymlaen. Ac rydym yn gwybod bod hyn yn arbennig o bwysig i blant, sy'n gallu, ac a ddylai fod yn meithrin arferion glanhau dannedd iach erbyn pan fyddant yn oedolion. Ac rwy'n arbennig o bryderus am y problemau sy'n datblygu yma yng Nghymru ar gyfer pobl ifanc ac oedolion yn nes ymlaen. Ac yn anffodus, i'r bobl rwy'n eu cynrychioli yma yng ngogledd Cymru—ac mae eraill wedi siarad yn barod—nid yw'r ddarpariaeth yn ddigon da, a chawn ein gadael â'r hyn y mae rhai yn ei ddisgrifio fel 'anialwch deintyddol' ar draws y rhanbarth. Ac mae'r diffyg cysondeb hwn yn sicr yn gwaethygu'r problemau yn nes ymlaen y soniais amdanynt eiliad yn ôl, gan gynyddu problemau mawr yn y dyfodol, a chostio mwy i'r trethdalwyr hefyd yn y pen draw.

Fel y mae'r cynnig yn amlinellu heddiw, mae deintyddiaeth yn rhywbeth y mae pawb ohonom yn cael llawer o ohebiaeth yn ei gylch, yn enwedig am anallu ein hetholwyr i gael mynediad at ddeintydd GIG. Ac ni ddylid anwybyddu neu ddiystyru hyn. Ac oherwydd y nifer o weithiau y mae'r mater yn cael ei godi, rwy'n poeni weithiau ein bod yn dod i arfer ag ef ac yn rhyw fath o godi ein hysgwyddau a dweud, 'Efallai mai dyna sut mae pethau, a dyna ni.' Ond rwy'n credu ei bod yn gwbl resymol i bobl sy'n talu eu trethi, neu'r rhai sydd wedi gwneud hynny ar hyd eu hoes, ddisgwyl cael mynediad at ddeintydd GIG. Nid wyf yn credu bod hynny y tu hwnt i'r hyn y dylai pobl fod yn disgwyl ei gael fel rhan sylfaenol o'u hanghenion iechyd. Ond yn anffodus, mae gormod o bobl yn cael eu siomi gyda'r disgwyliad mwyaf sylfaenol hwn.

Ac fel y mae'r cynnig yn ei amlinellu—ac y mae cyd-Aelodau eisoes wedi ei rannu—mae'r broses o ddarparu gwasanaeth deintyddol digonol yn dechrau gyda hyfforddiant ac addysg a chael y nifer cywir o bobl. Ac Ysgrifennydd y Cabinet, rydych chi wedi cadarnhau yn ddiweddar mai 74 y flwyddyn yw nifer y lleoedd i fyfyrwyr ar gyfer addysg israddedig mewn deintyddiaeth ym Mhrifysgol Caerdydd, nifer nad yw'n ddigon, fel y mae, i lenwi'r bwlch. Ac fel y soniodd cyd-Aelodau eisoes, roedd adroddiad y pwyllgor iechyd ar ddeintyddiaeth y llynedd yn cynnwys nifer o argymhellion defnyddiol, ac un ohonynt oedd edrych ar ysgol ddeintyddol yng ngogledd Cymru, mewn partneriaeth â'r brifysgol. Byddai ysgol ddeintyddol a ariennir yn llawn ac sy'n gweithredu'n llawn yn ein hardal ni yng ngogledd Cymru yn sicr yn cyfrannu'n helaeth at ddarparu'r gweithlu deintyddol sydd ei angen ar Gymru a gogledd Cymru, ar gyfer y cleifion sydd angen y gwasanaeth hwnnw.

A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, Eluned Morgan.

Diolch yn fawr. Hoffwn ddiolch yn gyntaf i Siân Gwenllian am gyflwyno'r ddadl hon heddiw. Fel y gŵyr yr Aelodau, mae deintyddiaeth y GIG wedi bod yn flaenoriaeth allweddol i mi ers i mi gael y portffolio, ac rwy'n croesawu'n fawr y cyfle i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau heddiw.

Mae'r cynnig a gyflwynwyd heddiw yn cyfeirio at argymhellion y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, yn dilyn eu hymchwiliad i ddeintyddiaeth. Nawr, un o'r argymhellion a wnaed oedd sefydlu rhestr aros ganolog i Gymru gyfan ar gyfer pobl sydd am gael mynediad at ofal deintyddol rheolaidd y GIG. Ac rwyf am ateb yn uniongyrchol y cwestiwn a ofynnwyd gan Rhys ab Owen am y data. Rwy'n falch iawn o gadarnhau heddiw fod Iechyd a Gofal Digidol Cymru wedi cwblhau eu cynllun cychwynnol ar gyfer porth mynediad deintyddol, a fydd yn rhoi un pwynt cyswllt i bobl ledled Cymru gofrestru eu diddordeb mewn derbyn gofal deintyddol y GIG. Mae iteriad cyntaf y system yn cael ei dreialu ar hyn o bryd ym Mwrdd Iechyd Addysgu Powys—Powys yw un o'r byrddau iechyd a oedd eisoes yn gweithredu rhestr aros leol—ac mae gwaith ar y gweill i drosglwyddo eu rhestr bresennol i'r system newydd cyn i'r elfen wynebu cleifion fynd yn fyw yr wythnos nesaf.

Felly, mae wedi cymryd mwy o amser na'r hyn a obeithiwn, ond rydym bron yno. Ar ôl cael ei phrofi'n llawn ym Mhowys, byddwn yn cyflwyno'r system hon i bob bwrdd iechyd arall yn yr hydref. Fel y dywedaf, mae hyn yn hwyrach na'r hyn a obeithiwn, ond rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno bod hwn yn gam mawr ymlaen o ran gallu mesur y galw heb ei ddiwallu am wasanaethau deintyddol y GIG, ac rwy'n gobeithio y bydd yn rhoi ffordd lawer tecach i gleifion gael mynediad at ofal deintyddol y GIG. Nawr, pan fydd y galw heb ei ddiwallu wedi cael ei nodi'n iawn, gallwn gael sgwrs sy'n seiliedig ar dystiolaeth wedyn ynghylch y bwlch gwirioneddol yn y ddarpariaeth. Nid wyf yn siŵr a fyddwn yn gallu dweud faint sy'n mynd yn breifat, oherwydd yn amlwg, nid yw'r data hwnnw gennym yn fwy nag y gallwn ddweud wrthych faint o bobl sy'n mynd i Tesco dros y penwythnos. Nid mater i'r Llywodraeth yw gwneud hynny. Ond gallwn o leiaf—. Lle mae pobl eisiau darpariaeth y GIG, gallwn o leiaf fesur hynny.

Hoffwn roi eiliad heddiw i dynnu sylw at y driniaeth ddeintyddol y mae'r GIG yn ei darparu. Dangosodd yr ystadegau swyddogol diwethaf fod dros 1 filiwn o bobl wedi cael triniaeth ddeintyddol y GIG yn 2022-23, ac mae gwybodaeth reoli yn dangos bod y lefel hon o wasanaeth wedi cynyddu ychydig yn 2023-24. Bydd yr Aelodau'n gwybod mai un o fy nodau allweddol ar gyfer diwygio deintyddiaeth oedd gwella mynediad i gleifion newydd—y bobl sydd wedi cael trafferth yn hanesyddol i gael mynediad at ofal deintyddol y GIG. Mae'r adroddiad rheoli diweddaraf yn dangos bod bron i 380,000 o gleifion newydd wedi cael cwrs llawn o driniaeth ac mae 114,000 arall wedi cael triniaeth frys ers i'n diwygiadau ailgychwyn ym mis Ebrill 2022. Nid yw'r rhain yn niferoedd bach, ac maent yn golygu bod bron i 500,000 o bobl nad oeddent wedi cael gofal deintyddol y GIG ers dros bedair blynedd wedi cael mynediad erbyn hyn. Nawr, rwy'n derbyn bod llawer mwy i'w wneud wrth gwrs, ond rwy'n gobeithio bod y niferoedd hyn yn dangos ein bod wedi cyflawni ein nod. Mae'n ddiddorol nodi bod y Llywodraeth Lafur newydd hefyd yn bwriadu darparu apwyntiadau GIG newydd, ond yn gyfrannol, rydym ymhell ar y blaen i lle roedd Llywodraeth Dorïaidd y DU arni gyda mynediad at y GIG i gleifion newydd.

Rŷn ni eisoes wedi cymryd camau i gynyddu nifer yr hylenwyr a therapyddion deintyddol. Mae hyn yn cynnwys sefydlu rhaglen hylendid deintyddol ym Mangor a chynyddu nifer y llefydd hyfforddi ar gyfer therapi deintyddol yng Nghaerdydd. Serch hynny, dwi eisiau mynd llawer ymhellach o ran gweithio ar y gwaith tîm yma. Mae camau clir yn y cynllun gweithlu deintyddol hefyd i gynyddu'r niferoedd sy'n cael eu hyfforddi. Mae hyn yn cynnwys cymhwyster newydd sy'n galluogi hylenwyr i astudio am flwyddyn ychwanegol er mwyn cymhwyso fel therapyddion deintyddol. Ac, wrth gwrs, rydyn ni nawr wedi datrys y broblem rheoleiddio er mwyn galluogi'r aelodau yma o'r tîm i agor a chau cyrsiau triniaeth yr NHS a chwarae eu rhan yn llawn.

Dwi am orffen drwy sôn am sefydlu ail gyfleuster ar gyfer cwrs gradd mewn deintyddiaeth. Ar hyn o bryd, rydyn ni'n ariannu tua 74 o lefydd bob blwyddyn ym Mhrifysgol Caerdydd, ac mae cyllid ar gael ar gyfer yr un faint o lefydd hyfforddiant sylfaen i fyfyrwyr ar ôl graddio. Bydd Aelodau'n ymwybodol ein bod ni'n ceisio annog y rhain drwy roi arian ychwanegol iddyn nhw wneud yr hyfforddiant yna mewn ardaloedd cefn gwlad.

Byddai cynnydd pellach yn anodd oherwydd heriau ariannol a diffyg lle yn yr ysgol ddeintyddol, felly fy ffocws i ar hyn o bryd yw sicrhau bod mwy o fyfyrwyr o Gymru yn cael lle ym Mhrifysgol Caerdydd. Fe wnes i gwrdd â'r ysgol ddeintyddol yn ddiweddar, ac fe wnaethon nhw sôn am y mentrau sydd gyda nhw i gefnogi'r myfyrwyr yma i ymgeisio. Maen nhw hefyd wedi ymrwymo i gynyddu nifer y myfyrwyr o Gymru sy'n cael eu derbyn i astudio yna o 8 y cant i 40 y cant dros y ddwy i dair blynedd nesaf.

Roeddwn i'n falch iawn i gymryd rhan mewn digwyddiad bythefnos yn ôl a oedd yn annog disgyblion o ysgolion cyfrwng Cymraeg yn ne Cymru i ymgeisio ac i ddilyn cwrs mewn deintyddiaeth yng Nghymru, a dwi eisiau diolch i brifathro Ysgol Glantaf, Matthew Evans, am drefnu'r digwyddiad yna.

Yn sicr, sefydlu ail gyfleuster yng Nghymru fyddai'r opsiwn orau, ond byddai hynny yn golygu llawer o fuddsoddiad a dyw'r pwysau ariannol ddim yn caniatáu hynny ar hyn o bryd. Serch hynny, yr wythnos ddiwethaf, fe ges i sgwrs gydag is-ganghellor newydd Prifysgol Aberystwyth ac fe ddywedodd e ei fod e'n gweithio ar gynnig ar y cyd gyda Phrifysgol Bangor. Dwi wedi eu hannog nhw i ddatblygu'r cynigion yma. Dwi'n ymwybodol iawn na allwn ni oedi wrth aros i gyllid fod ar gael, ac mae angen cael cynllun yn ei le er mwyn bod yn barod i weithredu.

Dwi'n gobeithio bod y diweddariad yma wedi bod yn ddefnyddiol ac wedi rhoi sicrwydd i Aelodau bod llawer o'r materion sydd wedi'u trafod y prynhawn yma ar fy agenda i a bod camau gweithredu yn cael eu cymryd. Diolch yn fawr.

Galwaf nawr ar Siân Gwenllian i ymateb i'r ddadl.

Diolch yn fawr iawn. Diolch hefyd i Jane Dodds, sydd wedi cydgyflwyno'r cynnig, ond mae hi'n ymddiheuro ei bod hi'n methu bod yma heddiw. A diolch i Sam Rowlands, sydd yn gydgyflwynydd mewn egwyddor os nad yn dechnegol. Diolch i Carolyn am ei chyfraniad hi, a hithau yn cyd-weld bod eisiau gweld mwy o bobl o Gymru yn cael eu hyfforddi yma yng Nghymru. Fe wnaeth hi sôn am ddisgyblion ym Mlaenau Ffestiniog sydd heb weld deintydd ers y cyfnod clo—mae hynny'n dangos maint yr argyfwng—ac amlinellu'r gwaith sydd yn digwydd yna i gyfarch hynny.

Roedd Mabon yn sôn am fethiant i gadw deintyddion a chadw deintyddion yma yng Nghymru, ac felly bod Cymru'n colli allan. Soniodd o hefyd am y gwaith sydd wedi cael ei wneud gan ei swyddfa yn Nwyfor Meirionnydd, yr holiadur ac yn y blaen, a thrafferth un etholwr yn benodol a oedd wedi gorfod mynd i'r Alban i gael gwasanaeth. Dydy sefyllfa fel yna jest ddim yn ddigon da, nac ydy?

Diolch i Rhys ab Owen am sôn am y data a'r bwlch rhyfeddol yma sydd yn y data, a dweud y gwir, lle rydyn ni'n methu â dweud faint o ddeintyddion sydd yn cael eu hyfforddi yma, sydd yn aros yma, a dydyn ni ddim yn gwybod faint o bobl sy'n cael darpariaeth breifat. Mae'n anodd cynllunio yn y math yna o sefyllfa. A'i stori frawychus o efo'r etholwr efo'r gwasanaeth orthodeintyddiaeth yn benodol—a dweud y gwir, buaswn i wedi gallu gwneud dadl arall ar broblemau orthodeintyddiaeth. Mae'r un broblem yn wynebu etholwyr yn ardal Betsi Cadwaladr, does yna ddim dwywaith am hynny.

Roeddwn i'n falch o weld, ar yr agwedd ddata, o leiaf bod yna rywfaint o symud o ran cael un pwynt cyswllt ar gyfer pobl i gofrestru. Ond os nad ydy'r gwasanaeth yna ar ôl i chi gofrestru—. Mae angen i'r ddau beth ddigwydd. Ond rwy'n falch o weld bod yna symud yn digwydd efo hynny.

Roedd Sam Rowlands yn sôn am ei bryder penodol o ynglŷn â phobl ifanc, a'n bod ni'n creu problemau ac yn storio problemau ar gyfer nes ymlaen mewn bywyd. A soniodd e hefyd am yr anialdir deintyddol rydyn ni ond yn rhy gyfarwydd ag o. Ac rwy'n falch o gael cefnogaeth gan Sam Rowlands i sefydlu ysgol ddeintyddol ym Mangor, a'r angen hefyd am gynllun tymor hir.

I droi at sylwadau'r Ysgrifennydd Cabinet, dwi'n falch eich bod chi rŵan yn mynd i fedru casglu data ynglŷn â'r cleifion newydd sydd angen y gwasanaeth, ac, yn sgil hynny, ein bod ni'n mynd i fedru cynllunio. Ond mae hyn yn hwyr iawn yn y dydd. Mae yna gyfnod hir wedi bod lle dylai'r math yma o beth fod wedi bod yn digwydd, fel ein bod ni ddim yn yr argyfwng rydym ni ynddo fo ar hyn o bryd.

Roeddech chi'n sôn am yr angen i gael y gymysgedd sgiliau yma: yr hylenwyr a'r therapyddion. Dwi'n cytuno'n llwyr efo chi, ond ddylai hynny ddim digwydd yn lle hyfforddi deintyddion. Mae o angen bod yn rhan o'r pecyn sydd yn digwydd, yn enwedig yn yr ysbytai. Mae llawer iawn o'r gwaith sydd yn digwydd yn yr ysbytai yn cael ei wneud gan ddeintyddion—yr oral surgery ac yn y blaen. Ond dwi yn cydnabod bod yna le arbennig ar gyfer y hylenwyr a therapyddion, er mae yna broblem yn yr academi ddeintyddol ym Mangor. Buaswn yn leicio ichi sbio mewn i hynna. Dydy'r therapyddion ddim yna. Dydyn nhw dal ddim wedi dod i ddealltwriaeth ynglŷn â'r agwedd yna o'r academi ym Mangor.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Mae gwrthwynebiad. Felly, gohiriaf y bleidlais ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Eitem 7 heddiw yw dadl ar adroddiad y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith, 'Adroddiad ar wasanaethau rheilffyrdd a pherfformiad Trafnidiaeth Cymru 2023-24'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Llyr Gruffydd.

Diolch o galon, Dirprwy Lywydd. Dyma’r ail adroddiad ar Trafnidiaeth Cymru a gwasanaethau rheilffyrdd y mae’r pwyllgor wedi’i gyhoeddi yn ystod tymor y Senedd yma. Cyn trafod y materion penodol sy’n codi yn yr adroddiad, mae’n bwysig cydnabod bod 2023 wedi bod yn flwyddyn heriol iawn i Trafnidiaeth Cymru, gyda phroblemau gyda’r fflyd, materion dibynadwyedd a chostau cynyddol i gyd yn chwarae eu rhan. Mae’r argymhellion yn ein hadroddiad yn canolbwyntio ar dri maes allweddol lle mae angen gwelliannau yn ein barn ni: yn gyntaf, llywodraethu corfforaethol Trafnidiaeth Cymru; yn ail, sut caiff y gwasanaethau rheilffyrdd eu darparu; ac yn drydydd, rôl Trafnidiaeth Cymru o ran newid moddol. A dwi am ddiolch, gyda llaw, i Trafnidiaeth Cymru ac i Lywodraeth Cymru am ymateb yn gadarnhaol i’r argymhellion sydd yn ein hadroddiad ni.

Yn gyntaf, gwnaf sôn ychydig am y mater o lywodraethu corfforaethol. Mae Trafnidiaeth Cymru yn gwmni hyd braich sydd â chyllideb o tua £0.5 biliwn o arian cyhoeddus. Ac felly, mae’n hanfodol ei fod e'n gweithredu mewn ffordd sy'n dryloyw, fel bod modd ei ddwyn i gyfrif. Mae ein hadroddiad ni yn cynnwys nifer o argymhellion penodol ar y mater hwn. Yn ystod 2023, roedd Trafnidiaeth Cymru yn wynebu diffyg o £100 miliwn oherwydd twf refeniw is na’r disgwyl gan wasanaethau rheilffyrdd. Fe gymerodd Llywodraeth Cymru gamau penodol i fynd i’r afael â’r diffyg hwn drwy ddarparu cyllid i Trafnidiaeth Cymru i gau'r bwlch yna.

Ond, fel pwyllgor, rŷn ni'n parhau i bryderu am ei sefydlogrwydd ariannol yn y dyfodol. Dyw rhedeg rhwydwaith rheilffyrdd ddim yn beth rhad i'w wneud, yn amlwg, a does dim modd rhoi arian diderfyn i Trafnidiaeth Cymru oherwydd y pwysau sydd ar wasanaethau cyhoeddus. Mewn ymateb, mae Trafnidiaeth Cymru a Llywodraeth Cymru wedi dweud bod ganddyn nhw gynlluniau ar waith i reoli diffygion refeniw posib a gwneud y mwyaf o gyfleoedd masnachol. Mi fyddwn ni fel pwyllgor, felly, yn parhau i adolygu effeithiolrwydd y cynlluniau hyn, yn enwedig pan fyddwn ni'n craffu ar y gyllideb ddrafft.

Fel y bydd yr Aelodau'n gweld yn yr adroddiad, un o'n prif bryderon ni yw pa mor dryloyw yw'r broses o bennu'r gyllideb. Rŷn wedi argymell y dylai Trafnidiaeth Cymru gyhoeddi ei gynlluniau busnes ac ariannol cyn pob blwyddyn ariannol, a bydd hyn yn golygu wedyn y gallwn wneud gwaith craffu gwell. Rŷn ni hefyd wedi argymell y dylai cyllideb lawn Trafnidiaeth Cymru fod ar gael ar yr un pryd â chyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru er mwyn inni allu gwneud gwaith craffu cynhwysfawr, a dwi yn falch bod Llywodraeth Cymru a Trafnidiaeth Cymru wedi derbyn ein hargymhellion.

Mae tryloywder a monitro perfformiad yn hanfodol er mwyn gallu dwyn Trafnidiaeth Cymru i gyfrif. Mae'r pwyllgor wedi galw ar Trafnidiaeth Cymru i gyhoeddi ac i ddiweddaru ei ddangosyddion perfformiad allweddol yn rheolaidd. Unwaith eto, dwi'n falch bod Trafnidiaeth Cymru wedi derbyn ein hargymhelliad ni, ac y bydd yn cyhoeddi ei ddangosyddion perfformiad allweddol diweddaraf ar ôl yr etholiad cyffredinol yn nes ymlaen yr wythnos yma.

I symud ymlaen, felly, at ail thema allweddol yr adroddiad, yr ail thema honno yw'r ffordd y caiff gwasanaethau rheilffyrdd eu darparu. Mae'n rhaid i deithwyr fod wrth galon unrhyw wasanaeth rheilffyrdd llwyddiannus. Yn anffodus, fe gafwyd cyfraddau canslo gwasanaeth uchel ac, yn wir, sgoriau boddhad teithwyr isel i Trafnidiaeth Cymru yn 2023. Rhaid, serch hynny, i mi ddweud bod 2024 wedi dechrau dipyn yn fwy cadarnhaol, a bod perfformiad wedi gwella ers cyflwyno trenau newydd. Mae Trafnidiaeth Cymru yn dweud yn ei ymateb i'r adroddiad fod dros 85 y cant o drenau wedi cyrraedd ar amser ym mis Mawrth 2024, a bod canslo ar draws y rhwydwaith wedi aros yn is na'r targed blynyddol cyfartalog o 5 y cant. Yn bersonol, dwi wedi gweld gwasanaeth llawer gwell ar fy nhaith i rhwng y gogledd a'r de. Dyw hynny ddim i ddweud nad oes ambell i eithriad, ond mae'n rhaid inni roi clod lle mae'n ddyledus. Mae'r gwelliant wedi bod yn sylweddol, ac mi ddylid canmol staff Trafnidiaeth Cymru am y cynnydd hwn.

Dyw rhedeg rhwydwaith rheilffyrdd, wrth gwrs, ddim yn beth hawdd, ac mae'n anochel y bydd pethau'n mynd o chwith bob hyn a hyn. Pan fydd hyn yn digwydd, wrth gwrs, mae angen gwybodaeth brydlon a chywir ar deithwyr, a dylai neb gael ei adael heb opsiynau trafnidiaeth amgen. Fe wnaethon ni nifer o argymhellion i fynd i'r afael â hyn, gan gynnwys rhoi arian i deithwyr drefnu trafnidiaeth amgen os nad yw gwasanaethau bws yn lle trên ar gael, ac mae Trafnidiaeth Cymru wedi derbyn mewn egwyddor bod angen gwella prosesau lle caiff gwasanaethau eu terfynu'n gynnar. Unwaith eto, felly, byddwn ni fel pwyllgor yn parhau i adolygu hyn ac yn gobeithio'n wir gweld gwelliannau erbyn y flwyddyn nesaf.

Roedd gwasanaethau rheilffyrdd ar gyfer digwyddiadau mawr yn fater a godwyd gyda'r pwyllgor, ond, unwaith eto, rhaid inni roi clod i Trafnidiaeth Cymru yn y fan hyn. Mae cyfres o gyngherddau yng Nghaerdydd wedi denu tyrfaoedd mawr, ac, ar y cyfan, mae'r gwasanaethau wedi gwella'n sylweddol. Yn ei ymateb, mae Trafnidiaeth Cymru yn cydnabod yr ymdrech sylweddol gan ei staff gweithredol i gadw'r rhwydwaith i symud pan fydd digwyddiadau fel hyn yn digwydd, a dwi hefyd am roi ar gofnod, os caf i, Dirprwy Lywydd, faint dwi i a'r pwyllgor yn gwerthfawrogi ymdrechion y staff hynny. Wrth gwrs, nid dim ond Caerdydd sy'n cynnal digwyddiadau mawr. Mae disgwyl i'r Ewros pêl-droed o dan 19 oed ddod i ogledd Cymru yn 2026, ac mi fydd hynny, yn amlwg, yn denu torfeydd sylweddol i'r gogledd. Mi fydd hyn, fel y gallwch chi ddychmygu, yn gosod heriau newydd i Trafnidiaeth Cymru, ac rŷn ni fel pwyllgor yn eiddgar i weld sut y bydd Trafnidiaeth Cymru yn ymateb i'r rheini.

Diolch i glercod y pwyllgor am lunio'r adroddiad hwn. Hoffwn ddechrau drwy nodi bod y data bodlonrwydd cwsmeriaid a gynhwysir yn yr adroddiad yn dyddio'n ôl i'r llynedd, ac mae gwelliannau wedi bod dros yr ychydig fisoedd diwethaf wrth i Trafnidiaeth Cymru drosglwyddo i gerbydau newydd ac mae mwy o gerbydau wedi'u cyflwyno. Fe wnaeth Trafnidiaeth Cymru archebu 71 o drenau newydd gyda dau a thri cherbyd, a gwn fod 46 wedi cael eu darparu erbyn mis Mai. Mae rhai ohonynt wedi cael eu defnyddio ar reilffordd Aberystwyth ac mae eraill wedi cael eu defnyddio i gynyddu capasiti mewn mannau problemus ac ar lwybrau hir. Fel Llyr Gruffydd, rwyf innau hefyd wedi sylwi ar y gwahaniaeth yn y gwasanaeth o'r gogledd i'r de. Roeddwn i'n aros ar y platfform yr wythnos diwethaf ac roedd nifer enfawr o deithwyr, cannoedd ohonynt, yn aros ar y platfform, ac roeddwn i mor falch o weld cerbydau ychwanegol, a llwyddodd pawb i gael sedd, diolch byth. Felly, mae'n ymddangos bod mwy o bobl yn dewis teithio ar y rheilffyrdd hefyd.

Rwy'n deall bod problemau wedi cael eu datrys gyda chapasiti gyrwyr flwyddyn yn ôl hefyd, yn wahanol i wasanaethau dros y ffin, ac nid oedd Trafnidiaeth Cymru ar streic, a oedd yn rhyddhad mawr, ac nid ydym yn edrych ar leihau nifer y swyddfeydd tocynnau yng Nghymru, na chael gwared ar staff ar drenau, sy'n cael ei werthfawrogi'n fawr. Mae staff y platfform yn amhrisiadwy, yn ogystal â'r cymdeithion newydd sy'n gwisgo tabardiau glas. Rwy'n aml yn gweld pobl yn cael help i fynd ar ac oddi ar y trenau ar fy nhaith. Mae staff yn ffonio ymlaen i sicrhau bod staff ar gael i helpu ar y pen arall hefyd. Roedd trên yr oeddwn arno yn ddiweddar 10 munud yn hwyr am fod coeden wedi cwympo ar y rheilffordd, ac roedd yn brysur iawn wrth iddo gasglu'r rhai a oedd wedi wynebu oedi ac wedi methu defnyddio'r gwasanaeth cynharach. Ond gweithiodd y staff trafnidiaeth ar y trên gyda staff y platfform, gan drefnu tacsis i fynd â'r rhai a oedd wedi wynebu oedi i'w cyrchfannau.

Dywedwyd wrthyf ar ôl i'r adroddiad gael ei gyhoeddi ym mis Mai fod Trafnidiaeth Cymru wedi ychwanegu capasiti hwyr y nos ar gyfer y ddwy gêm ddiwethaf, ac fe aeth un i amser ychwanegol a chiciau cosb, ond fe wnaethant ddal y trenau'n ôl tan ddiwedd y gêm, a chafodd hynny ei werthfawrogi'n fawr. O ran digwyddiadau yn Stadiwm Principality, mae llawer o welliannau wedi'u gwneud eleni gyda thrafnidiaeth yn dilyn y cyngherddau hwyr, ac rwy'n credu bod Trafnidiaeth Cymru yn gweithio gyda'r sefydliad, gyda Stadiwm Principality, ac maent yn gallu darparu dadansoddiad o godau post y bobl sy'n mynychu, felly os bydd llawer o fynychwyr cyngherddau yn dychwelyd i Lundain, bydd Trafnidiaeth Cymru yn siarad â Great Western Railway ac yn trefnu gyda nhw hefyd, ac mae hynny'n cael ei werthfawrogi.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Seilwaith am eu gwaith yn cyflwyno'r ddadl bwysig hon, ac rwy'n ddiolchgar fy mod yn gallu cyfrannu heddiw. Fel y dywedodd y Cadeirydd wrth agor y ddadl, mae'r adroddiad hwn yn cwmpasu Trafnidiaeth Cymru a Grŵp Trafnidiaeth Cymru fel endid corfforaethol, ac felly mae'n edrych ar strwythur corfforaethol a rheolaeth o fewn y sefydliad yn ogystal â swyddogaeth ac effeithlonrwydd y rhwydwaith rheilffyrdd ei hun.

Roeddwn eisiau dechrau drwy edrych ar y canfyddiadau corfforaethol yn yr adroddiad, gan fy mod wedi fy synnu a fy mrawychu o ddarganfod bod gan sefydliad sy'n cael ei redeg gan y Llywodraeth fwlch cyflog mor fawr rhwng y rhywiau yn yr oes sydd ohoni. Mae'r adroddiad yn nodi bod y bwlch wedi lleihau'n sylweddol i 14 y cant yn 2023-24, i lawr o 33.2 y cant yn ystod 2022-23. Mae hefyd yn nodi cydnabyddiaeth James Price o heriau hanesyddol sy'n wynebu gweithwyr benywaidd yn y sector trafnidiaeth. Yn fy marn i, os ydym am ddileu'r heriau hyn mewn gwirionedd, drwy gael gwared ar unrhyw olion o fantais ar sail rhywedd neu ddiwylliannau gwahaniaethol yn y gweithlu, byddai sicrhau cyflog cyfartal yn ffordd wych o ddechrau, gan y byddem yn sicr o ddenu mwy o fenywod i'r diwydiant gyda meritocratiaeth wrth galon y broses recriwtio, a chreu amgylchedd priodol sy'n gyfartal i bawb. Felly, hoffwn wybod sut yn union y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu arwain Trafnidiaeth Cymru i leihau'r ffigur o 14 y cant i ddim yn y flwyddyn ariannol nesaf. Fel y byddwch chi'n cytuno, rwy'n siŵr, mae hon yn sefyllfa sydd angen ei hunioni ar frys.

Yn ail, rhaid imi nodi canfyddiad yr adroddiad a ddatgelodd fod Trafnidiaeth Cymru wedi methu cyflawni eu hymrwymiad eu hunain i gyhoeddi dangosyddion perfformiad allweddol mewn fformat cliriach, a fyddai wedi caniatáu i ni gymharu perfformiad y sefydliad â meincnodau clir. Credaf fod y math hwn o gymhariaeth yn hanfodol wrth nodi problemau o fewn y sefydliad er mwyn gallu eu hunioni wrth symud ymlaen. Gwnaed yr ymrwymiad i gyhoeddi'r dangosyddion perfformiad allweddol newydd hyn mewn sesiwn graffu yn 2022 gan James Price, ac eto, erbyn y sesiwn graffu flynyddol ganlynol, nid oedd yr un wedi cael ei gyhoeddi oherwydd canfyddiad, ac rwy'n dyfynnu, o 'golli momentwm'. Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n amlwg fod angen arweiniad a chymorth gwell i sicrhau bod targedau sydd wedi'u gosod yn cael eu cyrraedd. Mae'n rhaid i sefydliadau mawr fel Trafnidiaeth Cymru gyhoeddi targedau i olrhain cynnydd a nodi meysydd i'w gwella a chanolbwyntio arnynt, oherwydd heb feincnodau cymharol mae yna risg sylweddol o ddiffyg twf, neu o ddirywiad yn wir.

Ochr yn ochr â hyn, Ysgrifennydd y Cabinet, mae'r adroddiad wedi nodi nad oes gan Trafnidiaeth Cymru fawr o gynllun ariannol os o gwbl os na fydd refeniw tocynnau yn llwyddo i gyrraedd y lefelau disgwyliedig. Rhaid imi ailadrodd ei bod yn bwysig nodi bod cyfraddau adfer yn sgil y pandemig wedi bod yn anodd eu rhagweld, sy'n ddealladwy. Ac eto, rydym yn wynebu sefyllfa lle mae'n ymddangos fel pe bai'r cyfraddau twf a ragwelwyd cyn y pandemig yn cael eu defnyddio i ragfynegi elw, ac felly arian a ailfuddsoddir yn y sefydliad. Yn naturiol, nid yw'r ffigurau hyn wedi cyfateb i ddisgwyliadau rhagolygon cyn y pandemig ac maent wedi arwain at ddiffyg elw. Felly, roedd angen llawer o arian ychwanegol yn ystod y flwyddyn i gynnal cyllid Trafnidiaeth Cymru.

Ac mae angen i chi ddirwyn i ben nawr, os gwelwch yn dda.

—ar gyfer arolwg rheilffyrdd. Felly, os mai barn y bobl ar draws Cymru yw nad yw Trafnidiaeth Cymru yn darparu gwasanaethau digonol beth bynnag, sut rydym i fod i'w cymell i ddefnyddio'r gwasanaethau hyn yn y lle cyntaf? Felly, Ysgrifennydd trafnidiaeth, rwy'n gobeithio y gallwn gael dealltwriaeth gliriach o sut y bwriadwch ryddhau potensial ein sector trafnidiaeth gyhoeddus, drwy Trafnidiaeth Cymru, a darparu'r diwygiadau y mae'r sefydliad eu hangen mor daer. Diolch.

Diolch yn fawr iawn i'r pwyllgor am yr adroddiad yma. Dylai fod yn gymhelliad brys i'r Llywodraeth ynglŷn â rheolaeth gwasanaethau trên.

Yn anffodus, mae oedi hir, canslo aml, gorlenwi parhaus a darpariaeth annigonol o wasanaethau yn ystod digwyddiadau mawr wedi dod yn brofiadau cyfarwydd i deithwyr Trafnidiaeth Cymru. Nid yw'n syndod, yn hyn o beth, fod Trafnidiaeth Cymru wedi dod yn olaf o blith holl brif weithredwyr rheilffyrdd y DU, mewn perthynas â boddhad cyffredinol cwsmeriaid, yn arolwg diweddaraf Transport Focus. Fel y mae'r adroddiad yn ei ddweud yn briodol, nid yw hyn yn ddigon da. Er gwaethaf y methiannau cronig hyn, mae teithwyr Trafnidiaeth Cymru wedi gorfod ymgodymu â chynnydd sylweddol arall o 4.9 y cant ym mhrisiau tocynnau trên eleni.

Rwy'n arbennig o bryderus, felly, fod Trafnidiaeth Cymru yn agored i'r awgrym o gael gwared ar ei gynllun iawndal ar gyfer teithwyr sy'n wynebu oedi o rhwng 15 a 30 munud. Yn hytrach na mynd i'r afael â'r broblem o oedi yn uniongyrchol, a sicrhau bod teithwyr yn cael gwerth am arian, mae'n ymddangos bod y gweithredwr rheilffordd yn symud y pyst gôl ar sut y caiff ei ddwyn i gyfrif. Nid yw oedi o 15 munud yn ddibwys; gall olygu'r gwahaniaeth rhwng dal trên cyswllt, fel y cynlluniwyd, neu orfod aros mewn gorsaf reilffordd am oriau. O ystyried cyflwr datgysylltiedig ein rhwydwaith rheilffyrdd, mae hon yn broblem i lawer o deithwyr Cymru. Byddwn yn ddiolchgar iawn pe gallai'r Llywodraeth gadarnhau ei safbwynt ar y mater hwn. Os gwneir penderfyniad i ddod â'r cynllun ad-daliad ar gyfer oedi o 15 munud neu fwy i ben, pa ffordd arall fydd ar gael i ddefnyddwyr ddwyn Trafnidiaeth Cymru i gyfrif mewn perthynas â materion perfformiad?

Mae'r adroddiad hefyd yn ystyried y sefyllfa ariannol ansicr sy'n wynebu Trafnidiaeth Cymru, a oedd angen buddsoddiad ariannol o £230 miliwn yn ddiweddar. Daeth hyn o ganlyniad i'r ymarfer ailgyllidebu canol blwyddyn a gynhaliwyd ar frys ym mis Hydref y llynedd. Rwy'n cydnabod yn llwyr fod effaith y pandemig ar nifer y teithwyr yn ddifrifol ac yn gwbl annisgwyl, ond mae mwy na dwy flynedd wedi bod ers codi'r set olaf o gyfyngiadau COVID yng Nghymru, a bron i bedair blynedd ers codi'r cyfyngiadau ar ddefnydd o drafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru, ac mae Trafnidiaeth Cymru yn dal i geisio dal i fyny o gymharu â gweithredwyr eraill yn yr Alban a Lloegr. Mae llawer o sefydliadau cyfatebol eisoes wedi rhagori ar eu niferoedd teithwyr cyn y pandemig.

Brig y mynydd iâ yn unig yw'r pryderon a godwyd yn yr adroddiad mewn perthynas â phroblemau cyllido yn Trafnidiaeth Cymru. Mae sefydliadau fel y Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi tynnu sylw'n briodol at gynllwyn mudandod y ddwy blaid yn San Steffan mewn perthynas â chyflwr cyllid cyhoeddus y DU. Yr wythnos diwethaf, asesodd Canolfan Llywodraethiant Cymru oblygiadau cynlluniau gwariant y ddwy blaid ar gyfer Cymru, a fydd, fel rydym wedi amau ers tro, yn golygu mwy fyth o gyni. Mewn termau real, amcangyfrifir y bydd y diffyg disgwyliedig ar gyfer meysydd polisi nad ydynt wedi'u clustnodi, sy'n cynnwys gwasanaethau rheilffordd, yn £248 miliwn yn 2025-26, gan godi i £683 miliwn erbyn 2028-29. Yn ogystal â chynllwyn mudandod lawn mor niweidiol y blaid Lafur a'r blaid Dorïaidd mewn perthynas â symiau canlyniadol HS2 i Gymru, ni fu canlyniadau niweidiol tanfuddsoddiad San Steffan yn ein rhwydwaith rheilffyrdd erioed yn fwy amlwg. Ysgrifennydd y Cabinet, os na fyddwn yn gweld newid radical yn agwedd Keir Starmer tuag at wariant cyhoeddus, a ddylai gynnwys darparu cyfran deg o HS2 i Gymru, a ydych chi'n derbyn bod y Llywodraeth Lafur newydd yn condemnio ein gwasanaeth rheilffyrdd i ddyfodol ansicr iawn?

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Ogledd Cymru a Thrafnidiaeth, Ken Skates.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i aelodau'r pwyllgor am eu cyfraniadau gwerthfawr, a oedd, yn fy marn i, yn deg a chytbwys, a gwrthrychol a chalonogol heddiw. Mae'r adroddiad yn rhagorol, ac yn adlewyrchu'r sefyllfa yr oedd Trafnidiaeth Cymru ynddi yn 2023, ac rwy'n croesawu asesiad y pwyllgor o berfformiad Trafnidiaeth Cymru, ac rwy'n falch o dderbyn yr holl argymhellion ar gyfer Llywodraeth Cymru a'r rhai ar faterion gweithredol ar ran Trafnidiaeth Cymru.

Cefais fy nharo gan rywbeth a gododd Carolyn Thomas. Cododd Carolyn werth gwasanaethau cymdeithion ar y rhwydwaith rheilffyrdd, a chredaf fod hyn yn dangos sut mae Llywodraeth Cymru yn ystyried trafnidiaeth gyhoeddus fel y trydydd gwasanaeth cyhoeddus ac fel sbardun dros gyfiawnder cymdeithasol. Nawr, mae newidiadau sylweddol wedi digwydd ers i Trafnidiaeth Cymru gael ei sefydlu yn ôl yn 2015. O ganlyniad i'r angen i ddod â gweithrediadau rheilffyrdd yn fewnol, oherwydd y pandemig, yn ogystal â throsglwyddo teithio llesol a rhaglenni grant eraill, a'r twf sylweddol yng nghwmpas a maint y cylch gwaith bysiau i gefnogi'r Bil bysiau sydd ar y ffordd, mae Trafnidiaeth Cymru, yn naturiol, wedi gorfod tyfu ac ehangu a chefnogi Llywodraeth Cymru a chefnogi'r cyhoedd.

Oherwydd y cyfrifoldebau ychwanegol hyn, rydym hefyd wedi gorfod gwella'r dulliau llywodraethu yn ogystal â'r trefniadau goruchwylio, gan gynnwys mwy o ddiogelwch ariannol a dangosyddion perfformiad newydd, a chynnwys arsylwyr ar fwrdd Trafnidiaeth Cymru. Rydym yn debygol o weld twf pellach yng nghwmpas a maint y sefydliad yn y blynyddoedd nesaf o ganlyniad i newidiadau yn ei gylch gwaith bysiau a chynllunio trafnidiaeth rhanbarthol. Mae'r newidiadau hyn a'r heriau cyllidebol diweddar yn cynyddu'r gofyniad i adolygu trefniadau llywodraethu a chyllido'n rheolaidd ac yn barhaus, ac mae gan y pwyllgor rôl bwysig yn yr union broses hon. Felly, er mwyn cefnogi ein gwaith craffu ein hunain a gwaith craffu'r Senedd ar eu perfformiad, bydd Trafnidiaeth Cymru yn cyhoeddi eu dangosyddion perfformiad amlfoddol a chorfforaethol newydd y mis hwn. Bydd y rhain yn gwella tryloywder, byddant yn gwella craffu ategol, a byddant yn caniatáu i bob un ohonom fonitro eu perfformiad.

Rwy'n croesawu'r cynnydd y mae'r sefydliad wedi'i wneud mewn meysydd fel cau'r bwlch cyflog rhwng y rhywiau drwy gynyddu cynrychiolaeth menywod ymhlith uwch arweinwyr a gyrwyr trenau, lleihau rhwystrau i gyflogaeth a gwella lefelau cadw staff benywaidd, ond rwy'n cytuno'n llwyr â Natasha Asghar na allwn fod yn fodlon hyd nes y byddwn wedi cael gwared ar y bwlch cyflog rhwng y rhywiau'n llwyr.

Nawr, mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda Trafnidiaeth Cymru i sicrhau bod y cynlluniau busnes ac ariannol yn cael eu cyhoeddi ar ddechrau'r flwyddyn ariannol newydd, fel sydd wedi digwydd yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac mae gwaith cynllunio eisoes yn mynd rhagddo ar gyfer y cynllun busnes nesaf i sicrhau bod blaenoriaethau'n glir o'r cychwyn cyntaf ac i lywio penderfyniadau cyllido y bydd angen eu gwneud. Ac mae amserlen ar gyfer cytuno ar gyllideb nesaf Trafnidiaeth Cymru yn cael ei datblygu i gyd-fynd â phroses osod cyllidebau Llywodraeth Cymru ei hun i ganiatáu craffu ar Lywodraeth Cymru a Trafnidiaeth Cymru ar yr un pryd; fel y nododd Cadeirydd y Pwyllgor, mae hyn mor bwysig.

Galwaf ar Llyr Gruffydd i ymateb i'r ddadl.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd, a gaf i ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu i'r drafodaeth yma?

Soniodd Carolyn am ddata bodlonrwydd cwsmeriaid. Mae yna wahanol ddehongliadau o'r hyn y mae sefydliadau penodol a'r gwaith sydd wedi mynd rhagddo yn ei ddweud wrthym o bosibl, ond rydym i gyd eisiau gweld mwy o bobl yn dewis defnyddio'r trenau, onid ydym, ac er mwyn i hynny ddigwydd, mae'n rhaid iddynt fod yn ddibynadwy ac mae'n rhaid iddo fod yn brofiad dymunol. Ac os na chawn ni'r pethau hynny'n iawn, gallwn drafod hyn cyhyd ag y dymunwn. Ond mae'n rhaid inni hefyd, ar yr un pryd, ddisgwyl y bydd yna oedi, y bydd yna broblemau'n codi nawr ac yn y man, ac mae'n ymwneud â lleihau'r rheini a mynd i'r afael â'r sefyllfaoedd hynny mor effeithiol â phosibl pan fyddant yn codi. Ac rwy'n credu bod y cyfeiriad at y pêl-droed—wyddoch chi, er bod amser ychwanegol, er bod ciciau cosb, cafodd y trên ei ddal yn ôl, a dyna yw hanfod gwasanaeth cyhoeddus. Nid yw'n fater o'r cyhoedd yn gorfod cyd-fynd â'r hyn y mae'r system yn ei ddweud; mae'n ymwneud ag adeiladu'r system o amgylch yr hyn y mae pobl ei angen. Ac fel rhywun sydd wedi codi pryderon o brofiadau blaenorol o ddefnyddio trenau ar gyfer gemau pêl-droed yng Nghaerdydd, maent i'w canmol am ymateb yn gadarnhaol i hynny.

Mae Natasha yn llygad ei lle am y bwlch cyflog rhwng y rhywiau, a gwyddom fod Trafnidiaeth Cymru wedi ymrwymo i ymateb, neu i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni, ym mis Tachwedd. Gallaf roi sicrwydd i chi, fel pwyllgor, os nad ydym yn hapus fod digon o gynnydd yn cael ei wneud, byddwn yn dwyn Trafnidiaeth Cymru i gyfrif, oherwydd rwy'n cytuno'n llwyr nad cau'r bwlch cyflog rhwng y rhywiau y dylid ei wneud—dylid cael gwared arno'n gyfan gwbl. Ac mewn perthynas â'r dangosyddion perfformiad allweddol wrth gwrs, maent wedi ymrwymo i gyhoeddi'r rheini cyn gynted ag y bydd yr etholiad ar ben; oherwydd y cyfnod cyn-etholiadol a phopeth, efallai nad yw'n bosibl iddynt wneud hynny.

Nawr, rydym ar odre adferiad yma, rwy'n credu. Mae gennym ffordd hir iawn i fynd. Fe wnaethoch chi gyfeirio at fod yn olaf o ran prydlondeb; rwy'n credu mai Peredur a ddywedodd eu bod yn olaf o ran boddhad cyffredinol cwsmeriaid. Mae'r cynnydd ym mhrisiau tocynnau trên yn broblem. Mae angen iddo fod yn fforddiadwy. Pan fo prisiau'n codi, fel y maent yn ei wneud bob blwyddyn, mae hynny'n heriol iawn. Ac mewn perthynas â'r cynllun ad-dalu yn sgil oedi, er tegwch, roedd yn rhywbeth a godwyd gan y pwyllgor, ac roeddent yn teimlo y dylid ei adolygu—nid ei ddiddymu, ond gweld a yw Trafnidiaeth Cymru yn teimlo bod y cydbwysedd cywir yn cael ei daro ar hyn o bryd, oherwydd mae refeniw, fel y mae pawb ohonom yn cytuno, yn broblem, ac roedd yn gwestiwn a oedd y cynllun ad-dalu yn sgil oedi ychydig yn rhy hael a'i fod yn dod yn weithredol yn rhy gyflym, o bosibl, gan dderbyn y bydd gennych rywfaint o oedi. Ond mae hynny'n agored i drafodaeth. Nid wyf yn dweud bod gennym farn benodol ar y mater fel pwyllgor; roeddem yn meddwl efallai fod hwnnw'n rhywbeth y dylai Trafnidiaeth Cymru ei gadw mewn cof. Ond o ran arian, wrth gwrs, mae cyllid canlyniadol HS2 yn fater sy'n codi, ac sydd eto'n tynnu sylw yn fwy cyffredinol, rwy'n credu, at yr angen am fwy o fuddsoddiad yn y seilwaith rheilffyrdd, sy'n dod â ni'n ôl at Network Rail a rhai o'r pwyntiau a wnaed gan Aelodau eraill.

Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Eitem 8 heddiw yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig, rhestrau aros y gwasanaeth iechyd gwladol. Galwaf ar Sam Rowlands i wneud y cynnig.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn o allu agor y ddadl heddiw ar restrau aros y GIG yng Nghymru a chyflwyno'r cynnig o'n blaenau yn enw fy nghyd-Aelod Darren Millar. Mae hon, wrth gwrs, yn ddadl bwysig iawn ar fater sy'n effeithio ar bob cwr o Gymru ac yn effeithio ar ein holl etholwyr y cawsom ein hethol i'w cynrychioli. Ac yn bennaf oll hoffwn gydnabod ymdrechion anhygoel y rhai sy'n gweithio yn ein gwasanaeth iechyd gwladol yng Nghymru a diolch iddynt am eu hymroddiad i wasanaeth cyhoeddus a gwella iechyd a llesiant pobl ledled y wlad. Ond ni allwn anwybyddu'r ffaith nad yw GIG Cymru mewn lle da ar ôl chwarter canrif o gamreolaeth Lafur, a rhestrau aros yw'r dystiolaeth o'r gamreolaeth hon.

Rhaid cydnabod bod mwy na 21,000 o bobl yn aros mwy na dwy flynedd am driniaeth a gadewch inni gymharu hynny â dim ond ychydig gannoedd o bobl yn Lloegr, gyda phoblogaeth gymharol lawer mwy hefyd. Rydym yn gwybod bod yr amser aros canolrifol yn 22 wythnos, o'i gymharu ag ychydig llai na 14 wythnos yn Lloegr. Mae gennym y ffigurau uchaf erioed o lwybrau gofal i gleifion, gydag un o bob pedwar o bobl yng Nghymru yn aros ar lwybr gofal, gan roi hyd yn oed mwy o straen ar y rhai sy'n gweithio mor galed ar y rheng flaen. Mae hyn i gyd o ganlyniad i danariannu cronig, a'r ffaith bod Llywodraeth Lafur Cymru yng Nghaerdydd wedi bod yn rhedeg ein gwasanaeth iechyd yn aneffeithiol.

Mae cleifion yn fy etholaeth i ac etholaethau'r Aelodau yn dihoeni ar y rhestrau aros hir a nodais ac ni allant gael mynediad bob amser at feddygon teulu yn y ffordd sy'n gweithio orau iddynt, neu fel y clywsom ychydig funudau yn ôl mewn dadl yma yn y Siambr, ni allant gael mynediad at ddarpariaeth ddeintyddol y GIG y maent ei hangen yn fawr. Mae pobl yn dioddef go iawn. A dychmygwch fod ar restr aros am ddwy flynedd, mewn poen difrifol efallai ac mewn angen dybryd am lawdriniaeth: mae'n brofiad trawmatig ac mae'n annerbyniol. Mae'r ffaith bod mwy na 21,000 o bobl yn y sefyllfa honno mewn gwlad o faint Cymru yn gywilyddus a dweud y gwir.

Nid wyf yn hoffi gwneud cymariaethau ar draws ffiniau, ond rwy'n credu bod angen inni fod yn ofalus i beidio â gadael i'n hunain ddod i arfer â'r lefel hon o wasanaeth a'r rhestrau aros hyn a derbyn y sefyllfa yr ydym ynddi. Rydym wedi bod yn y sefyllfa hon ers gormod o amser yng Nghymru, ond nid oes rhaid i bethau barhau ac nid oes rhaid inni fod yn y sefyllfa hon am byth. Rhaid inni gydnabod unwaith eto ei fod yn amgylchedd gwaith hynod o anodd i staff y GIG fod ynddo, boed yn feddygon, nyrsys, gweithwyr cymorth gofal iechyd neu weithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, a llawer o rai eraill sy'n gweithio'n galed ac yn gwneud eu gorau o dan straen anhygoel, diolch i ddiffyg buddsoddiad a meddwl strategol gan y Blaid Lafur yng Nghaerdydd.

Rwyf wedi dethol y ddau welliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar Mabon ap Gwynfor i gynnig gwelliant 1 a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Yn gynharach eleni, wrth gwrs, fe wnaethon ni nodi 75 mlwyddiant ein gwasanaeth iechyd cenedlaethol, llwyddiant sosio-wleidyddol mwyaf yr ugeinfed ganrif ac un sydd wedi ei wreiddio yma yng Nghymru. Ond yn dilyn 25 mlynedd o gamreoli gan y Blaid Lafur a 14 mlynedd o lymder Torïaidd, mae'r NHS yn wynebu argyfwng, ac heb driniaeth brys, yna mae'n anodd gweld sut gall yr NHS barhau am 75 mlynedd arall. Mae etholwyr yn galw allan am wleidyddion i ddelio â hwn gyda'r difrifoldeb, y gonestrwydd a'r brys y mae'n ei deilyngu, ond yn anffodus dydy'r pleidiau Llundeinig ddim yn cynnig hyn iddyn nhw. Mae'r syniad bod Llywodraeth Geidwadol y Deyrnas Gyfunol wedi bod yn baragon o arfer da wrth reoli'r NHS, fel sy'n cael ei awgrymu yn y cynnig gwreiddiol, mor chwerthinllyd ag ydyw yn sarhaus.

Gyda’u Brexit caled trychinebus a achosodd i brisiau cyffuriau godi i’r entrychion, polisi mudo creulon sydd wedi gwaethygu'r pwysau ar y gweithlu, gwastraffu biliynau ar gyfarpar diogelu personol diffygiol a gyflenwyd gan eu ffrindiau, erydiad hirhoedlog mewn termau real cyflogau’r GIG a 14 mlynedd o gyni sydd wedi creu anghydraddoldebau iechyd sydd wedi costio £322 miliwn y flwyddyn i GIG Cymru, does bosibl y gellir ymddiried yn y Ceidwadwyr i ofalu am y GIG.

Ond nid oes gan Blaid Lafur y DU, sy'n hwylio tuag at fuddugoliaeth ddiofyn, unrhyw fath o weledigaeth flaengar ar gyfer adnewyddu'r GIG, ac mae'n dilyn agenda a fydd yn rhoi mwy fyth o halen ar y briw. Drwy barhau â rheolau cyllidol a luniwyd gan y Torïaid, maent yn gosod trywydd ar gyfer toriadau mwy poenus fyth mewn gwariant cyhoeddus, y mae Canolfan Llywodraethiant Cymru wedi amcangyfrif y byddant yn cael effaith o £248 miliwn ar Gymru drwy gydol y flwyddyn ariannol nesaf, a £683 miliwn erbyn 2028-29. Mae'n amlwg hefyd nad oes ganddynt unrhyw broblem gydag agor y drws i ddarparwyr preifat elwa o'n system iechyd. Mae’n blaid sydd wedi newid yn wir, un sydd wedi troi ei chefn am byth ar waddol balch Nye Bevan.

Ac yma yng Nghymru, rydym wedi gwybod ers tro nad oes gan Lafur yr atebion i broblemau'r GIG. Ar ôl dechrau yn ei swydd, nododd y Prif Weinidog ei bod yn brif flaenoriaeth ganddo i leihau rhestrau aros, ond gydag un o bob pump o boblogaeth Cymru bellach ar restrau aros—y lefel uchaf erioed—mae wedi methu ar y cam cyntaf. Wrth wneud hynny, yn hytrach na throi'r ddalen ar dros chwarter canrif o safonau'n gostwng o dan reolaeth ei blaid, mae'n dilyn hen lwybr cyfarwydd Llafur o ddirywiad wedi'i reoli.

Byddem yn cydymdeimlo llawer mwy â’r Blaid Lafur yng Nghymru oni bai am eu gwrthwynebiad llwyr i fod yn atebol am y cyfrifoldebau sydd ganddynt dros iechyd ers dechrau datganoli. Rydym wedi gweld y nodwedd hon ar ei gwaethaf drwy gydol yr ymgyrch etholiadol hon. Mae’r ffaith bod lleihau amseroedd aros y GIG yn un o chwe addewid Llafur i Gymru ar gyfer yr etholiad cyffredinol yn feirniadaeth hallt o blaid y mae ei myopia bwriadol ar eu cyflawniad mewn Llywodraeth yn ymylu ar ddibwyllo etholiadol. Rydym hefyd wedi gweld toreth o ddeunydd ymgyrchu yn honni y bydd Llafur Cymru yn bwrw ymlaen â digidoleiddio yn ein GIG, pan wyddom fod ysbytai ledled Cymru yn parhau i wegian dan faich technolegau hen ffasiwn megis peiriannau ffacs. Maent hefyd yn parhau i wrthsefyll yr achos cryf dros gynnal ymchwiliad COVID cwbl annibynnol i Gymru.

Tra bo pleidiau San Steffan yn pedlera atebion cyflym ac yn osgoi cyfrifoldeb, Plaid Cymru, felly, yw’r unig blaid sydd â’r atebion difrifol i adfer y GIG i ble y dylai fod. Yn gyntaf, mae hyn yn golygu cael gwared ar fformiwla annheg Barnett sy’n anaddas i’n hanghenion. Lluniwyd y fformiwla fel ateb dros dro 40 mlynedd yn ôl, plastr sydd wedi dyddio ac wedi'i dynnu hyd at dorbwynt ar ôl cyni a'r pandemig. Mae’r frwydr dros degwch economaidd sy’n ganolog i’n hymgyrch etholiadol yn hanfodol i sicrhau dyfodol cynaliadwy i’r GIG. Mae hyn yn cynnwys ailadeiladu clymau yfflon gofal iechyd yn y gymuned drwy recriwtio 500 o feddygon teulu ychwanegol; codi’r cyflog byw gwirioneddol £1 yr awr i weithwyr gofal cymdeithasol yng Nghymru, gan fynd â ni gam yn nes at weithlu sydd wedi’i alinio’n llawn. Hefyd, gallwn greu contract canser newydd i Gymru i warantu darpariaeth gofal amserol bob amser. Yn bwysicaf oll, gallwn sicrhau bod y GIG yn cael ei ddiogelu ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol fel y bwriadwyd: yn sefydliad cyhoeddus sydd am ddim lle bynnag y bo'i angen ac nad yw byth yn cael ei fygwth gan fwgan preifateiddio. Yn yr etholiad cyffredinol hwn, mae pleidleiswyr yn haeddu plaid sy’n mynd ati'n ddiedifar i hyrwyddo’r GIG yn ei holl ogoniant. Yng Nghymru, Plaid Cymru yw’r blaid honno.

Mae’n bleser cymryd rhan yn y ddadl hon y prynhawn yma, er nad yw'r pwnc yn bleserus, sef methiant enbyd Llywodraeth Cymru i fynd i’r afael ag amseroedd aros yn GIG Cymru.

Pan ymddeolais fel meddyg ymgynghorol orthopedig, ni fu gennyf fawr o restr aros. A dweud y gwir, mynnais fod rheolwyr yr ysbyty yn caniatáu imi weld cleifion oedrannus yn breifat, yn rhad ac am ddim, er mwyn sicrhau nad oeddent yn cael eu gorfodi i ddioddef mewn poen. Felly, rwy'n digalonni wrth weld pa mor ddrwg yw pethau bellach. Gennym ni y mae'r amseroedd aros gwaethaf yn y DU; mae degau o filoedd o bobl yn cael eu gorfodi i aros blynyddoedd am driniaeth. Hyd yn oed pe baem yn anwybyddu dynoldeb y peth, yn anwybyddu'r ffaith ein bod yn gorfodi pobl i fyw gyda phoen gwanychol, yn eu gorfodi i ddioddef, nid yw'n gwneud unrhyw synnwyr o safbwynt economaidd pur: mae'r cynhyrchiant a gollir a'r effaith ar ein cynnyrch domestig gros yn aruthrol. Nid yw’n syndod mai Cymru yw’r economi sy’n perfformio waethaf yn y DU yn ogystal â'r wlad sydd â'r amseroedd aros gwaethaf. Ond ni allwn anwybyddu'r dioddefaint. Ni allaf i, yn sicr.

Rwy'n ffieiddio at y ffaith bod y GIG, y treuliais fy ngyrfa yn gweithio ynddo, wedi dirywio i'r fath raddau, er gwaethaf ymdrechion aruthrol ein staff ymroddedig ar y rheng flaen. Diolch i arweinyddiaeth y GIG, o Weinidogion Llywodraeth Cymru i reolwyr byrddau iechyd lleol, ein gwasanaethau iechyd, mae pob un ohonynt wedi methu ar ran eu poblogaethau. Mae bron i un o bob pedwar o boblogaeth Cymru ar restr aros. Rydym yn methu yn ôl pob metrig posibl, o gyfraddau goroesi canser i ofal brys a phopeth yn y canol, gan fod Llywodraeth Lafur Cymru wedi methu cynllunio dros y chwarter canrif ddiwethaf.

Fe wnaethant dorri degau o filoedd o welyau, cau ysbytai a methu hyfforddi, recriwtio na chadw staff ar draws ystod eang o ddisgyblaethau. Nid oes gennym ddigon o nyrsys i ddarparu gofal diogel i gleifion. Nid oes gennym ddigon o feddygon teulu i sicrhau nad yw cleifion yn aros am fisoedd am apwyntiad ac nid oes gennym seilwaith addas i fodloni'r galwadau ar system ofal iechyd fodern.

Mae gennym lawfeddygon a meddygon ymgynghorol nad ydynt yn gallu trin cleifion gan nad oes gennym gapasiti theatr. Dyma un o'r symptomau mwyaf difrifol o'r pydredd y mae'r diffyg arweinyddiaeth wedi'i ganiatáu. Rydym wedi recriwtio mwy o feddygon ymgynghorol a llawfeddygon arbenigol heb feddwl am ble fydd y bobl hyn yn trin y cleifion. Ni wnaethom gynyddu capasiti llawfeddygol, gwelyau na recriwtio nyrsys ychwanegol. Na, canmolodd y Llywodraeth ei hun, a dweud wrth y cyhoedd, 'Edrychwch, fe wnaethom recriwtio mwy o feddygon yn ein GIG.' Y meddylfryd datgysylltiedig hwn sydd wedi dod â’n GIG i’w liniau, wedi lladd ysbryd ei staff ac wedi gadael i gleifion fynd yn ddall, colli eu clyw a cholli eu bywydau hyd yn oed am na chawsant eu trin mewn pryd.

Mae’r gwasanaeth iechyd gwladol yn wych; rydym mor ffodus, ac mae'n rhaid inni beidio â'i golli. Mae ein GIG yn cynnig gwerth anhygoel am arian mewn gwirionedd, os edrychwch ar systemau gofal iechyd eraill dros y byd. Fodd bynnag, mae ein gallu i fuddsoddi’n briodol yn y GIG wedi’i effeithio’n ddifrifol gan 14 mlynedd o gamreolaeth Dorïaidd, gan gynnwys effaith ddinistriol degawd o gyni Torïaidd a phwysau chwyddiant enfawr yn effeithio ar bob gwasanaeth cyhoeddus. Rwy’n cofio GIG Cymru yn wynebu bil gwresogi ychwanegol o £20 miliwn pan gododd prisiau ynni, a bu’n rhaid dod o hyd i’r arian hwnnw o fewn y gwasanaeth.

Cyn 2010, o dan Lafur y DU, cododd cyllid ar gyfer y GIG yn unol ag angen gyda chynnydd o 5.4 y cant, a gallech weld y budd. Ond yn y degawd hyd at bandemig 2020, o dan y Ceidwadwyr, gostyngodd hyn yn sylweddol, gan gynnwys pedair blynedd pan syrthiodd gwariant y pen, mewn gwirionedd, gan achosi marweidd-dra. Gallech weld yr effaith yn dechrau taro yn 2013 a 2014, ac mae disgwyliad oes i fenywod wedi dechrau cwympo—mae wedi dechrau gostwng. Gwelais siart yn ddiweddar lle mae taldra cyfartalog plant pum mlwydd oed wedi dechrau lleihau, sy’n wirioneddol frawychus.

Ni allwch barhau i feio rhyfel Wcráin a COVID am gyflwr yr economi. Yn 2010, rwy'n cofio bod George Osborne yn awyddus i leihau cyllid cyhoeddus a Philip Hammond yn dweud yn 2017 fod yn rhaid tynhau’r gwregys ymhellach, er nad oedd unrhyw dyllau ar ôl yn y gwregys dychmygol. Roeddwn yn gynghorydd yn meddwl tybed o ble ar y ddaear y gallai’r toriad nesaf ddod, ac am flynyddoedd lawer ers 2013, dim ond codiad o 1 y cant ar godiadau cyflog blynyddol a gafodd gwasanaethau cyhoeddus.

Ledled y DU, mae angen cynnydd sylweddol yn y gwariant ar y GIG i gynyddu cynhyrchiant a lleihau rhestrau aros. Mae cyllid cyfalaf i Gymru wedi’i gyfyngu a benthyca hefyd, ac mae angen i hyn newid. Dros y degawd diwethaf, roedd gan y DU lefel is o fuddsoddiad cyfalaf mewn gofal iechyd o gymharu â gwledydd yr UE14. Pe bai wedi cadw ar yr un lefel â nhw, byddai’r DU wedi buddsoddi £33 biliwn yn fwy rhwng 2010 a 2019, oddeutu 55 y cant yn uwch na’r buddsoddiad a wnaed yn ystod y cyfnod hwnnw. Er gwaethaf yr heriau ariannol hyn, mae Cymru yn buddsoddi 15 y cant yn fwy mewn iechyd a gofal cymdeithasol na Lloegr. Yn gynharach, dywedwyd bod mwy o gyllid yn cael ei dderbyn yng Nghymru, ond mae mwy o arian yn cael ei wario ar y GIG a gofal cymdeithasol; ni allwch eu gwahanu. Mae presgripsiynau am ddim a pharcio am ddim yn helpu llawer o bobl yng Nghymru, gan gynnwys staff.

Mae gwasanaethau gofal cymdeithasol yn chwarae rhan hanfodol mewn llwybrau gofal, gan gadw pobl yn iach am fwy o amser y tu allan i'r ysbyty a galluogi cleifion i gael eu rhyddhau adref yn gynt ac yn fwy diogel. Mae'r sector yn chwarae rhan allweddol wrth ddiogelu capasiti'r GIG a'i allu i ddarparu gofal diogel o ansawdd uchel. Yn 2024-25, bydd Cymru yn cynyddu cyllid ar gyfer y GIG fwy na 4 y cant, o gymharu â llai nag 1 y cant yn Lloegr. Yn wahanol i Loegr, caiff y gyllideb iechyd ei gwario ar iechyd yng Nghymru. Nid oes marchnad fewnol ddrud, dim rhaniad rhwng y prynwr a'r darparwr a dim cawl o sefydliadau a biwrocratiaid yn dargyfeirio cyllid o ofal y rheng flaen.

Rwy’n falch o gymryd rhan yn y ddadl hon heddiw ar bwnc sy’n effeithio ar bawb yng Nghymru, ac mae hynny hefyd yn bwysig i mi yn bersonol, ar ôl gweithio yn ein GIG am 11 mlynedd—cyn cael fy ethol i’r Senedd—ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Rwy'n gwybod o fy mhrofiad fy hun am y gwaith anhygoel a’r ymroddiad y mae staff yn ein GIG yn ei ddangos bob dydd, ac rwy’n siŵr fod pawb yn y Senedd hon yn ddiolchgar am y gwaith a wnânt. Ond maent wedi cael cam, fel y mae'r cleifion. Ac mae'n rhaid imi ddweud fy mod wedi fy synnu braidd wrth weld Plaid Lafur Cymru yn hysbysebu yn ystod yr ymgyrch etholiadol fod Llywodraeth Cymru yn gwario mwy y pen ar iechyd na Lloegr—yn gwario mwy am enillion lleihaol. Nid wyf yn siŵr a yw hynny'n rhywbeth i frolio yn ei gylch i ddarpar bleidleiswyr. Caniatewch imi fanylu ar yr enillion lleihaol hyn, os caf.

Mae pob bwrdd iechyd yng Nghymru yn destun rhyw fath o fonitro uwch neu fesurau arbennig. Nid yw’r targed ar gyfer dechrau triniaeth cleifion canser erioed wedi’i gyflawni, sy’n golygu, o blith 33 o wledydd tebyg o ran cyfoeth, fod Cymru yn y deuddegfed safle ar hugain ar gyfer cyfraddau goroesi canser y stumog, ac yn unfed ar ddeg ar hugain ar gyfer canser y pancreas a chanser yr ysgyfaint. Nid yw'r targed o 95 y cant ar gyfer cleifion yn aros am lai na 26 wythnos yng Nghymru wedi'i gyflawni ers degawd. Nid yw'r targed amseroedd aros pedair awr ar gyfer adrannau damweiniau ac achosion brys erioed wedi'i gyflawni. Mae dros 21,000 o bobl yn aros mwy na dwy flynedd am driniaeth, o gymharu â 275 yn Lloegr. Mae’n wasanaeth iechyd gyda thechnoleg teyrnas feudwyol, ac ni allwn ddisgwyl rhedeg gwasanaeth iechyd ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain ar Windows XP a pheiriannau ffacs.

Clywn yr un esgusodion yn y Siambr bob wythnos, yn rhoi’r bai am y methiannau hyn ar Lywodraeth y DU, gyda’r un hen ystrydebau sy'n swnio fel placardiau o olygfa brotest yn un o ffilmiau Ken Loach. Mae pobl yn dymuno clywed rhywbeth o sylwedd, nid ystrydebau na gwrthgyhuddiadau. Mae gwrthodiad ystyfnig i ddilyn esiampl Llywodraeth y DU wedi golygu bod Cymry ar eu colled. Ac wrth i GIG Lloegr gyflwyno hybiau llawfeddygol a chanolfannau diagnostig i sicrhau nad oes ôl-groniadau'n tyfu, mae Llywodraeth Cymru wedi gwrthod gwneud yr un peth yma, sy'n golygu bod gennym bellach dros 100,000 o bobl yn aros am driniaeth trawma ac orthopedeg—dros 60 y cant yn uwch na'r lefelau cyn COVID.

Gan fynd yn ôl at gyllid, y soniais amdano ar ddechrau fy nghyfraniad, Llafur Cymru, plaid Nye Bevan gynt, yw’r unig blaid yn y DU i dorri cyllideb y GIG, ac maent wedi gwneud hynny sawl gwaith. Mae’r cynnydd mewn gwariant mewn termau arian parod ar gyfer iechyd yng Nghymru bron i 10 y cant yn llai na’r cynnydd mewn gwariant mewn termau arian parod y gwnaeth y Blaid Geidwadol ei fuddsoddi yn y GIG yn Lloegr yn 2010. Ar bron bob metrig, mae GIG Cymru yn tangyflawni. Ac nid lladd ar Gymru na rhoi’r bai ar weithwyr diwyd ein GIG mo hyn; mae'n ymwneud â dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif am y tangyflawniad y maent yn gyfrifol amdano.

Rydym yn sôn cryn dipyn yn y Siambr hon am amseroedd aros y GIG, a sut maent yn waeth nag unrhyw wlad arall yn y DU. Fodd bynnag, rwy'n teimlo mai dim ond brig y mynydd iâ yw’r amseroedd aros, a’u bod mewn gwirionedd yn ganlyniad i lawer o ddiffygion endemig yn y GIG yng Nghymru. Yn y pen draw, rwy'n credu bod y rhan fwyaf o’r problemau yn y GIG yng Nghymru yn ganlyniad i fethiant polisi Llafur Cymru mewn meysydd eraill, yn enwedig addysg, a’r ffaith nad yw polisi a chyfeiriad polisi yn gweithio mewn synergedd er gwaethaf yr hyn y mae Ysgrifenyddion Cabinet Llafur yn ei ddweud o hyd.

Ers cael fy ethol, rwyf wedi siarad â llawer o adrannau'r GIG, ymddiriedolaethau canser, elusennau, hosbisau, ac mae un mater yn codi dro ar ôl tro: prinder staff cymwys yn y meysydd diagnosteg. Fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, mae prinder mwy nag erioed o ffisegwyr, y mae eu hangen ym maes oncoleg ymbelydredd, sy'n cael effaith aruthrol ar gyflymder diagnosis, ac mae prinder mwy nag erioed o weithwyr mewn peirianneg glinigol, sy'n defnyddio technoleg feddygol i optimeiddio'r gwaith o lunio darpariaeth gofal iechyd a datblygu a chynnal yr offer meddygol a ddefnyddir i wneud diagnosis o salwch ac i drin cleifion.

Ond sut mae Llywodraeth Cymru yn ymateb i hyn? Maent yn cael gwared ar y dyfarniad gwyddoniaeth triphlyg, sydd ond yn mynd i waethygu prinder yn y meysydd hyn am flynyddoedd i ddod. Mae cael gwared ar y dyfarniad gwyddoniaeth triphlyg yn syniad hollol hurt sydd wedi’i gondemnio gan lawer iawn o gyrff gwyddonol, a GIG Cymru sy’n mynd i deimlo’r effaith fwyaf yn sgil hyn. Mae hynny mor rhwystredig, Ddirprwy Lywydd.

Joel, a wnewch chi dderbyn yr ymyriad?

Fe wneuthum i'r hyn sy'n cyfateb i wyddoniaeth driphlyg, sef TAG cemeg, ffiseg a bioleg. A wnaethoch chi?

Mae'n ddrwg gennyf, a wnewch chi ailadrodd hynny? Ni wneuthum eich clywed tan i'r meicroffon agor.

Fe wneuthum wyddoniaeth driphlyg, fel yr oedd bryd hynny, sef TAG cemeg, ffiseg a bioleg. A wnaethoch chi?

A dweud y gwir, cefais fy nghynghori i beidio â gwneud ffiseg am fod fy mathemateg yn ofnadwy. Fe wneuthum y lleill, serch hynny. Diolch.

GIG Cymru fydd yn teimlo baich hyn. Mae hi mor rhwystredig, Ddirprwy Lywydd, fod Llafur Cymru naill ai'n gwbl anwybodus ar y pwynt, neu'n waeth o lawer, eu bod yn ei wneud yn fwriadol. Mae'n fy nrysu'n wirioneddol na allant weld y cysylltiad. Fel llawer o Aelodau eraill yn y Siambr hon, mae sefydliadau'n cysylltu â mi drwy'r amser i apelio am sgrinio cenedlaethol—sgrinio’r afu, sgrinio awdioleg, sgrinio’r ysgyfaint, fel y clywsom heddiw, i enwi rhai'n unig. Ond pam nad yw'r sgrinio ar waith gennym yn y lle cyntaf? Oherwydd bod angen ichi gael nyrsys clinigol arbenigol sydd wedi cael yr addysg wyddonol gywir i allu ei ddarparu. Byddai cael y rhaglenni sgrinio cenedlaethol hyn yn arbed cymaint o waith i’r GIG gan eu bod yn galluogi i broblemau gael eu canfod yn gynnar, gan arbed adnoddau gwerthfawr drwy drin cyflyrau ar y camau cyntaf, yn hytrach na cheisio delio â phroblemau mwy cymhleth yn nes ymlaen.

Yr hyn na all Llafur Cymru ei ddeall ychwaith yw bod polisi addysg yn debygol iawn o atal pobl a allai wneud y swyddi hyn rhag dod i Gymru. Nid yn unig fod canlyniadau PISA gwael yng Nghymru yn golygu bod plant Cymru’n cael eu mesur fel rhai sydd â chanlyniadau addysgol gwaeth; maent hefyd yn golygu ei bod yn debyg nad yw pobl sy’n byw yn rhywle arall yn mynd i fod yn awyddus i anfon eu plant i ysgolion Cymru. Mae Cymru’n dibynnu llawer gormod ar ddenu gweithlu’r GIG o fannau eraill y tu allan i’r wlad, a'r ffaith nad oes digon o bobl yn cael eu haddysgu yma i lenwi’r rolau hyn yw un o'r prif resymau dros y broblem.

Mae’n rhaid inni gydnabod hefyd nad yw pobl yng Nghymru yn gofalu am eu hiechyd cystal ag y dylent fod, ac mae hyn hefyd yn deillio o'n haddysg wael. Nid yw ysgolion yn cael eu galluogi i annog chwaraeon a gweithgarwch corfforol am eu bod naill ai'n gorfod ymdopi â llwythi gwaith gormodol, diffyg cyfleusterau, neu'n fwy pryderus, prinder arian. Rwy’n cyfaddef nad yw hyn yn mynd i fod yn wir am bob ysgol, ond byddwn yn dadlau ei fod yn wir am lawer o ysgolion. Dychmygwch yr hyn a allai fod wedi digwydd pe bai Llywodraeth Lafur Cymru wedi derbyn a chefnogi Bil addysg awyr agored fy nghyd-Aelod Sam Rowlands. Gellid bod wedi mynd i'r afael â llawer o'r materion hyn.

Mae iechyd y genedl hefyd yn ganlyniad i bolisi gwael wrth ofalu am ein hamgylchedd, gyda cholli ein hamgylchedd trefol poblogaidd, colli ein mannau gwyrdd poblogaidd, ac fel y soniais, y llygredd parhaus yn ein dyfrffyrdd a'n harfordiroedd poblogaidd.

Yn olaf, mae'n rhaid inni gydnabod hefyd fod y rhestrau aros hir yn ganlyniad anuniongyrchol i orweithio staff y GIG. Rydym wedi cael COVID, ac mae staff y GIG wedi perfformio'n ddewr ac wedi mynd y tu hwnt i'r galw. Fodd bynnag, nid yw'n ymddangos y bydd y gwaith sydd angen ei wneud i adfer y sefyllfa yn lleihau, ac mae Llywodraeth Cymru yn ystyfnig yn eu dull o helpu. Rwyf wedi sôn sawl gwaith yn y Siambr sut y gellir defnyddio awdioleg breifat i leihau amseroedd aros ar gyfer materion clyw. Maent yn gwneud hyn yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon. Rydym yn gwneud hyn ar gyfer meddygon teulu, deintyddion a fferyllwyr yng Nghymru, ac eto mae Llywodraeth Cymru yn gwrthod caniatáu hyn ar gyfer awdioleg, sy’n od iawn gan y byddai hynny'n gwella canlyniadau’n ddramatig i gynifer o bobl ac ni fyddai’n costio ceiniog i GIG Cymru. Efallai mai problem GIG Cymru yw amseroedd aros hir yn GIG Cymru, ond mae'n bell o fod yn fai ar GIG Cymru. Polisïau aflwyddiannus Llywodraeth Lafur Cymru sydd ar fai. Diolch.

A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, Eluned Morgan.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rydym wedi clywed ymgais i sgorio pwyntiau gwleidyddol o'r Siambr y prynhawn yma yn yr hyn y credaf iddi ddod yn ddadl draddodiadol ar drothwy etholiad am y GIG yng Nghymru. Nawr, mae'n amlwg fod yna gryn dipyn nad ydym yn cytuno arno, ond mae yna un peth y gobeithiaf y gallwn ddod at ein gilydd arno. Fel y soniodd Carolyn, y staff gwych sy'n galon i'r GIG yw'r rheini. Bob dydd maent yn darparu gofal sy'n newid bywydau ac yn achub bywydau. Maent wrth ein hymyl ar rai o adegau mwyaf heriol a thrawmatig ein bywydau, a dyna un o'r rhesymau pam fy mod mor falch ein bod ni wedi gallu sicrhau cytundeb gyda Chymdeithas Feddygol Prydain sy'n golygu, yn wahanol i Loegr, ein bod ni wedi dod i gytundeb ar gyflogau ar gyfer y llynedd, gan atal y meddygon iau, atal y meddygon ymgynghorol ac atal y meddygon arbenigol ac arbenigedd rhag streicio, sy'n golygu na fydd tarfu ar ofal cleifion mwyach fel sy'n digwydd yn Lloegr o dan y Torïaid.

Mae'n bwysig ein bod yn cydnabod yr hyn y maent yn parhau i'w gyflawni, yn aml mewn amgylchiadau heriol iawn yn wyneb disgwyliadau cyhoeddus a gwleidyddol enfawr. Ac mae'r galwadau hynny'n sylweddol yma ac ar draws gweddill y DU. Mae'r GIG, fel y gŵyr pawb ohonom, yn wasanaeth hynod ddibynadwy ac yn cael defnydd da. Bob mis mae'n ymdrin â 2 filiwn o gysylltiadau gan y cyhoedd ledled Cymru, nifer rhyfeddol mewn poblogaeth o ychydig dros 3 miliwn o bobl. Nawr, rwyf wedi treulio'r wythnosau diwethaf yn curo ar ddrysau ar hyd a lled Cymru, ac rwyf wedi clywed cymaint o straeon am ofal a chefnogaeth anhygoel a chariad at y gwasanaeth ardderchog hwn. Ydynt, maent wedi clywed y sŵn ynghylch heriau, ond pan ofynnwch am eu profiad personol, mae'r ateb bron bob amser yn gadarnhaol.

Mae'n werth atgoffa pobl ar garreg y drws bob amser o'r gwahaniaeth y mae Llafur yn ei wneud. Yng Nghymru rydych chi'n cael presgripsiynau am ddim. Yng Nghymru rydych chi'n cael parcio am ddim mewn ysbytai. Yng Nghymru, rydych chi'n cael brecwast ysgol am ddim, gan helpu plant i gael y dechrau gorau o ran bwyta'n iach. Yng Nghymru rydym yn talu'r cyflog byw gwirioneddol i'n gweithwyr gofal. Fel y gŵyr yr Aelodau, mae'r rhan fwyaf o'r cymorth yn cael ei gyflawni mewn gofal sylfaenol yn ein cymunedau lleol, a diolch i'n contract meddygon teulu newydd rydym bron â bod wedi cael gwared ar y dagfa 8 a.m. ac wedi gwella mynediad. Ac mae'n dda gweld y bydd Llywodraeth Lafur yn y dyfodol yn edrych ar sut maent yn sicrhau gwell mynediad at ofal sylfaenol yn Lloegr i gleifion yno. Mae'n ddiddorol nodi, onid yw, fod 60 y cant yn fwy o bobl Lloegr wedi cofrestru gyda meddygon teulu yng Nghymru ar y ffin nag o bobl Cymru sydd wedi cofrestru gyda meddygon teulu yn Lloegr. Rwy'n credu bod hynny'n dweud y cyfan, felly gadewch inni obeithio er lles pobl yn Lloegr y cawn Lywodraeth Lafur yn ystod y dyddiau nesaf.

A wnewch chi dderbyn ymyriad gan Gareth Davies?

Na, nid wyf yn derbyn ymyriadau, diolch. Ar hyn o bryd, os edrychwch chi ar y rhestr aros yn Lloegr, 7.57 miliwn—nid wyf yn siŵr a fyddwn i eisiau mynd i etholiad gyda'r mathau hynny o restrau aros.

Ar adeg o her ariannol sylweddol, rydym wedi gwneud penderfyniadau anodd iawn i flaenoriaethu iechyd a gofal cymdeithasol. Rydym wedi gwario 15 y cant yn fwy y pen ar iechyd a gofal cymdeithasol nag a wnânt yn Lloegr, ac eleni rydym yn buddsoddi mwy na 4 y cant yn ychwanegol yn y GIG, o'i gymharu â'r cynnydd o 1 y cant yn Lloegr. Wrth gwrs, rydym am drawsnewid ein gwasanaethau ac rydym am ganolbwyntio ar atal. Rydym am fod yn fwy cynhyrchiol ac effeithlon, ac rydym yn ceisio blaenoriaethu buddsoddiadau mewn meddyginiaethau, triniaethau a thechnoleg newydd. Ond fe allem wneud mwy i foderneiddio'r GIG pe baem yn cael mwy o arian o San Steffan, a dyna fydd yn digwydd os caiff Llafur eu hethol yfory.

Y daith y bydd Llywodraeth Lafur newydd yn San Steffan—[Torri ar draws.] Na, nid wyf yn derbyn unrhyw ymyriadau. Na. Mae angen imi fynd allan i ymgyrchu. Y daith y bydd Llywodraeth Lafur newydd yn San Steffan yn cychwyn arni, os cânt eu hethol yr wythnos hon, yw symud cymorth i'r gymuned, a dyna un o'r pethau yr ydym eisoes yn ei gyflawni yma yng Nghymru. Yn y DU mae Llafur eisiau newid y gyfraith fel y gall optometryddion y stryd fawr wneud gwaith a wnaed yn flaenorol mewn ysbytai. Rydym eisoes wedi gwneud hynny yng Nghymru. Maent am i fferyllwyr allu presgripsiynu mwy; rydym filltiroedd ar y blaen ar hyn, gydag un o bob pedwar o'n fferyllfeydd eisoes yn presgripsiynu'n uniongyrchol. Mae ein fferyllfeydd lleol yn cynnig triniaeth am ddim ar gyfer 27 o wahanol fân afiechydon. Yn Lloegr, dim ond saith cyflwr y gallant roi cymorth ar eu cyfer. Pan ddaw Llafur i rym, byddant yn cyflwyno rhaglen glanhau dannedd; rydym eisoes wedi gwneud hynny yng Nghymru, ac rydym wedi darparu bron i 400,000 o apwyntiadau deintyddol GIG newydd. Rydym yn clustnodi arian ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl eisoes, mae gennym gymorth iechyd meddwl ym mhob ysgol, mae gennym y gwasanaethau '111 pwyso 2'—yr holl bethau hyn nad oes ganddynt yn Lloegr, a dyna'r gwahaniaeth y bydd Llafur yn ei wneud yn y dyddiau nesaf, gobeithio. Ac os ydym yn defnyddio diffiniad Llywodraeth Dorïaidd y DU o ysbyty newydd, sy'n ddiffiniad eithaf eang, rydym ar y trywydd iawn i adeiladu chwe gwaith yn fwy o ysbytai na'r Torïaid yn Lloegr—addewid Torïaidd arall wedi ei dorri.

Yng Nghymru mae'r GIG yn cael ei barchu'n fawr, mae pobl yn ymddiried yn fawr ynddo, ond mae'r galw amdano'n fawr hefyd. Dywedodd Aneurin Bevan, wrth iddo sefydlu'r GIG—

Ysgrifennydd y Cabinet, mae angen ichi ddod i ben nawr.

—76 mlynedd yn ôl i'r dydd Gwener hwn,

'bydd y GIG yn para cyhyd â bod pobl ar ôl gyda'r ffydd i ymladd drosto.'

Y rhodd orau y gallem ei rhoi i'r GIG y dydd Gwener hwn yw Llywodraeth Lafur, nid yn unig yma yng Nghymru, ond yn San Steffan hefyd. Dwy Lywodraeth Lafur yn gweithio gyda'i gilydd, a'r ddwy wedi ymrwymo i ymladd dros y GIG, yn union fel y byddai Nye wedi'i ddymuno.

Galwaf ar Peter Fox i ymateb i'r ddadl.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch i chi, Aelodau, am eich cyfraniadau heddiw i'r ddadl Geidwadol bwysig hon. Nid wyf yn credu bod unrhyw beth yn fwy o bwnc llosg i bobl Cymru—dim llawer o bethau sy'n fwy na hyn; mae'n effeithio ar bawb o un dydd i'r llall. A gaf i gytuno â phawb sydd wedi cydnabod gwaith caled y gweithlu yn ein GIG? Nid oes neb erioed wedi anghytuno â'r teimlad hwnnw, oherwydd maent yn gweithio drosom bob dydd o'r flwyddyn, ond maent yn cael cam—rhaid inni gydnabod hynny.

Felly, yn gyntaf oll, a gaf i ddiolch i Sam Rowlands am agor y ddadl heddiw? Nododd fod y mater hwn yn cyffwrdd â phob cornel o Gymru, a diolchodd eto i'n staff GIG am ei fod yn cydnabod yr hyn a wnânt, fel y gwnawn i gyd, ond ni allwn anwybyddu'r ffaith nad yw'r GIG mewn lle da ar hyn o bryd. Mae ceisio dod o hyd i ffordd o gelu hynny'n ddibwrpas, oherwydd nid yw mewn lle da, ac ni allwn anwybyddu hynny, ac mae'n deillio o 25 mlynedd, meddai, o gamreolaeth Lafur yma. Rhoddodd yr ystadegau real iawn sy'n sail i hynny. Tynnodd sylw'n glir iawn at sut mae Llafur wedi gwneud cam â staff ein GIG, ac mae'r bobl yn dioddef go iawn, ac mae hyn yn gywilyddus, ac mae'n argyfwng a wnaed gan Lafur, meddai, ac rwy'n credu y gall llawer ohonom gytuno â hynny. Mae staff ein GIG a'n dinasyddion yn haeddu gwell.

Soniodd Mabon am 75 mlynedd ein GIG a'r 25 mlynedd o gamreolaeth, a chydnabu eto sut mae GIG Cymru yn wynebu argyfwng ac mae angen atebion ar frys. Ond trodd ei sylw at y GIG yn Lloegr, gan ymbellhau oddi wrth y GIG yng Nghymru y gwnaeth Plaid Cymru helpu i'w redeg a'i gefnogi a chaniatáu i gyllidebau gael eu pasio lawer iawn o weithiau dros nifer o flynyddoedd, gan geisio ein twyllo i gredu nad oedd gan Blaid Cymru ddim i'w wneud â dirywiad y GIG yng Nghymru, ond mae'n amlwg nad yw hynny'n wir.

Tynnodd Altaf Hussain sylw at fethiant llwyr Llywodraeth Cymru, a soniodd am ei wasanaeth proffesiynol ef yn y gorffennol, dyn sydd wedi bod ar y rheng flaen: mae'n gwybod sut oedd hi pan oedd pethau'n dda a sut rydym ni nawr yn gorfodi pobl i ddioddef, ac mae'r effaith yn ddifrifol ar ein cynhyrchiant a'n cynnyrch domestig gros, ac mae'r sefyllfa'n peri gofid iddo gan iddo dreulio cymaint o flynyddoedd yn ceisio helpu pobl a oedd mewn poen, ac mae hyn yn ofnadwy a ninnau'n methu mewn cymaint o feysydd bellach. Tynnodd sylw at sut rydym yn methu hyfforddi digon o nyrsys a meddygon teulu, ac mae diffygion yn ein seilwaith. Mae meddylfryd datgysylltiedig wedi dod â'n GIG i'w liniau, ac mae angen cynllun integredig ar frys.

Carolyn Thomas, rydym yn cytuno â chi. Unwaith eto, rwy'n cytuno: mae ein staff yn wych, ond fe aethoch yn eich blaen i feio Llywodraeth y DU eto, ac rydych chi'n anghofio—rydych chi'n anghofio—mai Llafur sy'n rheoli'r cyllidebau yng Nghymru. Mae gan Lywodraeth Cymru ddewisiadau, ac maent wedi dewis ariannu pethau mewn ffyrdd gwahanol. Gallant ddewis gwneud hynny: maent yn Llywodraeth, a gallant ddewis tangyllido iechyd i roi mwy o arian i wahanol brosiectau dros y blynyddoedd. Rydym wedi gweld dewisiadau gwael yn cael eu gwneud dros sawl blwyddyn, lle nad ydym wedi gweld digon o fuddsoddiad mewn pethau fel gofal cymdeithasol—[Torri ar draws.] Wrth gwrs, Mike.

Rydym wedi cael y drafodaeth hon yn breifat, gadewch i ni ei chael yn gyhoeddus: a fyddwch chi'n cyflwyno cyllideb Geidwadol pan gynhelir y ddadl ar y gyllideb?

Fe wnawn hynny pan ddown i rym yn 2026. Felly, Carolyn, mae'n rhaid i chi ganolbwyntio ac edrych ar eich dewisiadau eich hun. Nid oes dim o'i le ar gyfaddef bod y Llywodraeth wedi gwneud y dewisiadau anghywir yma. Gadewch inni ddechrau gweithio gyda'n gilydd i'w roi yn ôl at ei gilydd.

Bu Gareth Davies yn gweithio yn y GIG am dros 11 mlynedd, ac unwaith eto fe ganmolodd ein gweithlu, ond fe nododd eu bod wedi cael cam, a dangosir hynny gan y ffaith bod pob un o'n byrddau iechyd yn destun rhyw fath o fesurau arbennig, a thynnodd sylw at doriadau blaenorol i'r GIG yng Nghymru gan Lywodraeth Cymru dros nifer o flynyddoedd.

A nododd Joel mai brig y mynydd iâ yw amseroedd aros. Mae'n credu bod rhywbeth dyfnach yma, camgyfliniad polisi sydd wedi arwain at leihad, dirywiad ein GIG, a thynnodd sylw at absenoldeb y dyfarniad gwyddoniaeth triphlyg, sy'n mynd i danseilio'r bobl sy'n dod drwy'r system, y bobl a allai helpu i adfer ein GIG.

Ysgrifennydd y Cabinet, ydy, mae sgorio pwyntiau gwleidyddol yn rhywbeth y byddwn yn ei wneud, fel rydych chi wedi'i wneud, ac fe fyddwn ni'n ceisio gwneud hynny, ond ni allwn ddianc rhag y ffeithiau serch hynny—mae hon yn broblem ddifrifol a real iawn yma. Gallwn dylino'r ffigurau i gyfiawnhau pam y gallai edrych yn well yn rhywle arall nag y mae'n ei wneud yma, ond ni ellir cyfiawnhau'r sefyllfa sydd gennym.

Nawr, rydych chi wedi sôn am y straeon gwych a glywsoch ar garreg y drws yn ddiweddar—. Wel, mae angen i chi ddod i siarad â rhai o'r bobl yn ein drysau ni, oherwydd anaml iawn y clywaf unrhyw un yn siarad yn y drysau am ymwneud cadarnhaol gyda'r cysylltiad cyntaf. Pan fydd pobl yn y system ac yn cael y driniaeth y maent ei heisiau, rwy'n clywed ei bod yn wych. Ond mynediad cyntaf i'r system—problemau mawr, problemau enfawr fel y gwnaethom sôn yn gynharach yn y Siambr heddiw.

A phractisau meddygon teulu—rwyf wedi siarad yn y Siambr hon sawl gwaith ynglŷn â sut mae meddygon teulu yn anhapus gyda'r contractau, sut maent yn gadael y system, sut maent yn ei chael hi'n anodd darparu llawer o'r pethau yr oeddent yn arfer gallu eu darparu yn rhad ac am ddim, ond nad ydynt yn gallu eu cynnwys nawr am nad yw'r contractau yn caniatáu iddynt wneud hynny.

Ac rydym yn gweld problemau gyda meysydd eraill mewn gofal sylfaenol—systemau deintyddol. Mae cymaint o bethau yn cael eu tanseilio. Fe wnaethoch chi siarad am yr arian ychwanegol rydych chi wedi'i roi tuag at ofal cymdeithasol. Wel, efallai fod hynny'n wir, ond nid ydym yn gweld manteision gwirioneddol cael digon o arian yn mynd tuag at ofal cymdeithasol. Mewn gwirionedd, nid wyf yn credu bod hynny wedi digwydd. Gwelsom lawer o arian yn mynd tuag at iechyd y llynedd—tua £800 miliwn mae'n debyg, £900 miliwn—ond rydym wedi gweld gostyngiad, toriad mewn termau real, i ofal cymdeithasol drwy lywodraeth leol. Felly, sut mae cau'r cylch i sicrhau y gallwn gael gwared ar y broblem?

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Mae gwrthwynebiad. Felly, gohiriaf y bleidlais ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

A dyma ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai fod tri Aelod yn dymuno imi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio.

Mae'r bleidlais gyntaf y prynhawn yma ar eitem 6, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21, a galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Siân Gwenllian. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 29, roedd 15 yn ymatal a neb yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei dderbyn.

Mae'r bleidlais nesaf ar eitem 8, dadl y Ceidwadwyr Cymreig. Galwaf am bleidlais ar y cynnig heb ei ddiwygio, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 32 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei wrthod.

Galwaf nawr am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid naw, neb yn ymatal, 35 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 1 wedi ei wrthod.

Felly, nawr galwaf am bleidlais ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 23, neb yn ymatal, 21 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 2 wedi ei dderbyn.

Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi ei ddiwygio gan welliant 2.

Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 23, neb yn ymatal, 21 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn.

A dyna ddiwedd ar y pleidleisio.

Mae yna un eitem ar ôl, sef y ddadl fer, a galwaf ar Sioned Williams i siarad am y pwnc a ddewisiwyd ganddi.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Bydd fy nadl ar ddiogelu'r croen, pwysigrwydd addysg i atal canser y croen.

A byddaf yn rhoi munud o fy amser i Mabon ap Gwynfor ac i Siân Gwenllian.

Mae'r tywydd twymach yma o'r diwedd—wel, dwi'n meddwl ei fod e, beth bynnag—ac felly bydd mwy o bobl yn rhoi heibio eu dillad trwm ac yn treulio mwy o amser yn yr awyr agored, boed yn mwynhau yn yr ardd neu'n cael hwyl ar y traeth neu yn y parc. Ac mae'r haf yn rhoi cyfle inni i gyd, wrth gwrs, fwynhau mwy o'r hyn sydd gan Gymru i'w gynnig o ran ein llecynnau awyr agored hardd.

Pan oeddwn i'n blentyn, roedd mam bob amser yn gwneud yn siŵr bod gen i eli haul ymlaen, a phan oedd fy mhlant i yn iau roeddwn i'n eu gwylltio nhw yn gyson drwy eu hatgoffa i ddefnyddio eli haul ac i wisgo het. Pan ges i losg haul—ydyn, rŷn ni i gyd wedi bod yna, a dwi'n siŵr bod llawer ohonom wedi llosgi tipyn bach tra ein bod ni mas yn canfasio strydoedd Cymru am oriau dros yr wythnosau diwethaf—byddwn i, fel llawer o bobl dwi'n siŵr, yn ei ddiystyru fel rhywbeth annifyr a diflas yn unig a jest yn rhybudd bach i fod yn fwy gofalus yn yr haul y tro nesaf. Ond nid rhywbeth bach diflas ac annifyr mo niwed croen gan yr haul mewn gwirionedd.

Cysylltiad ag UV o'r haul yn ogystal â defnydd o welyau haul yw prif achos canser y croen. Yn 2019, canserau'r croen oedd bron i hanner yr holl ganserau yng Nghymru—hanner. A dyma'r canser mwyaf cyffredin o bell ffordd sy'n effeithio ar bobl Cymru ac yn anffodus, mae'r cyfraddau'n cynyddu. Rhwng 2016 a 2019, cynyddodd cyfraddau canser y croen 8 y cant, ac mae'r cyflwr bellach yn ffurfio cyfran gynyddol o lwyth gwaith dermatolegwyr. Mae hyn, wrth gwrs, yn gost sylweddol i'n GIG, ac mae iddo sgil-effaith ar ofal ar gyfer cyflyrau eraill y croen.

O'r pedair gwlad yn y DU, Cymru sydd â'r cyfraddau uchaf o ganser y croen ac erbyn hyn mae gennym—pob un ohonom—risg o un o bob pump o'i ddatblygu yn ystod ein bywydau. Mae symptomau cyffredin yn cynnwys dolur neu ran o'r croen nad yw'n gwella o fewn pedair wythnos, sy'n edrych yn anarferol, yn brifo, yn cosi, yn gwaedu, yn ffurfio cramen neu'n magu crachen am fwy na phedair wythnos, a dylai unrhyw un sy'n arddangos y symptomau hyn fynd at eu meddyg teulu rhag ofn.

Er bod modd trin canser y croen ac er bod y gyfradd oroesi yn uchel iawn ac yn gwella, bydd dros 2,000 o bobl yn dal i farw bob blwyddyn ar draws y DU; mae hynny'n fwy na chwech o bobl bob dydd. Mae'n hanfodol, felly, fod pobl yn ceisio lleihau eu risg yn y lle cyntaf, a dyna pam mae gwir angen i Lywodraeth Cymru ganolbwyntio ar y dull ataliol. Fel gyda llawer o faterion iechyd a drafodir gennym yn y Siambr, byddwn yn dadlau bod angen gwell ffocws ar atal. Oherwydd mai cysylltiad â'r haul yw'r prif achos, gellir atal y rhan fwyaf o ganserau'r croen yn llwyr drwy newidiadau ymddygiadol bach a mesurau diogelwch. Drwy dreulio peth amser yn y cysgod, yn enwedig pan fydd yr haul ar ei uchaf a'i boethaf, gwisgo dillad golau, llac, hetiau cantel llydan, sbectol haul amddiffyniad UV, yn ogystal â gosod eli haul SPF 30 neu uwch gyda sgôr amddiffyniad UVA pedair seren neu uwch yn gyson ac yn helaeth, gallem leihau nifer yr achosion o ganser y croen yn sylweddol.

Ac rwy'n credu y gall ein hysgolion chwarae rhan hanfodol yn hyrwyddo mwy o ymwybyddiaeth o beryglon cysylltiad â'r haul a chamau syml fel y rhain y gellir eu cymryd i leihau risg. Mae Sefydliad Iechyd y Byd yn argymell diogelwch rhag yr haul mewn ysgolion, gan ei alw'n gonglfaen diogelwch canser y croen. Yn Lloegr, mae'n ofynnol i ysgolion sicrhau y gall disgyblion, erbyn blwyddyn olaf yr ysgol gynradd, wybod am gysylltiad diogel ac anniogel â'r haul, a sut i leihau'r risg o niwed haul. Mae'r elusen Skcin yn cynnig rhaglen achredu sy'n darparu adnoddau am ddim i ysgolion cynradd i'w cynorthwyo yn eu dyletswydd gofal i ddiogelu plant rhag UV ac atal canser y croen. Mae nifer cyfyngedig wedi cael eu cyflwyno yng Nghymru, ond mae'r ysgolion sydd wedi defnyddio'r adnoddau hyn wedi eu canmol am y ffordd y maent wedi helpu i gynyddu ymwybyddiaeth ymhlith disgyblion a staff.

O ran yr hyn a wnawn yma, argymhellir diogelwch rhag yr haul fel rhan o gynllun rhwydwaith ysgolion iach Iechyd Cyhoeddus Cymru, er nad yw'n orfodol. Mae 'Cynllun Gwella Canser ar gyfer GIG Cymru 2023-2026' yn nodi bod rhwng 30 y cant a 50 y cant o ganserau'n digwydd o ganlyniad i gysylltiad â risgiau y gellir eu hosgoi, a bydd atal yn faes ffocws allweddol.

Ddeuddeg mlynedd yn ôl, yn dilyn deiseb gan Tenovus yn galw am ddarparu eli haul am ddim i bob plentyn dan 11 oed, cynhaliodd Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg y Senedd ymchwiliad i bolisi diogelwch rhag yr haul mewn ysgolion. Ar ddiwedd yr ymchwiliad, fe wnaethant sawl argymhelliad, yn cynnwys y dylai fod yn ofynnol i ysgolion gael dogfen yn nodi dull yr ysgol o ymdrin ag ystod o ffactorau amgylcheddol a allai effeithio ar blant yn ystod y diwrnod ysgol, megis cynnwys gofynion amddiffyniad rhag yr haul a chysgod; dylid ystyried yr offer a ddarperir i blant yn y cyfnod sylfaen a gofynion yr ysgol ar eu cyfer, er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu diogelu'n briodol i fod allan mewn amrywiaeth o amodau tywydd; dylai Llywodraeth Cymru, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ysgolion a sefydliadau'r trydydd sector barhau i weithio gyda'i gilydd i ddarparu addysg amddiffyniad rhag yr haul i blant.

Mae rhai banciau bwyd hyd yn oed wedi dechrau cynnwys eli haul fel eitem y maen nhw'n ei ddarparu, ond dim ond nifer fach o fanciau bwyd sy'n gwneud hyn ar hyn o bryd. Mae’r Llywodraeth, yn gwbl briodol, wedi buddsoddi mewn gwella mynediad at gynnyrch mislif mewn ysgolion, felly hoffwn wybod a yw’r Llywodraeth wedi meddwl am ymchwilio i ddichonoldeb darparu eli haul effeithiol o ansawdd uchel i ysgolion. Hefyd, o ran yr elfen o gost, mae gweithgareddau awyr agored sy’n gallu rhoi plant mewn golau haul uniongyrchol am gyfnodau hir, fel mynd i’r traeth a pharciau ac ati, yn dueddol o fod yn rhad ac am ddim ac felly’n fwy deniadol i’r rhai sydd â chyllidebau tynnach.

Yn ystod y pandemig, cymerodd Llywodraethau ledled y byd fesurau digynsail i amddiffyn iechyd y cyhoedd. Ar hyn o bryd, rydym yn wynebu cyfraddau cynyddol o ganser y croen, mwy o bobl yn cael gwybod bod ganddynt ganser ac yn cael triniaeth, yn ogystal â'r costau yna, rhai cynyddol i'r gwasanaeth iechyd gwladol. Gwelsom yn ystod y pandemig sut y gwnaeth hylif diheintio dwylo, er enghraifft, fod ar gael yn rheolaidd ac am ddim i'r cyhoedd. Tybed a ellid sicrhau bod eli haul ar gael mewn teclynnau dosbarthu tebyg mewn gweithleoedd sector cyhoeddus, ysgolion ac ysbytai Cymru. Gellir atal y rhan fwyaf o ganserau'r croen, ond gallant fod yn farwol. Felly, beth ydym ni'n mynd i'w wneud i sicrhau eu bod yn cael eu hatal yn effeithiol?

Mae hwn yn fater o'r pwys mwyaf. Gwyddom fod newid yn yr hinsawdd yn effeithio ar gyfraddau canser y croen ac y bydd yn parhau i gael effaith wrth i'r tymheredd barhau i godi. Drwy weithredu polisïau iechyd cyhoeddus cadarn nawr, gallwn liniaru yn erbyn yr argyfwng iechyd cynyddol hwn, a fydd yn cael ei waethygu gan newid yn yr hinsawdd. Rhaid inni weld hyn drwy lens llesiant cenedlaethau’r dyfodol, a rhaid inni roi’r sylw difrifol iddo y mae’n ei haeddu. Rwy'n edrych ymlaen at glywed sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu gweithredu i sicrhau hyn. Diolch.

Mae canser yn neu wedi cyffwrdd bron bob teulu yng Nghymru. Pum mlynedd ar hugain yn ôl, bu farw fy ngŵr i, Dafydd, ar ôl cael diagnosis o ganser y croen, melanoma. Roedd yn 47 oed ac roedd yn dad i bedwar o blant bach, gyda'r ieuengaf ond tair oed. Bryd hynny, doedd dim llawer o sôn am melanoma na thrafod amdano fo, ond, erbyn hyn, mae'n hysbys mai canser y croen ydy un o'r canserau mwyaf cyffredin yng Nghymru, ac mae'r achosion ar gynnydd. Ond does dim digon o sôn amdano o hyd, a'r camau ymarferol y gall pawb eu cymryd, dydy'r rheini, ychwaith, ddim yn cael digon o sylw—camau ymarferol i warchod croen rhag pelydrau peryglus yr haul. A dwi'n cytuno, felly, fod angen ffocws ar addysgu plant a phobl am y camau ataliol ymarferol y gallan nhw eu cymryd i leihau'r risgiau.

Mae melanoma yn dwyn anwyliaid oddi wrthym ni, ond mae yna ffyrdd o helpu, mae yna ffyrdd o leihau'r risgiau, a rhaid tynnu sylw pobl Cymru at y rheini, a dwi'n credu bod yna ddyletswydd ar y wladwriaeth yma yng Nghymru i arwain ar y gwaith.

Diolch yn fawr iawn i ti, Sioned, am ddod â'r ddadl yma gerbron. Roedd hi'n ddiddorol iawn clywed yr argymhellion am faint o eli haul i roi ar y corff. Bydd fy mhlant i'n falch iawn o glywed hynna, achos rydyn ni'n dueddol o 'lather-io' nhw efo gormod ac maen nhw'n edrych fel zombies ar ôl i ni orffen efo nhw. [Chwerthin.]

Ond mae o'n bwysig wrth ystyried bod achosion canser y croen sydd gennym ni yng Nghymru ar gynnydd, fel roeddet ti wedi'i ddweud, a bod gennym ni fwy o achosion yma yng Nghymru nac unrhyw genedl arall o'r Deyrnas Gyfunol. Ac mae'n gallu digwydd mor hawdd i ni ac yn gwbl ddiarwybod, sef pam mae dadl Sioned mor bwysig, ac yn iawn, felly, i alw am gael plant i ddysgu am y cyflwr yn yr ysgolion ac ar oedran ifanc iawn. Ac roedd deall mai dim ond un o bob tri o blant yng Nghymru sy'n cael eu haddysgu'n dangos y gwendid yna yn y drefn.

Wrth ystyried, felly, fod achosion ar gynnydd, mae hwn yn dangos yr angen i ni ddatblygu cynllun canser cynhwysfawr yng Nghymru, fel y cynllun canser mae Plaid Cymru yn ei roi ymlaen—cynllun a fydd yn arwain at adnabod cleifion ynghynt a gwell diagnostics ymhlith canserau eraill. Felly, dwi'n edrych ymlaen at glywed ymateb y Gweinidog ac, yn benodol, sut mae'r Gweinidog yn credu y gellir mynd i'r afael â'r cwestiwn yna o sut mae addysgu plant a phobl ifanc o'r peryglon efo canser y croen. Felly, diolch yn fawr iawn i ti, Sioned.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg i ymateb i'r ddadl. Lynne Neagle.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Ac a gaf i ddiolch i Sioned am gyflwyno'r ddadl hon, sydd wedi bod yn addysgiadol iawn ac sydd wedi ysgogi'r meddwl yn fawr? Fel y nododd Sioned, canser y croen yw'r canser mwyaf cyffredin yng Nghymru o bell ffordd. Cofnodwyd tua 15,000 o achosion o ganser y croen nad yw'n felanoma a 1,000 o achosion o felanoma yn 2019. Ac fel y dywedodd Sioned, mae'r achosion yn cynyddu. Siân, nid oeddwn yn ymwybodol fod eich gŵr wedi marw o felanoma, mae'n ddrwg iawn gennyf glywed hynny, a diolch i chi am rannu'r profiad hwnnw gyda ni heddiw.

Rydym ni, fel Llywodraeth, wedi ymrwymo i wella ansawdd bywyd i bawb yng Nghymru, ac mae hyn, wrth gwrs, yn cynnwys ffocws ar atal canser ac addysg sy'n cefnogi iechyd a llesiant yn ehangach. Mae diogelwch rhag yr haul yn rhan allweddol o atal canser y croen, ac mae addysg yn y maes hwn yn allweddol. Ar hyn o bryd, fel y nododd Sioned, cefnogir hyn gan rwydwaith Cymru o ysgolion sy'n hybu iechyd a llesiant, gyda chefnogaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru. Mae'r rhwydwaith yn gyfrifol am gynnal a hyrwyddo llesiant pob dysgwr. Mae cydgysylltwyr lleol yn cyfeirio ac yn rhannu gwybodaeth ac adnoddau gydag ysgolion i gefnogi diogelwch rhag yr haul ledled Cymru.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru hefyd yn darparu ystod o gyfleoedd datblygu'r gweithlu er mwyn i gydgysylltwyr ysgolion lleol sy'n hybu iechyd a llesiant gael yr wybodaeth ddiweddaraf am faterion cyfredol sy'n ymwneud â diogelwch rhag yr haul, y gallant eu rhannu'n uniongyrchol ag ysgolion, fel eu bod yn mynd i'r afael â materion sy'n codi gyda dysgwyr a'u rhieni. Mae safonau gofynnol arfaethedig y rhwydwaith yn disgrifio elfennau craidd dull ysgol gyfan, ac er nad yw'r rhain yn ymwneud â phynciau penodol, mae nifer o'r safonau hyn yn cefnogi datblygiad polisïau ac arferion priodol ar gyfer diogelwch rhag yr haul, gan gynnwys dysgu drwy'r cwricwlwm.

Rwy'n ymwybodol o'r prosiect a arweinir gan Brifysgol Abertawe, sy'n gweithio gydag ysgolion ar hyn o bryd i helpu i archwilio'r canfyddiadau cyfredol ynglŷn â lliw haul ymhlith plant, rhieni, gofalwyr ac addysgwyr, a bydd canlyniadau'r prosiect hwn yn cefnogi'r gwaith o ddatblygu adnoddau addysgol newydd sy'n cyd-fynd â'r Cwricwlwm i Gymru. Nid wyf wedi derbyn—neu o leiaf, nid wyf wedi gweld—llythyr gan yr ymchwilydd eto, ond byddaf yn siŵr o fynd ar ei drywydd a gofyn am gopi o'i gwaith ymchwil. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi trefnu i'r academydd sy'n arwain y prosiect i ddod i'w rwydwaith o gyfarfodydd mewn ysgolion i hybu iechyd a llesiant, sy'n cael eu cynnal yr wythnos hon yng ngogledd a de Cymru.

Yn ogystal â'r gwaith iechyd cyhoeddus hanfodol hwn, mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyngor ac arweiniad i bob ysgol a lleoliad i'w cefnogi i gadw plant a phobl ifanc yn ddiogel ar ddiwrnodau poeth iawn. Mae hyn, wrth gwrs, yn cynnwys cyngor ymarferol ar bwysigrwydd cael cymaint o gysgod ag sy'n bosibl, cyfyngu amser yn yr haul yn ystod gweithgareddau awyr agored a defnyddio gorchuddion haul. O fewn y canllawiau, mae gwahanol asesiadau risg y gall ysgolion eu defnyddio i weithredu mesurau diogelwch ychwanegol ar gyfer eu plant a'u pobl ifanc yn ôl yr angen.

Mae addysg, wrth gwrs, yn hanfodol i gefnogi dysgwyr i ddatblygu ymddygiad sy'n hybu iechyd, ac wrth wraidd fframwaith y Cwricwlwm i Gymru mae pedwar diben sy'n ganolog i bob penderfyniad a wneir am y cwricwlwm newydd. Un o'r pedwar diben yw cefnogi plant a phobl ifanc i ddod yn unigolion iach a hyderus. Mae'r Cwricwlwm i Gymru yn sicrhau bod iechyd a llesiant yn faes dysgu a phrofiad gorfodol am y tro cyntaf, gan danlinellu ein hymrwymiad i iechyd a llesiant dysgwyr. Am y tro cyntaf, mae gan iechyd a llesiant statws cydradd yn y gyfraith â meysydd pwysig eraill yng nghwricwlwm yr ysgol, a disgwylir i ysgolion ddarparu addysgu fel rhan o'u cwricwlwm o'r blynyddoedd cynnar hyd at 16 mlwydd oed. Ers cyflwyno'r Cwricwlwm i Gymru, rydym wedi gweithio'n agos gyda'n partneriaid, gan gynnwys Iechyd Cyhoeddus Cymru, i gefnogi athrawon i gyflawni hyn.

Diolch, bawb. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.